Кіріспе

Калифорниядағы ауа райы құбылысы, Оңтүстік Калифорниядағы маусымдық күшті желдер. Санта-Ана желдері, кейде "шайтан желдері" деп те аталады, ішкі аймақтан бастау алып, Оңтүстік Калифорния мен Баха-Калифорнияның солтүстік жағалауына әсер ететін қатты, өте құрғақ төменгі желдер. Олар Ұлы Аймақтағы суық, құрғақ жоғары қысымды ауа массаларынан пайда болады. Санта-Ана желдері күзде (әдетте жылдың ең ыстық мезгілі) әкелетін ыстық, құрғақ ауа райымен танымал, бірақ олар жылдың басқа уақыттарында да пайда болуы мүмкін. Олар көбінесе Оңтүстік Калифорнияның жағалауына жылдың ең төменгі салыстырмалы ылғалдылығын және "көгілдір аспанды" әкеледі. Бұл төмен ылғалдылық, ыстық, қысым арқылы қыздырылған ауа массасымен және желдің жоғары жылдамдығымен бірге, өртке қауіпті ауа райы жағдайларын тудырады және құрып бара жатқан орман өрттерін өршітеді. Санта-Ана желдері Ұлы Аймақ пен Мохаве шөлінің жоғарғы бөлігіндегі жоғары қысымды ауа массаларынан пайда болады. Калифорния жағалауындағы Тынық мұхитының төмен қысым аймағы Ұлы Аймақтың тұрақтылығын өзгерте алады, бұл қысым градиентін тудырады, нәтижесінде синоптикалық масштабтағы желдер оңтүстікке қарай Сьерра-Неваданың шығыс жағынан және Оңтүстік Калифорния аймағына қарай бұрылады. Бір метеорологиялық журналдың мәліметінше, "бағдарлаушылар Лос-Анджелес халықаралық әуежайы мен Лас-Вегас арасындағы қысым айырмашылығын өлшеуге тырысады; 9 миллибар (0,27 дюйм сынап бағанасы) айырмашылығы Санта-Ана құбылысын тудыруға жеткілікті". Ұлы Аймақтағы жоғары қысымнан жағалаудағы төмен қысымға қарай ағып жатқан ауа массасы тау өткелдері арқылы төменгі жағалау биіктіктеріне қарай ең аз кедергі жолымен өтеді, себебі жағалаудағы төмен қысым аймағы ауа массасын жағалауға тартады. Бұл желдерді бағыттайтын тау өткелдеріне Соледад, Кахон және Сан-Горгонио өткелдері жатады, олардың барлығы Санта-Ана желдерін күшейтеді деп белгілі. Салыстырмалы ылғалдылық температураның жоғарылауымен төмендейді. Ауа Ұлы Аймаққа жеткенге дейін орографиялық көтерілу арқылы және жоғарғы атмосферадан төмендеу арқылы кептірілген, сондықтан бұл қосымша жылыну жиі салыстырмалы ылғалдылықты 10 пайыздан төмендетеді. Нәтижесінде тау өткелдерінің түбінен аңғарлар мен жағалау жазықтарына қарай соғатын қатты, жылы және өте құрғақ жел пайда болады. Бұл жылы, құрғақ желдер, әсіресе құрғақшылық кезінде, бұталар мен орман өрттерін қатты күшейте алады. Санта-Ана жағдайында жағалауда шөлдерге қарағанда әдетте ыстық болады, ал Оңтүстік Калифорнияның жағалау аймағында жаз айларына қарағанда күзде ең жоғары жылдық температураға жетеді. Канададан келетін суық, құрғақ арктикалық ауа Санта-Ана желдерін ең күшті етеді. Санта-Ана желдері катабатикалық болғамен, олар Фөн желдері емес. Фөн желдері тау жотасының жел жақ жағындағы жауын-шашыннан пайда болады, бұл атмосфераға жасырын жылуды бөліп шығарады, нәтижесінде жел жақ жағында жылы болады (мысалы, Чинук немесе классикалық Фөн). Егер Санта-Ана желдері күшті болса, әдеттегі күндізгі теңіз желдері пайда болмауы мүмкін немесе күнінің соңында әлсіздейді, себебі жағалаудағы шөл желдері жағалау теңіз желдеріне қарсы тұрады. Түнде Санта-Ана желдері құрлықтан теңізге соққан құрлық желдерімен бірігіп, күшейеді, себебі ішкі шөл теңізге қарағанда жылу сыйымдылығының айырмашылығынан және теңіз желдерінің болмауынан теңізге қарағанда көбірек суытылады. Санта-Ана желдері жұртшылықтың санасында құрғақ, ыстық ауа райымен байланысты, бірақ суық Санта-Ана желдері ғана емес, сонымен қатар ең жоғары "аймақтық орташа" жел жылдамдықтарымен де тығыз байланысты.

