Кіріспе

Бразилия императоры 1831-1889 жылдары. Дом Педро II (2 желтоқсан 1825 – 5 желтоқсан 1891), «Ұлылық» (O Magnânimo) деген лақап атымен белгілі, Бразилия Империясының екінші және соңғы монархы, 58 жылдан астам билік етті. Педро II Бразилия императоры Дом Педро I және императрица Дона Мария Леопольдинаның жетінші баласы ретінде Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында дүниеге келді, осылайша Браганса үйінің бразилиялық тармағының мүшесі болды. Әкесінің 1831 жылы тақтан бас тартып, Еуропаға кетуі бес жасар баланы император етіп қалдырды, бұл оның жалғыз балалық шағы мен жасөспірімдік кезеңіне әкелді, ол билікке дайындалу үшін уақытын оқуға жұмсауға мәжбүр болды. Осы кезеңде сарайдағы интригалар мен саяси даулармен танысуы оның кейінгі мінез-құлқына зор әсер етті; ол өз елі мен халқына деген берілгендік және борыш сезімімен өсті, бірақ монарх ретіндегі рөліне көбірек наразылық білдірді. Педро II ыдыраудың алдында тұрған империяны мұра етті, бірақ Бразилияны халықаралық аренада дамып келе жатқан күшке айналдырды. Ел саяси тұрақтылығымен, сөз бостандығымен, азаматтық құқықтарға құрметпен, қарқынды экономикалық өсіммен және функционалды өкілді парламенттік монархия үкімет түрімен латын Америкасының көршілерінен ерекшеленді. Бразилия Платина соғысында, Уругвай соғысында және Парагвай соғысында жеңіске жетті, сондай-ақ бірнеше басқа халықаралық даулар мен ішкі шиеленістерде үстемдік танытты. Педро II саяси және экономикалық жағынан күшті топтардың қарсылығына қарамастан, құлдықты жоюды жүзеге асырды. Император білім, мәдениет және ғылымды ынталандырушы ретінде танылды, Чарльз Дарвин, Виктор Гюго және Фридрих Ницше сияқты адамдардың құрметі мен сыйлылығына ие болды, сондай-ақ Ричард Вагнер, Луи Пастер және Генри Уодсворт Лонгфеллоу сияқты адамдармен достық қарым-қатынаста болды. Император диктатор басшылығымен республика құруды қалаған әскери жетекшілердің кішкентай тобынан басқа қолдау таппаған кенеттен төңкеріспен құлатылды. Педро II императорлыққа шаршап, монархияның болашағына үмітсіз болды, оның халық тарапынан зор қолдауына қарамастан. Ол биліктен қуылғанына қарсылық көрсетпеді және монархияны қалпына келтіруге тырысқан ешқандай әрекетке қолдау көрсетпеді. Өмірінің соңғы екі жылын Еуропаға жер аударылып, өте аз ақшамен жалғыз өмір сүрді. Педро II билігі халық тарапынан жоғары бағаланып, танымалдылығының шыңына жеткен кезде аяқталды, ал оның кейбір жетістіктері Бразилияның әлсіз үкіметтер, диктатуралар және конституциялық және экономикалық дағдарыстар кезеңінде кері қайтылды. Оны жер аударғандар көп ұзамай Бразилия Республикасы үшін үлгі деп қарастыра бастады. Оның өлімінен кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң, оның беделі қайта жаңғыртылды және оның сүйегі бүкіл елде той-думандармен Бразилияға қайтарылды. Тарихшылар императорды оң бағалап, оны ең ұлы бразилиялық деп санайды.

Туу

Педро 1825 жылғы 2 желтоқсанда сағат 02:30-да Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласындағы Сан-Кристовао сарайында дүниеге келді. Әулие Пётр Алкантарлықтың есімімен аталып, оның толық аты Педро де Алкантара Жоао Карлос Леопольдо Сальвадор Бибиано Франсиско Ксавье де Паула Леокадио Мигель Габриэль Рафаэль Гонзага болды. Әкесі, император Дом Педро I арқылы Браганса (Bragança) әулетінің бразилиялық тармағының мүшесі болды және туғаннан бастап «Дом» (Мырза) деген құрметті атаумен аталатын болды. Ол Португалия королі Дом Жоан VI-ның немересі және Дом Мигель I-нің шөбересі еді. Анасы – Австрияның архигерцогинясы Мария Леопольдина, Франц II-нің қызы, соңғы Рим императоры. Педро анасы арқылы Наполеон Бонапарттың шөбересі және Франция императоры Наполеон II, Австрия-Мажарстан императоры Франц Иосиф I және Мексика императоры Дон Максимилиан I-нің туысы болды. Педро I-нің нәресте кезінен аман қалған жалғыз заңды ұлы ретінде, ол 1826 жылғы 6 тамызда Бразилия тағының мұрагері ретінде ресми түрде танылды. Императрица Мария Леопольдина 1826 жылғы 11 желтоқсанда, Педро бір жаста болғанда, өлі туғаннан кейін бірнеше күн өткен соң қайтыс болды. Екі жарым жылдан кейін әкесі Люхтенберг ханшайымы Амелияға үйленді. Педро ханзадасы онымен жылы қарым-қатынас орнатты және оны анасы деп есептеді. Педро I өзінің інісі Мигель I-нің Португалия тағын басып алған қызы Мария II-ні таққа қайтаруды қалағандықтан, сондай-ақ оның елдегі саяси жағдайы нашарлағандықтан 1831 жылғы 7 сәуірде кенеттен тақтан бас тарды. Ол Амелиямен бірге дереу Еуропаға аттанды, ал император Педро II-ге айналған ханзаданы қалдырып кетті.

Ерте тұңғыш таққа отырғызу

Елден кеткен соң император Педро I ұлы мен қалған қыздарына қарайтын үш адамды таңдады. Біріншісі – оның досы және Бразилия тәуелсіздігі кезінде ықпалды көшбасшы болған Хосе Бонифасио де Андрада, ол қорғаншы етіп тағайындалды. Екіншісі – Педро II дүниеге келген сәттен бастап айя (гувернанша) қызметін атқарған Мариана де Верна. Бала кезінде сол кездегі императорлық ханзада оны «Дадама» деп атаған, себебі ол «дама» сөзін дұрыс айта алмаған. Ол оны өз анасы сияқты жақын көріп, ересекте де оның лақап атымен шақыратын. Үшіншісі – Сисплатина соғысының афро-бразилиялық ардагері Рафаэль. Ол Сан-Кристовао сарайында қызмет еткен және Педро I оған терең сеніп, ұлын қарауды сұрады. Ол бұл міндетті өмірінің соңына дейін адал орындады. 1833 жылдың желтоқсан айында Бонифасио лауазымынан босатылып, оның орнына басқа қорғаншы тағайындалды. Педро II күнін оқумен өткізді, көңіл көтеруге бар болғаны екі сағат бөлінетін. Зерек болғандықтан, ол білімді оңай игере алды. Дегенмен, оқу сағаттары шаршатушы болды және монарх ретіндегі рөліне дайындық қиынға соқты. Оның жасынан бітеу достары азаз болды және әпкелерімен байланысы шектеулі болды. Бұлардың бәріне ата-анасының күрт қазасы қосылып, Педро II-ге бақытсыз және жалғыз балалық шақ сыйлады. Оның тәрбиеленген ортасы оны ұялшақ және мұқтаж адамға айналдырды, ол кітаптарды нағыз өмірден паналау орны ретінде қарастырды. Жас императордың кәмелетке толу жасын 18 жасқа толғанға дейін төмендету мүмкіндігі 1835 жылдан бері талқыланып келді. Оның таққа отыруы қиын-қыстау, дау-дамалы кезеңді бастады. Оның атынан билік ету үшін құрылған регенттік, бастапқыда саяси фракциялар арасындағы келіспеушіліктер мен ел бойынша болған көтерілістермен күресті. 1830 жылдары билікке келген саясаткерлер енді биліктің қыр-сырын жақсы білді. Тарихшы Родерик Дж. Барман 1840 жылы «Олар өздері елді басқара алатындарына сенімдерін жоғалтты. Олар Педро II-ні елдің амандығы үшін оның болуы қажетті билік тұлғасы ретінде қабылдады» деді. Саясаткерлер Педродан толық билікті қабылдауға дайын екеніңізді сұрағанда, ол келісті. Келесі күні, 23 шілде 1840 жылы, Бас Ассамблея (Бразилия Парламенті) 14 жасар Педро II-ні ресми түрде кәмелетке толған деп жариялады. Кейіннен 18 шілде 1841 жылы оның таққа отыруы тойланды, оған тәж кигізіліп, қасиетті дәреже берілді.