Өңірлік әсерлері

Санта-Ана желдері Оңтүстік Калифорнияның жағалауына жыл бойындағы ең төменгі салыстырмалы ылғалдылықты әкеледі. Бұл төмен ылғалдылық, ыстық, қысылған ауа массасымен және желдің жоғары жылдамдығымен қосылып, өрт қаупінің күшті жағдайларын тудырады. Санта-Ана желдерімен бірге соққан жел, ыстық және құрғақшылық шаппарралды жарылғыш отынға айналдырып, аймаққа танымал қауіпті орман өрттерін күшейтеді. Бұл желдер көбінесе құлқылы болғанымен, олардың да пайдалы жақтары бар. Олар мұхиттың беткі қабатынан суық судың көтерілуіне себеп болып, осы сумен бірге жергілікті балық шаруашылығына тиесілі көптеген қоректік заттарды жеткізеді. Желдер мұхит бетінің температурасын шамамен 4°C (7°F) төмендетеді, бұл судың көтерілуін көрсетеді. Жел болмағанда су бетіндегі хлорофилл концентрациясы көріне алмайды, ал желдің әсерінен ол 1,5 миллиграммнан астамға жетеді.

Санта-Ана тұманы

Санта-Ана тұманы – Санта-Ана желдерінің аяқталуымен Оңтүстік Калифорнияның жағалауында пайда болатын туынды құбылыс. Санта-Ана жағдайының күшті болған кездерінде, атмосфераның төменгі екі-үш километрінде (1,25-1,8 миль) солтүстіктен шығысқа қарай жел соққанда, жағалау алабындағы ауа өте құрғақ болады, және бұл құрғақ ауа Тынық мұхитының жағалау суларына дейін жетеді. Санта-Ана желдері тоқтаған кезде, жағдайларға қарай, мұхит үстінде салқын және ылғалды теңіз қабаты тез қайта қалыптасуы мүмкін. Теңіз қабатындағы ауа өте ылғалды болады, нәтижесінде төменгі бұлттар немесе тұман пайда болады. Егер жел бағыты жағалауға қарай жеткілікті күшпен бұрылса, бұл теңіз тұманы жағалау аймақтарына соғып келеді. Бұл, Санта-Ананың ыстық, құрғақ жағдайынан салқын, ылғалды және сұр теңіз ауа райына кенеттен және күрт өтуді білдіреді, өйткені Санта-Ана тұманы жағалауға соғылып, қалаларды он бес минуттың ішінде жауып тастауы мүмкін. Дегенмен, нағыз Санта-Ана тұманы сирек кездеседі, себебі ол теңіз қабатының жылдам қайта қалыптасуына қолайлы жағдайды, сонымен қатар желдің жағалаудан жағалауға қарай күрт және күшті өзгеруін қажет етеді. Көбінесе, Санта-Ана жағдайларын тудырған Ұлы Аңғардағы жоғары қысым жүйесі әлсіреуіне немесе АҚШ-тың шығысына қарай баяу жылжуына ұшырайды. Мұндай жағдайда Санта-Ана желдері тоқтайды, бірақ Санта-Ана желдерінің аяқталуынан кейін бірнеше күн немесе тіпті апталар бойы тұрақты ауа массасында жылы, құрғақ жағдайлар сақталады. Санта-Ана жағдайы болғанда, бірақ әлсіз болғанда, ішкі аңғарларда ыстық, құрғақ ауа жиналуы мүмкін, бірақ ол теңіз деңгейіне дейін жетпейді. Мұндай жағдайда, көлік жүргізушілер Сан-Фернандо аңғарынан, күн сәулесі мен жылы ауа райынан ләззат алып, төменгі Санта-Моника тауларын басып өтіп, теңіз ауа массасына, төменгі бұлттарға және тұманға толы салқын ауаға түсуі мүмкін. Бұл және жоғарыда айтылған "Санта-Ана тұманы" ауа инверсиясының мысалы болып табылады.