Императорлық билік құрылды

Регенттіктің жойылуы үкіметке тұрақтылық әкелді. Педро II бүкіл елде заңды билік көзі ретінде танылды, оның лауазымы оны партиялық және ұсақ-күшік даулардан жоғары қойды. Дегенмен, ол әлі де жас бала еді, ұялшақ, сенімсіз және жас жетілмеген. Оның мінезі қиын балалық шағынан қалыптасқан, өмірінде тасталу, интрига және сатқындық болған. Көрінеу жайттардың артында Аурелиано Коутиньо (кейін Сепетиба виконты) бастаған жоғары дәрежелі сарай қызметкерлері мен белгілі саясаткерлер тобы жас императорға ықпал ету үшін «Соттанушылар фракциясы» ретінде танылды. Олардың кейбіреулері оған өте жақын болды, мысалы Мариана де Верна және үй иесі Пауло Барбоса да Силва. Педро II-ні соттанушылар өздерінің нақты немесе күдікті жауларына қарсы шеберлікпен пайдаланды. Бразилия үкіметі Екі Сицилия Корольдығының ханшайымы Тереза Кристинаның қолын сұрады. Олар 1843 жылдың 30 мамырында Неапольде өкілеттікпен үйленді. Оны жеке көріп тұрғанда император көңілі қалды. Тереза Кристина бойы аласа, сәл тоқ, және әдемі деп айтуға боларлық емес еді. Ол көңілінің қалғанын жасырмады. Бір бақылаушы оның Тереза Кристинаға арқасын бұрғанын, ал екіншісі оның қатты таңырқағандықтан отыруға мәжбүр болғанын айтты. Сол кешкі Педро II жылап, Мариана де Вернаға: «Олар мені алдады, Дадама!» – деп шағымданды. Оны міндетті орындауға көндіруге бірнеше сағат кетті. 1845 жылдың соңы мен 1846 жылдың басында император Бразилияның оңтүстік провинцияларына саяхат жасады, сол кезде Парананың бір бөлігі болған Сан-Паулу, Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сул арқылы өтті. Ол алған жылы және құлшынысты қарсы алу оны көтеріңкі көңілге бөледі. Осы кезде Педро II дене және рухани жағынан жетілген еді. Ол биік, көк көзді, сары шашты, сұлу жігіт болып өсті. Өсе келе оның кемшіліктері жойылды және мінезінің күшті жақтары көріне бастады. Ол өзіне сенімді болды және тек әділ және еңбекқор ғана емес, сонымен қатар сыпайы, шыдамды және мейірімді болуға үйренді. Барман оның «эмоцияларын темірдей тәртіппен ұстағанын» айтты. Ол ешқашан әдепсіздік танытқан емес, ешқашан ашуланған емес. Ол сөздерінде де, істерінде де ерекше сақтық танытты. Ең бастысы, осы кезеңде Соттанушылар фракциясының соңы болды. Педро II билікті толыққанды жүзеге асыра бастады және оларды ішкі шеңберінен шығару арқылы соттанушылардың ықпалын тоқтатуға жетті, сонымен қатар қоғамдық тәртіпті бұзбады.

Құл саудасын және соғысты жою

Педро II 1848 және 1852 жылдар аралығында үш дағдарысқа тап болды. Бірінші сынақ заңсыз әкелінген құл саудасына қарсы күресуге келді. Бұл 1826 жылы Ұлыбританиямен жасалған келісімнің аясында тыйым салынған еді. Дегенмен, құл саудасы тоқтамай, үздіксіз жалғасты. 1845 жылы британдық үкімет Абердин заңын қабылдап, британдық әскери кемелерге бразилиялық кемелерге кіріп, құл саудасына қатысы бар кез келген адамды ұстауға рұқсат берді. Бразилия осы мәселені шешуге тырысып жатқанда, 1848 жылдың 6 қарашасында Прайера көтерілісі басталды. Бұл Пернамбуко провинциясындағы жергілікті саяси фракциялар арасындағы қақтығыс болды және 1849 жылдың наурызына дейін басып жаныштырылды. 1850 жылдың 4 қыркүйегінде Еузебио де Кейрос заңы қабылданды, ол бразилиялық үкіметке заңсыз құл саудасына қарсы күресу үшін кең өкілеттіктер берді. Осы жаңа құралдың арқасында Бразилия құлдарды импорттауды тоқтатуға кірісті. 1852 жылға қарай бұл бірінші дағдарыс аяқталды және Ұлыбритания сауда тоқтатылғанын мойындады. Үшінші дағдарыс Рио-де-ла-Платаға жақын жерлерге иелік ету және осы су жолында еркін жүзу мәселесі бойынша Аргентина Конфедерациясымен туысқан қақтығысты қамтыды. 1830 жылдардан бері Аргентина диктаторы Хуан Мануэль де Росас Уругвай мен Бразилиядағы көтерілістерді қолдап келді. Бразилия Росастың төндірілген қаупіне тек 1850 жылы ғана қарсы тұра алды. Бразилия, Уругвай және наразы аргентиналықтар арасында одақ құрылды, бұл Платина соғысына және аргентиналық билеушінің 1852 жылдың ақпанында құлатылуына әкелді. Барман былай деді: «Бұл үлкен еңбектің көп бөлігі императорға тиесілі, өйткені оның сабырлылығы, мақсатына берілгендігі және мүмкін болатын нәрсені түсіну қабілеті өте маңызды болды». Империяның осы дағдарыстарды сәтті шешуі елдің тұрақтылығы мен беделін едәуір арттырды және Бразилия жарты шардың қуатты державасы ретінде көтерілді. Халықаралық аренада еуропалықтар елді баспасөз бостандығы және азаматтық құқықтарға конституциялық құрмет сияқты таныс либералды идеалдарды бейнелейтін мемлекет ретінде қарастыра бастады. Оның парламенттік монархиясы осы кезеңде Оңтүстік Американың басқа елдерінде кең таралған диктатура мен тұрақсыздықтан күрт өзгеше болды.