Күн батыстағы желдер

Санта-Барбара және Голета аймағындағы ұқсас желдер көктемнің соңы мен жаздың басында ең көп кездеседі, ал күштісі күн бату кезінде немесе "күн бату" уақытында болады; осыдан олардың аты – "күн бату" (sundowner) деп қойылған. Жоғары қысым аймақтары көбінесе шығысқа қарай жылжып, Оңтүстік Калифорниядағы қысым градиентін солтүстік-шығысқа өзгертетіндіктен, "күн бату" жел құбылыстары Санта-Ана жел құбылыстарынан бір-екі күн бұрын жиі пайда болады.

Атаудың этимологиясы

Санта-Ана желдері атауына ең қабылданған түсіндірме – бұл желдің күшті соғатын көптеген орындардың бірі, Оранж округындағы Санта-Ана каньоны. Санта-Ана желінің атауы 1901 жылы желдің келтірген зияны туралы сенсациялық хабардан кейін бүкіл елге танылды. Санта-Ана желдері әдебиетте Ангелос тұрғындары арасында шиеленіс, алаңдаушылық және ашу-ыза тудыратын фактор ретінде көрініс береді. 2003 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде былай делінген: «Құрғақ, ыстық Санта-Ана көбінесе Калифорния өмірінің күнге шағылысқан бетінің астында жатқан түсініксіз қауіптің символы болып табылады». WD=Q57733524 кітап блогына сәйкес, бұл желдер Ричард Генри Дананың «Мачтадан екі жыл бұрын», Реймонд Чандлердің «Қызыл жел» Филип Марлоу әңгімесінде, Джоан Дидионның Лос-Анджелес туралы үш эссесінде («Лос-Анджелес жазбалары» және «Алтын арманның кейбір арманшылдары», екеуі де оның 1968 жылғы «Бетлехемге қарай» кітабында, сондай-ақ «Өрт маусымы», 1992 жылғы «Генриден кейін» кітабында), Диан Кунцтың «Жұбайы», Джанет Фичтің «Ақ олеандр» және Бретт Истон Эллистің «Нөлден кем» шығармаларында ерекше көзге түседі. Los Angeles Times газетінің жазушысы Дэвид Л. Улин: «Дидион және Чандлер сияқты жазушылар үшін Санта-Ана – бұзылудың белгісі, себебі олар үшін Лос-Анджелес – бұзылған әлем. Біз қаланың осы бейнесімен келіспеуіміз мүмкін; кейде мен келісемін, кейде жоқ. Бірақ Санта-Ана жел соққанда, мен әдетте шаршап, ең нақты мағынада, өзімді тыныштандыра алмаймын». «Жаңабасты» сериалының 2-ші маусымының 16-шы эпизодында Санта-Ана желдері бүкіл эпизод бойына көрінеді және олар туралы басты кейіпкерлердің бірі айтады.