Педро II және саясат

1850-ші жылдардың басында Бразилия ішкі тұрақтылық пен экономикалық өркендеуге қол жеткізді. Хонарио Гермето Карнейро Леаоның (кейін виконт, содан кейін Парана маркизі) премьер-министрлігі кезінде император өзінің амбициялық бағдарламасын іске қосты: conciliação (келісім) және melhoramentos (материалдық даму). Педро II-нің реформалары саяси партизандық рухты азайтуға және инфрақұрылым мен экономикалық дамуды ілгерілетуге бағытталған еді. Ел теміржол, электр телеграф және пароходтар желісі арқылы байланысып, біртұтас мемлекетке айналды. Жалпы пікір, ішкі және халықаралық деңгейде, осы жетістіктер Бразилияның «монархиялық басқару жүйесі мен Педро II-нің тұлғасы» арқасында мүмкін болды. Педро II британдық үлгідегі номиналды басшы да емес, орыс патшалары сияқты автократ та емес еді. Император билікті сайланған саясаткерлермен, экономикалық мүдделермен және халықтың қолдауымен жүзеге асырды. Педро II-нің саяси аренадағы белсенді қатысуы үкімет құрылымының маңызды бөлігі болды, сонымен қатар кабинет, депутаттар палатасы және Сенат (соңғы екеуі – Бас Ассамблеяны құрады) оған кірді. Ол үкімет бағытын анықтауға қатысуын ықпал ету құралы ретінде пайдаланды. Оның басшылығы қажет болды, бірақ ол ешқашан «бір адамның билігіне» айналмады. Саяси партиялармен қарым-қатынаста ол «бейтараптық танытуы, халықтың көңіл-күйімен үйлесімде жұмыс істеуі және саяси аренада өз еркіндігін ашық түрде таңудан аулақ болуы керек еді». Императордың ең маңызды саяси жетістіктеріне, ең алдымен, мәселелерге және оның іскерлік серіктестеріне қатысты бейтарап және ынтымақтастыққа негізделген тәсілі себеп болды. Ол өте төзімді болды, сынға, қарсылыққа тіпті нашар жұмыс істеуге де ренжімеді. Ол өз бастамаларын қолдаусыз қабылдауға мәжбүрлеуге конституциялық құқығы жоқ еді, ал басқаруға қатысты ынтымақтастық көзқарасы елдің дамуын қамтамасыз етті және саяси жүйенің тиімді жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Император заң шығарушы органның құқықтарын құрметтеді, тіпті олар қарсылық көрсеткенде, оның мақсаттары мен тағайындауларын кешіктіргенде немесе тоқтатып тастағанда да. Көптеген саясаткерлер оның рөлін бағалап, қолдады. Көптегендері регенттік кезеңді бастан өткерді, онда кішігірім және жеке мүдделерден жоғары тұратын императордың болмауы саяси фракциялар арасындағы ұзақ жылдарға созылған жанжалға әкелді. Олардың қоғамдық өмірдегі тәжірибесі Педро II-нің «Бразилияның тұрақты бейбітшілігі мен өркендеуі үшін қажетті» деген сенімді қалыптастырды.

Отбасылық өмір

Педро II мен Тереза Кристинаның некесі қиын басталды. Ересектілік, шыдамдылық және тұңғыш баласы Афонсоның дүниеге келуімен олардың қарым-қатынасы жақсарды. Кейін Тереза Кристина тағы да балалар туды: 1846 жылы Изабел, 1847 жылы Леопольдина, ал соңғысы 1848 жылы Педро Афонсо болды. Екі ұл да өте жас кезінде қайтыс болды, бұл императорды терең қайғыға батырып, империяның болашағына деген көзқарасын түгелдей өзгертті. Ол қыздарына деген әуесерін сақтағанмен, ханшайым Изабелдің, оның мұрагері болғанына қарамастан, таққа лайықты болатынына сенбеді. Оның ойынша, монархияның тұрақты болуы үшін мұрагерінің еркек болуы қажет. Империялық жүйенің өзіне тым байланысты екенін, сондықтан одан кейін тірі қала алмайтынын сезінді. Изабел мен оның әпкесі тамаша білім алды, бірақ елді басқаруға ешқандай дайындық көрмеді. Педро II Изабелді мемлекеттік істерге және шешімдерге қатысудан мүлдем шеттетті. Шамамен 1850 жылдар шамасында Педро II басқа әйелдермен құпия қарым-қатынас жасауды бастады. Осы қарым-қатынастардың ең танымал және ұзаққа созылғаны – Луиза Маргарида Португалия де Баррос, Баррал графесімен болды. Ол 1856 жылдың қараша айында императордың қыздарына тәрбиеші болып тағайындалғаннан кейін, романтикалық және жақын, бірақ неке адалдығын бұзбаған достық қарым-қатынас құрды. Өмірі бойы император жан серігін табуға үміттенді, бірақ мемлекеттік некеге тұру қажеттілігінен, оған ешқандай құмарлық сезім болмаған әйелге тұрмысқа тұруға мәжбүр болды. Бұл оның екі жақты табиғатын көрсететін бір ғана мысал: бірі император ретінде өз міндетін адал орындаған, ал екіншісі императорлық лауазымды пайдасыз салмақ деп санаған және әдебиет пен ғылым әлемінде бақытты болған адам. Педро II еңбекқор болды және оның күнделікті жұмысының талаптары жоғары еді. Ол әдетте таңғы сағат 7-де тұрып, түнгі сағат 2-ге дейін ұйықтамайтын. Оның күнінің барлығы мемлекеттік істерге арналды, ал азат уақытын оқу мен зерттеуге жұмсады. Император қарапайым қара жапсырма, шалбар және галстук киіп, күнделікті өмірін өткізді. Арнайы жағдайларда ғана сарайлық киім киетін, ал толық регалиямен – тәж, мантия және скипетрмен жылына екі рет ғана Бас Ассамблеяның ашылу және жабылу салтанаттарында пайда болатын. Педро II саясаткерлер мен мемлекеттік қызметкерлерге өзінің үлгісіндей қатаң талаптар қойды. Император мемлекеттік қызметке тағайындау үшін моральдық және кәсіби қасиеттерін ескеретін қатаң саясатты қабылдады. Ол өзі қарапайым өмір сүрді және бірде былай деген: "Пайдасыз шығындар – ұлттан ұрлық жасаумен тең". 1852 жылдан кейін сарайдағы балдар мен мәжілістер тоқтатылды. Ол сондай-ақ өзінің көпшілігін жариялағаннан бастап, шамамен елу жылдан кейін тақтан түсірілгенге дейін, жылына 800 000 Реалдық соманы (1840 жылы 405 000 АҚШ доллары немесе 90 000 фунт стерлинг) арттырудан бас тартты.

Өнер мен ғылымдардың қамқоршысы

"Мен мәдениет пен ғылымға арнау үшін тудым", - деп жазды император 1862 жылы жеке күнделігінде. Ол әрқашан білім алуға құштар болған және өз лауазымының талаптарынан тығырықтан шығу үшін кітаптарды тапқан. Педро II-ні қызықтырған салалар өте кең болды, олар антропология, тарих, география, геология, медицина, құқық, дінтану, философия, сурет салу, мүсін жасау, театр, музыка, химия, физика, астрономия, поэзия және технология сияқтылар. Оның билігінің соңына қарай Сан-Кристовао сарайында 60 000-нан астам кітаптан тұратын үш кітапхана ашылды. Тілдерге деген құштарлығы оны өмір бойы жаңа тілдерді оқып үйренуге жетеледі, ол португал тілінен бөлек, латын, француз, неміс, ағылшын, итальян, испан, грек, араб, иврит, санскрит, қытай, окситан және тупи тілдерінде сөйлеп, жаза білді. 1840 жылдың наурыз айында дагеротип камерасын сатып алғаннан кейін ол Бразилияның алғашқы фотографы болды. Ол Сан-Кристоваода фотосуретке арналған, ал химия мен физикаға арналған зертханалар құрды. Одан бөлек, астрономиялық обсерватория да салдырды. Император білімді ұлттық маңызы бар деп есептеді және өзі білімнің құндылығының айқын мысалы болды. Ол былай деді: "Егер мен император болмасам, мұғалім болғым келер еді. Жастардың санасын дұрыс бағыттап, ертеңгі күнің адамын дайындаудан артық асыл міндет жоқ деп ойлаймын". Оның билігінде тарихи, географиялық, мәдени және әлеуметтік ғылымдардағы зерттеулерді және сақтауды дамыту үшін Бразилия тарихи және географиялық институты құрылды. Сондай-ақ, Императорлық музыка академиясы мен Ұлттық опера, сондай-ақ Педро II мектебі құрылды, соңғысы Бразилиядағы барлық мектептерге үлгі болды. Оның әкесі құрған Императорлық көркемсурет академиясы одан әрі нығайтылып, қолдауға ие болды. Жеке табысының есебінен Педро II бразилиялық студенттерге Еуропадағы университеттерде, өнер мектептерінде және музыка консерваторияларында оқуға стипендия берді. Ол сонымен қатар Пастер институтын құруды қаржылады, Вагнердің Байройт Фестшпильхаусының құрылысына қаржылай көмек көрсетті, сондай-ақ ұқсас жобаларға жазылды. Оның еңбегі ел ішінде де, шетелде де мойындалды. Чарльз Дарвин оның туралы былай деді: "Император ғылым үшін көп жасады, сондықтан әрбір ғалым оған ең жоғары құрмет көрсетуге міндетті". Педро II Корольдік қоғамның, Ресей ғылым академиясының, Бельгияның ғылым және өнер академиясының және Америка географиялық қоғамының мүшесі болды. 1875 жылы ол француз ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, бұл құрмет бұрын тек екі мемлекет басшысына ғана берілген: Ұлы Петр мен Наполеон Бонапартқа. Ол ғалымдармен, философтармен, музыканттармен және басқа да зиялы адамдармен хат алмасты. Оның көптеген корреспонденттері оның достарына айналды, олардың ішінде Рихард Вагнер, Луи Пастер, Луи Агассиз, Джон Гринлиф Уиттиер, Мишель Эжен Шевроль, Александр Грэм Белл, Генри Уодсворт Лонгфеллоу, Артур де Гобино, Фредерик Мистраль, Алессандро Манцони, Александр Геркулано, Камило Кастело Бранко және Джеймс Кули Флетчер болды. Фридрих Ницше екеуі кездескенде оның білімділігіне таң қалды. Виктор Гюго императорға: "Мырза, сіз ұлы азаматсыз, сіз Марк Аврелийдің немересісіз", - деді, ал Александр Геркулано оны "жалпы пікір бойынша өз дәуірінің ең озық адамы деп санайды, өйткені оның дарынды ақылы бар, және осы сыйлықты ғылым мен мәдениетке үнемі қолданады" деді.

Британ империясымен қақтығысу

1859 жылдың соңында Педро II Эспириту-Санту, Баия, Сержипе, Алагоас, Пернамбуку және Параиба провинцияларына саяхатқа шықты. Ол төрт айдан кейін 1860 жылдың ақпан айында оралды. Сапар үлкен жетістікке ие болды, императорды барлық жерде жылы күлімсіреумен қарсы алды. 1860-шы жылдардың бірінші жартысында Бразилияда бейбітшілік пен гүлдену орнады. Азаматтық еркіндіктер сақталды. Сөз бостандығы Бразилия тәуелсіздік алғаннан бері қалыптасқан және Педро II оны қатты қорғады. Ол елордадағы және провинциялардағы газеттерді халық пікірін және елдің жалпы жағдайын білудің ең тиімді жолы деп санады. Империяны бақылаудың тағы бір жолы – өзінің азаматтарымен тікелей байланыс орнату еді. Мұндай мүмкіндіктердің бірі – сейсенбі және сенбі күндері өткізілетін ресми қабылдаулар болатын, онда әлеуметтік жағдайына қарамастан, тіпті құлдар да өз өтініштерін және шағымдарын білдіре алатын еді. Мектептерге, колледждерге, түрмелерге, көрмелерге, фабрикаларға, казармаларға және басқа да қоғамдық орындарға сапарлар да бірінші қолынан ақпарат алуға мүмкіндік берді. Бұл тыныштық Рио-де-Жанейродағы британ консулы Уильям Дугал Кристи елі мен Бразилия арасында соғыс тудыруға жақын болған кезде уақытша жойылды. Кристи 1861 жылдың соңы мен 1862 жылдың басында болған екі ұсақ оқиғаға байланысты, қатыгез талаптарды қамтитын ультиматум жіберді. Біріншісі – Рио-Гранде-ду-Сул жағалауында сауда баркасының батып, оның жүктерін жергілікті тұрғындар тоналаған оқиға еді. Екіншісі – Рио көшелерінде тәртіпсіздік тудырған мас британ офицерлерінің қамауға алынуы болды. Бразилия үкіметі мойынсұнбады, соның салдарынан Кристи британ әскери кемелеріне бразилиялық сауда кемелерін өтемақы ретінде тәркілеуге бұйрық берді. Бразилия жақын арада болатын қақтығысқа дайындық жасады. Педро II Бразилияның қарсылық көрсетуінің басты себебі болды; ол мойынсұну туралы кез келген ұсынысты қабылдамады. Бұл жауап Кристиге күтпеген болып келді, ол өзінің позициясын өзгертті және халықаралық арбитраж арқылы бейбіт шешім табуды ұсынды. Бразилия үкіметі өз талаптарын ұсынды және британ үкіметінің позициясы әлсірегенін көрген соң, 1863 жылдың маусым айында Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді.

Отанға алғашқы ерікті

Британия империясымен соғыс қаупі туғанда, Бразилияның назары оңтүстік шекарасына ауды. Уругвайде саяси партиялардың арасындағы тартыс салдарынан тағы бір азаматтық соғыс басталды. Ішкі конфликт бразилиялықтардың өлтірілуіне және Уругвайдағы олардың мүлкінің тоналуына әкелді. Бразилия үкіметі, британдықтармен қақтығыс жағдайында әлсіздік танытудан сескеніп, араласуға шешім қабылдады. 1864 жылдың желтоқсан айында бразилиялық әскер Уругвайға басып кірді, осылайша 1865 жылдың ақпан айында аяқталған қысқа Уругвай соғысы басталды. Осы арада Парагвай диктаторы Франсиско Солано Лопес ахуалды пайдаланып, елді аймақтық держава ретінде бекітуге тырысты. Парагвай армиясы Бразилияның Мато-Гросу провинциясына (кейін 1977 жылдан бастап Мато-Гросу-ду-Сул штаты ретінде танылған аймақ) шабуыл жасады, бұл Парагвай соғысын бастады. Төрт айдан кейін парагвайлық әскерлер Аргентина аумағына еніп, Рио-Гранде-ду-Сулға шабуылға көшті. Рио-Гранде-ду-Сулдағы тәртіпсіздікті және әскери басшыларының парагвай армиясына қарсы тұруға қабілетсіздігін ескере отырып, Педро II жеке өзі майданға баруды шешті. Кабинет, Бас Ассамблея және Мемлекеттік Кеңес наразылық білдіргеннен кейін, Педро II: «Егер олар мені император ретінде баруымды тоқтата алса, онда мені отставкаға кететін және Отан қорғаушы ерікті ретінде баруымды тоқтата алмайды» деді. Бұл сөздер соғысқа ерікті түрде келген және бүкіл елде «Отанның еріктілері» деп танылған бразилиялықтарға сілтеме жасады. Монархтың өзі халық арасында «бірінші ерікті» деп аталды. Рұқсат алғаннан кейін Педро II шілде айында Рио-Гранде-ду-Сулға қонды және құрлықпен сапарлады. Ол ат пен арбамен жол тартты, түнде науқан шатырында демалды. Қыркүйекте Педро II парагвай әскерімен қоршалып алынған бразилиялық Уругвайана қаласына жетті. Император Уругвайанаға оқ ату қашықтығына дейін барды, бірақ парагвайлықтар оған шабуыл жасамады. Қан төгуді болдырмау үшін ол парагвай командиріне капитуляциялау шарттарын ұсынды, ол оған келісті. Педро II-нің әскери операцияларды үйлестіруі және оның жеке мысалы бразилиялық аумағына парагвайлық шабуылды сәтті тойтаруда шешуші роль атқарды. Рио-де-Жанейроға оралу алдында ол британдық дипломат Эдвард Торнтонды қабылдады, ол патшайым Виктория мен британ үкіметі атынан империялар арасындағы дағдарыс үшін кешірім сұрады. Император бұл дипломатиялық жеңісті әлемдегі ең қуатты мемлекетке қарсы жеткілікті деп санап, достық қарым-қатынасты жаңартты.

Толық жеңісі және оның үлкен шығындары

Соғыс күтілгеннен әлдеқайда бес жылға созылды. Осы кезеңде Педро II өзінің уақытын және күш-жігерін соғысқа жұмсады. Ол майданға күш жіберу үшін әскерлерді жинап, жарақтандырды, сондай-ақ әскери-теңіз флоты үшін жаңа кемелер құрылысын жеделдетуге тырысты. Парагвайдың бразилиялық территорияға басып кірген кезде болған әйелдерге жасалған зорлық, бейбіт азаматтарға қарсы кең таралған зорлық-зомбылық, мүліктің тонау және қирату оқиғалары оған терең әсер етті. 1866 жылғы қарашада Баррал графинясына ол: «Соғыс, қанша тұрса да, ар-намыстың талабына сай аяқталуы керек» деп ескертті. Барман айтқандай, «қиындықтар, жеңілістер және соғыстан шаршау оның бекем ниетіне ешқандай әсер етпеді». Көбейіп келе жатқан қазалар оны Бразилияның дұрыс ісі деп санайтын мақсатына жетуден бұлжытпады, тіпті ол өзінің тағын құрбан етуге дайын болды. Педро II бұрынғы жылдары күнделігіне былай деп жазған еді: «Мен қандай қорқынышқа ұшырауым мүмкін? Олар мені биліктен ала ма? Менің жақсы патшалар көп болды, олар билігінен айырылды, ал мен үшін бұл – мен міндетті түрде көтеруге тиіс салқындағы ауырлықтан артық емес». Сонымен қатар Педро II ұлттық саяси партиялар арасындағы жанжалдар әскери жауапқа кедері келтірмеуі үшін күш салды. Император 1868 жылғы шілдеде кабинет пен Парагвайдағы бразилиялық әскерлердің бас қолбасшысы Луис Алвес де Лима и Сильва (кейіннен Маркиз, содан кейін Каксиас герцогы) арасындағы даудан туындаған ауыр саяси дағдарысты шешті. Каксиас та саясаткер болған және министрлікке қарсы партияның мүшесі еді. Император оның жағын алды, нәтижесінде кабинет отставкаға кетті. Педро II Парагваймен болған қақтығыста жеңіске жету үшін маневр жасағанда, бұл істе ең пайдалы болып көрінген саяси партиялар мен топтарға қолдау көрсетті. Монархияның беделіне нұқсан келді, сондай-ақ бейтарап делдал ретіндегі оның сенімді орны ұзақ мерзімді перспективада күрт төмендеді. Ол өзінің жеке мәртебесіне мән бермеді, императорлық жүйеге тигізілетін әсерге қарамастан, ол осындай шаралардан туындаған кез келген зияннан бұрын ұлттық мүдделерді жоғары қоюға бел буды. Оның толық жеңістен басқа ештеңеге келіспеуі оқиғаның нәтижесіне шешуші әсер етті. Оның табандылығы 1870 жылғы 1 наурызда Лопестің шайқаста қаза тапқаны туралы хабармен құпталды, соның арқасында соғыс аяқталды. Педро II Бас Ассамблеяның жеңіске қатысты естелік ретінде оның ескерткішін орнату туралы ұсынысын қабылдамады және ақшаны бастауыш мектептер салуға жұмсады.

Аболиционизм

1870 жылдары қоғамның бір бөлігі реформалардан үлес алып, дамуға бағытталғанда, әлеуметтік және саяси салаларда да үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Бразилияның саяси тұрақтылығы мен инвестициялық мүмкіндіктерінің халықаралық беделі арта түсті. Империя Америка Құрама Штаттарынан басқа Америка құрлығында теңдесі жоқ, заманауи және прогрессивті мемлекет ретінде танылды. Экономика жылдам өсуді бастады және иммиграция гүлденді. Теміржол, кеме жүйтіп тасымалдау және басқа да жаңғырту жобалары жүзеге асырылды. "Құлдық жойылатын болды және басқа реформалар жоспарланғандықтан, 'әдептік және материалдық прогресс' үшін мол мүмкіндіктер болды". 1870 жылы Бразилияда құлдыққа қарсы шыққандар аз болды, тіпті оны ашық айыптағандар одан да сирек кездесті. Педро II, өзі құл иеленбеген, құлдыққа қарсы шыққан санаулы адамдардың бірі болды. Оны жою – деликат мәселе еді. Құлдар барлық топтарда, ең байлардан ең кедейге дейін пайдаланылды. Педро II осы әдетті ұлттық экономикаға тигізер зиянды азайту үшін кезең-кезеңімен тоқтатуды қалады. Конституциялық құқығы бойынша құлдықты жоюға тікелей араласуға мүмкіндігі болмағандықтан, император саясаткерлерді көндіру, оларға ықпал ету және өз мақсатына жету үшін қолдау жинау үшін барлық білімін пайдалануға тиіс болды. Оның алғашқы ашық қадамы 1850 жылы жасалды, ол Бас Ассамблея Атлантикалық мұхитындағы құл саудасын заңсыз деп жарияламаса, тақтан бас тартатынын мәлімдеді. Теңіз арқылы жаңа құлдардың келуін тоқтатқаннан кейін, Педро II 1860 жылдардың басында назарын қалған мәселеге – құлдарға туған балаларды құлдыққа тартуға аударды. Оның бастамасымен заң жобасы әзірленді, бірақ Парагваймен болған қақтығыс Бас Ассамблеяда осы ұсынысты талқылауды кейінге қалдырды. Педро II 1867 жылы тақтан сөйлеген сөзінде құлдықты кезең-кезеңімен жоюды ашық түрде сұрады. Бұл қадамы ауыр сынға ұшырады және "ұлттық қатерге қарсы өзіне-өзі жасалған қадам" деп айыпталды. Сыншылар "бұл оның жеке тілегі екенін, емес, ұлттың тілегі екенін" айтты. Ол монархияның беделіне және өзінің имиджіне тиетін саяси зиянды елемей, құлдықты жоюды қолдады. Соңында, премьер-министр Хосе Паранос ұсынған заң жобасы 1871 жылдың 28 қыркүйегінде "Еркін Туу Заңы" ретінде қабылданды, оған сәйкес сол күнден кейін құл әйелдерден туған барлық балалар бос туған деп есептелді.

Еуропа мен Солтүстік Африкаға

1871 жылы 25 мамырда Педро II әйелімен Еуропаға сапар шекті. Ол ұзақ уақыттан бері шетелде демалуды қалаған. Кіші қызы, 23 жасар Леопольдинаның 7 ақпанда Венада обадан қайтыс болғаны туралы хабар келгенде, оның империядан тысқары жерлерге баруына нақты себеп пайда болды. Лиссабонға (Португалия) жеткен соң, ол бірден Жанелас-Вердес сарайына барып, өгей анасы Леухтенбергтің Амелиясымен кездесті. Екеуі қырық жылдан бері көрмеген еді, кездесу өте эмоционалды болды. Педро II күнделігіне былай деп жазды: "Анамның маған деген әлгі сүйіспеншілігіне қатты қуандым, бірақ оның қаншалықты қарт және ауру екенін көріп, қайғыдан да жыладым". Император Испанияға, Ұлыбританияға, Бельгияға, Германияға, Австрияға, Италияға, Египетке, Грекияға, Швейцарияға және Францияға сапарлады. Кобургте ол қызының қабіріне барды. Бұл оған "азаттық пен босану сезімін" сыйлады. Ол "Дом Педро де Алькантара" деген атпен саяхаттап, ресми емес қарым-қатынас жасауды және тек қонақүйлерде тұруды талап етті. Ол күндерін көрікті жерлерді аралап, ғалымдар мен басқа да зиялы адамдармен пікір алмасып өткізді. Еуропалық сапар табысты болды, оның мінез-құлқы мен құштарлығы ол барған елдерде құрметке ие болды. Бразилиядан құлдықтың соңғы қалдығын жойған "Еркін туу туралы заң" ратификацияланды деген жаңалық келгенде, Бразилия мен Педро II-нің беделі одан да артты. Императорлық делегация 1872 жылғы 31 наурызда Бразилияға жеңіспен оралды.

Діни мәселе

Бразилияға оралғаннан кейін Педро II көп ұзамай күтпеген дағдарысқа тап болды. Бразилиялық дін қызметкерлері ұзақ уақыт бойы жетіспеушілікпен, тәртіпсіздікпен және нашар біліммен қамтылған, бұл Католик шіркеуіне деген құрметтің жоғалуына әкелді. Империялық үкімет осы кемшіліктерді жою үшін реформалар бағдарламасын бастады. Католик діні мемлекеттік дін болғандықтан, үкімет шіркеу істерін қатаң бақылап отырды: дін қызметкерлеріне жалақы төледі, приходтық діни қызметкерлерін тағайындады, епископтарды ұсынды, папалық бұйрықтарды бекітті және семинарияларды қадағалады. Реформаны іске асыру барысында үкімет білім деңгейі, реформаға қолдау және моральдық тұрқы жағынан өз талаптарына сай келетін епископтарды таңдады. Алайда, дін қызметкерлерінің қатарына қабілетті адамдар келіп түскен сайын, шіркеу үкімет бақылауына қарсы наразылық күшейді. Олинда және Белем епископтары (Пернамбуко және Пара провинцияларындағы) білімді және ынталы бразилиялық дін қызметкерлерінің жаңа буынының өкілдері болды. Олар сол кезде католиктер арасында кең тараған ультрамонтанизмнің ықпалына ішкі түсті. 1872 жылы олар дінсіз ұйымдардан масондарды қууды бұйырды. Еуропалық масондық көбінесе атеизм мен антиклерикализмге ұмтылса, Бразилиядағы жағдай мүлдем басқаша болды, онда масондық ұйымдарға мүшелік кеңінен таралған, бірақ Педро II өзі масон болған жоқ. Рио-Бранко графы басқарған үкімет екі рет епископтарды бұл шешімнен бас тартуға көндіруге тырысты, бірақ олар бас тартты. Бұл олардың Жоғарғы Әділет сотында сотталуына әкелді. 1874 жылы олар төрт жылға қатаң еңбекке кесілді, бірақ император бұл жазаны тек түрмеге ауыстырды. Педро II үкіметтің әрекеттерін толық қолдап, шешуші рөл атқарды. Ол католицизмнің адал жақтасы болды және оны маңызды өркениеттік және азаматтық құндылықтарды дамытуға бағытталған деп есептеді. Ол кез келген догматизмнен сақтанса да, өз бетінше ойлау және әрекет ету еркіндігін сезінді. Император Чарльз Дарвиннің эволюция теориясы сияқты жаңа идеяларды қабылдады, оның туралы: «Оның [Дарвиннің] ашқан заңдары Жаратқанды дәріптейді» деді. Ол діни сенімдерінде шамалы болды, бірақ азаматтық заң мен мемлекеттік билікке деген құрметсіздікті қабылдай алмады. Ол күйеу баласына айтқан сөзінде: «[Үкімет] конституцияның орындалуын қамтамасыз етуі керек. Бұл істе масондықты қорғауға ешқандай ниет жоқ, тек азаматтық биліктің құқықтарын қорғау мақсаты бар» деді. Дағдарыс 1875 жылдың қыркүйегінде император епископтарға толық кешірім жасағаннан кейін және Апостольдық Тақ тыйымдарды жойғаннан кейін шешілді.

АҚШ, Еуропа және Таяу Шығысқа

Император тағы да шетелге сапар шекті, бұл жолы АҚШ-қа. Оған бала кезінен тәрбиелеп өсірген адал қызметшісі Рафаэль де еріп жүрді. Педро II 1876 жылғы 15 сәуірде Нью-Йорк қаласына келді және одан бүкіл ел бойынша саяхатқа шықты; батыста Сан-Францискоға дейін, оңтүстікте Нью-Орлеанға дейін, Вашингтонға дейін және солтүстікке Канаданың Торонто қаласына дейін барды. Бұл сапар "толыққанды табысқа" айналды, Педро II өзінің қарапайымдығы мен мейірімділігімен американдықтарға терең әсер етті. Содан кейін Атлантика мұхитын кесіп өтіп, Дания, Швеция, Финляндия, Ресей, Осман империясы, Грекия, Киелі жер, Мысыр, Италия, Австрия, Германия, Франция, Ұлыбритания, Нидерланды, Швейцария және Португалияға барды. Ол 1877 жылғы 22 қыркүйекте Бразилияға оралды. Педро II-нің шетелге жасаған сапарлары терең психологиялық әсер қалдырды. Саяхаттағанда ол лауазымымен байланысты шектеулерден көп бөлігін жоғалтты. "Педро де Алькантара" деген псевдониммен ол қарапайым адам ретінде еркін жүріп-тұруды ұнататын, тіпті әйелімен ғана пойызбен саяхаттайтын. Император Бразилиядағы өмірінің формалды қағидалары мен талаптарынан тек шетелде саяхаттағанда ғана арыла алды. Отанына оралғаннан кейін мемлекет басшысы ретіндегі күнделікті өміріне қайта бейімделу қиын болды. Ұлдарының ерте қайтысы императордың монархияның болашағына деген сенімін жоқ қылды. Шетелге сапарлар жасағанда, бес жасында берілген императорлық билігіне деген наразылығы күшейді. Егер бұрын ол тақты келесі ұрпаққа беруге қызығушылық танытпаса, енді өзінің өмірінде оны сақтап қалуға ниеті болмады.

Құлдырау

1880 жылдары Бразилия дамуын жалғастырды, әлеуметтік әртүрлілік айқын артты, оның ішінде әйелдер құқығы үшін алғашқы ұйымдастырылған күш-жігер болды. Педро II-нің жазған хаттары қартайған сайын әлемге көңілі толып, уақытпен суынып, пессимистік көзқарасқа ие болған адамды көрсетеді. Ол өзінің міндеттемесіне құрметпен қарады және императорлық кеңсе талап еткен жұмыстарды ұқыпты орындады, бірақ көбінесе ынтасыз. Оның "режимнің тағдырына деген бейжайлығы" және императорлық жүйеге қарсы шыққанда оны қолдауға шара жасамауы салдарынан, тарихшылар монархияның құлауына "бірінші, тіпті жалғыз жауапкершілікті" императордың өзіне жатқызады. 1830 жылдары қалыптасқан саяси тұлғалар үкіметтің қиындықтары мен кедергілерін бастан өткергеннен кейін, императорды басқару және ұлттың сақталуы үшін қажетті биліктің маңызды көзі деп санады. Осы тәжірибелі мемлекет қайраткерлері біртіндеп қайтыс болды немесе зейнетке шықты, ал 1880 жылдары олардың орнын Педро II билігінің алғашқы жылдарынан тәжірибесі жоқ саясаткерлердің жаңа буыны толыққанды түрде иеленді. Олар тек тұрақты басқару мен өркендеуді ғана білді және императорлық кеңсеге ұлтты біріктіретін күш ретінде қолдау көрсетуге немесе қорғауға себеп көрмеді. Олар үшін Педро II – ондаған жылдар бойы саясатқа белсенді қатысып, өзінің беделін әлсіреткен қарт және денсаулығы нашарлаған адам ғана еді. Бұрын оған сын айту мүмкін емес еді, бірақ қазір оның әрбір ісі мен іс-қимылсыздығы мұқият тексеруге және ашық сынға ұшырады. Көптеген жас саясаткерлер монархиялық режимге салқын қарады және қажетті уақыт келгенде оны қорғауға ештеңе істемейді. Педро II-нің жетістіктері биліктегі элиталардың есінде қалмады және ескерілмеді. Император өзінің табысымен өзінің орнын қажетсіз етіп көрсетті. Ұлтты жаңа бағытқа бастай алатын мұрагердің болмауы Бразилия монархиясының болашағын да нашарлатты. Император өзінің қызы Изабелді жақсы көрді, бірақ ол әйел мұрагер болу идеясын Бразилия билеушісінің рөліне қайшы деп есептеді. Ол екі ұлының өлімін империяның құлауының белгісі деп қарады. Әйел билеушіге қарсылық саяси топтар да бөлісті. Конституция әйелдерге таққа отыруға рұқсат берсе де, Бразилия әлі де консервативті ел болды және тек еркек мұрагер ғана мемлекет басшысы бола алады деп саналды.

Құлдықты жою және төңкеріс

1887 жылдың маусым айында императордың денсаулығы күрт нашарлап, оның жеке дәрігерлері Еуропаға емделуге баруды ұсынды. Милан қаласында ол екі апта бойы өмір мен өлім арасында жатыр, тіпті соңғы қасиетпен майланды. 1888 жылдың 22 мамырында Бразилияда құлдық жойылғаны туралы хабарды естіді. Әлсіз дауысымен, көздерінен жас ағызып: «Ұлы халық! Шынайы ұлы халық!» деді. Педро II Бразилияға оралып, 1888 жылдың тамызында Рио-де-Жанейроға келді. «Бүкіл ел оны бұрын-соңды көрілмеген ықыласпен қарсы алды. Астанадан, провинциялардан, түк жерден сүйіспеншілік пен құрмет білдіретін хабарлар келіп түсті». Император мен императрица Еуропадан оралғанда, бразилиялықтардың көрсеткен құлшынысы монархияның мызғымас қолдауға ие екенін және оның беделінің биіктерін басып тұрғанын көрсетті. Империяның соңғы жылдарында елдің халықаралық аренадағы беделі артып, дамып келе жатқан державаға айналды. Құлдықтың жойылуынан туындаған экономикалық және еңбек нарығындағы қиындықтар туралы болжамдар расталмады, ал 1888 жылғы кофе өнімі сәтті болды. Құлдықтың жойылуы елдегі үлкен саяси, экономикалық және әлеуметтік билікке ие бай және қуатты кофе фермерлерінің республикашылдыққа қарай бұруына себеп болды. Республикашылдық – Бразилияда кеңінен таралмаған, провинцияларда қолдау таппаған элиталық идеология болатын. Республикалық идеялардың позитивизммен бірігуі және армияның төменгі және орта буындары арасында таралуы корпуста тәртіпсіздікке әкеліп, монархияға қауіп тудырды. Олар монархиядан артық деп санайтын диктаторлық республика құру арманында болды. Бразилия халқының көпшілігі үкімет түрін өзгертуге мүдделі болмаса да, азаматтық республикашылар монархияны құлату үшін әскери шенеуніктерге қысым көрсетуді бастады. Олар төңкеріс жасап, премьер-министр Афонсо Селсо, Оуро-Прето графы мен виконтын тұтқындады және 1889 жылдың 15 қарашасында республиканы жариялады. Бұл оқиғаға куә болған азаматтар оның бүлік екенін сезбеді. Тарихшы Лидия Бесуше: «Мұндай ұсақ төңкеріс сирек кездеседі» деп атап өтті. Педро II осы қиын кезде ешқандай эмоция көрсетпеді, нәтижеге немқұрайлы қарады. Саясаткерлер мен әскери жетекшілердің бүлікті басу жөніндегі барлық ұсыныстарын қабылдамады. Оның тақтан түсірілгені туралы хабарды естігенде, ол қарапайым ғана: «Егер бұлай болса, зейнетке шығуым керек. Мен тым көп жұмыс істедім және шаршадым. Енді демалып алайын» деді. Ол отбасымен бірге 17 қарашада Еуропаға жер аударылды.

Соңғы жылдар

Тереза Кристина Еуропаға келгеннен кейін үш аптадан соң қайтыс болды, ал Изабел отбасымен бірге басқа жерге көшті, ал Педро алдымен Каннға, кейін Парижге орналасты. Педроның соңғы жылдары жалғыздық пен күйзеліспен өтті, өйткені ол ақшасыз, қарапайым қонақ үйлерде тұрып, Бразилияға оралу арманы туралы күнделігіне жазды. Ол монархияны қайта орнатуды ешқашан қолдаған жоқ, бірде ол «мен бұрынғы лауазымымға, әсіресе ешқандай құпия келісімдер арқылы оралуға ниетім жоқ» деді. Бір күні ол тез пневмонияға ұшыраған жұқпалы ауруға шалдықты. Педроның денсаулығы күрт нашарлап, 5 желтоқсан күні 1891 жылы сағат 00:35-те отбасының қасында қайтыс болды. Оның соңғы сөздері: «Құдай Бразилияға бейбітшілік пен гүлдену сыйласын». Денесіне дайындық жұмыстары жүргізіліп жатқанда, бөлмеде мөрленген қорап табылды, ал оның жанында императордың өзі жазған хат болды: «Бұл менің туған жерімнің топырағы, егер мен отанымнан алыс қайтыс болсам, оны маған қоюларын қалаймын». Изабел қарапайым және жекелеген жерлеу рәсімін өткізуді қалаған, бірақ француз үкіметінің мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізу туралы өтінішіне келісті. 9 желтоқсанда Ла-Мадлендегі рәсімге мыңдаған адам қатысты. Педроның отбасынан басқа, бұл қатарға кіргендер: екі Сицилияның бұрынғы королі Франческо II; Испанияның бұрынғы королевасы Изабелла II; Париж графы Филипп; және Еуропаның басқа да патшалық отбасының мүшелері. Сондай-ақ, президент Сади Карноны білдіретін генерал Жозеф Брюжер; Сенат пен Депутаттар палатасының президенттері, сондай-ақ олардың мүшелері; дипломаттар; және француз үкіметінің басқа да өкілдері болды. Франция институтының барлық мүшелері дерлік қатысты. Америка мен Еуропаның басқа да елдері, Осман империясы, Парсы, Қытай және Жапония да өкілдерін жіберді. Рәсім аяқталғаннан кейін, табыт теміржол станциясына сапарға шығу үшін процессиямен апарылды. Жол бойында 300 мыңға жуық адам үздіксіз жаңбыр мен суықта тұрып, құрмет көрсетті. Саяхат Лиссабонға жақын Сан-Висенте-де-Фора шіркеуіне жалғасты, онда 12 желтоқсанда Педроның денесі Браганса үйінің Корольдік пантеонында жерленді. Бразилияның республикалық үкіметі «Императордың өлімінен туындауы мүмкін наразылықтан қорқып», кез келген ресми реакцияны тыйым салды. Дегенмен, бразилиялықтар Педроның өліміне бейжай қарамады, және «үкіметтің оны басуға жасаған барлық күш-жігеріне қарамастан, Бразилияда да салдары зор болды. Елдің барлық жерінде қайғы-қасірет білдірілді: дүкендер жабылды, тулар жартылай түсірілді, киімдерге қара ленталар тағылды, аза тұту дауысы естілді, діни рәсімдер өткізілді». Педроның есіміне арналып Бразилияның барлық жерінде миссалар өткізілді, ал ол және монархия одан кейін айтылған сөздерде мақталып, құрмет көрсетілді.

Мұра

Оның құлауынан кейін бразилиялықтар бұрынғы императорға деген құрметтерін сақтап қалды, ол әлі де танымал және жоғары бағаланған тұлға болатын. Бұл көзқарас, әсіресе африка тегіндес адамдар арасында күшті болды, олар монархияны бостандықпен байланыстырды, себебі оның және оның қызы Изабелдің құлдықты жоюға салған үлесі зор болды. Тарихшы Рикардо Саллес айтқандай, құлатылған монархқа қолдау көрсетудің себебі, көптеген адамдардың оның шынымен "ақылды, қайырымды, қатал және адал билеуші" екеніне деген терең және сөнбеген сенімі болды. Педро II-ге деген оң көзқарас және оның билігіне деген ностальгия, ел тез арада императордың құлауына байланысты экономикалық және саяси дағдарыстарға ұшырағанда одан да артты. Республикашылдар арасында өкініш сезімі күшейді, бұл императордың жер аударылып қайтыс болғанда айқын көрінді. Олар Педро II-ні республикалық идеалдардың үлгісі деп мақтады, ал императорлық дәуірді жас республикаға үлгі боларлық жағдай деп санады. Бразилияда императордың өлімі туралы жаңалық "өзінің қайтыс болған билеушісінің еңбегі мен жетістіктерін мойындаған, бірақ монархияны қайта орнатуға ниеті жоқ адамдардың арасында шын ниеттегі өкінішті тудырды". Оның денесі, әйелінің денесімен бірге, 1921 жылы Бразилияның тәуелсіздігінің 100 жылдығына орай Бразилияға қайтарылды. Үкімет Педро II-ге мемлекет басшысына лайықты құрмет көрсетті. Ұлттық мереке жарияланып, императордың елге қайтып келгені бүкіл елде ұлттық батыр ретінде тойланды. Рио-де-Жанейрода өткен негізгі салтанатқа мыңдаған адам қатысты, онда, тарихшы Педро Калмонның сөзіне сүйенсек, "қарт адамдар жылады. Көптеген адамдар тізе бүкті. Барлығы қол соқты. Республикашылдар мен монархистер арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Олардың бәрі бразилиялықтар еді". Бұл құрмет, республикалық Бразилияның монархиялық өткенімен келісу белгісі болды. Тарихшылар Педро II-ні және оның билігін жоғары бағалайды. Оған арналған ғылыми әдебиеттер көп, және оның құлауынан кейінгі кезеңнен басқа, көбінесе оң және тіпті мақтауға толы. Бразилияның бірнеше тарихшылары оны ең ұлы бразилиялық деп санайды. Республикашылдар қолданған әдістерге ұқсас, тарихшылар императордың ізгі қасиеттерін үлгі ретінде көрсетеді, бірақ ешкім монархияны қайта орнатуды жақтамайды. Тарихшы Ричард Грэм атап көрсеткендей, "[ХХ ғасырдың көптеген тарихшылары, сонымен қатар, Педро II билік еткен кезеңді ностальгиямен еске алады, империяның сипаттамаларын Бразилияның кейінгі республикалық немесе диктаторлық режимдерін сынау үшін пайдаланады – кейде сыпайы, кейде тікелей]".

Атаулары мен стильдері

Императордың толық атағы мен құрметті лақабы "Оның Императорлық Ұлылығы Дом Педро II, Бразилияның Конституциялық Императоры және мәңгілік қорғаушысы" болды.

Тақырыбы

Атауы Портрет Өмір сүру мерзімі Ескертпелер Екі Сицилияның Тереза Кристинасы (14 наурыз 1822 – 28 желтоқсан 1889; 30 мамыр 1843 күні өкілеттікпен тұрмысқа шыққан) Афонсо, Бразилияның императорлық ханзадасы 23 ақпан 1845 – 11 маусым 1847 Бразилияның императорлық ханзадасы, туғаннан өліміне дейін. Изабель, Бразилияның императорлық ханшайымы 29 шілде 1846 – 14 қараша 1921 Бразилияның императорлық ханшайымы және Гастон д'Орлеанмен некелесіп, Эу графесі атанды. Осы некеден төрт баласы болды. Әкесі шетелде саяхаттаған кезде империяның регенті ретінде де қызмет етті. Бразилияның ханшайымы Леопольдина 13 шілде 1847 – 7 ақпан 1871 Сакс-Кобург және Готаның принці Людвиг Августқа үйленді, осы некеден төрт ұлы дүниеге келді. Педро Афонсу, Бразилияның императорлық ханзадасы 19 шілде 1848 – 9 қаңтар 1850 Бразилияның императорлық ханзадасы, туғаннан өліміне дейін.

Анықтамалар және қосымша оқу

Курицкий, Патрисия Шу және т.б. "Дәрігер, император және фибромиалгия: Бразилияның Чарльз Эдуард Браун Секуар (1817–1894) және Дом Педро II (1825–1891)." Медициналық биография журналы 24.1 (2016): 45–50. онлайн.