Кіріспе

1097–98 ж. Селжуктардың Антиохияға басып кіруі – Бірінші крест жорығы кезіндегі Антиохия қоршауы.

Антиохия қоршауы Бірінші крест жорығының 1097 және 1098 жылдарында, крестшілердің Сирия арқылы Иерусалимге жолында болды. Екі қатарынан қоршау өтті. Бірінші қоршау, Селжук империясы ұстаған қалаға қарсы крестшілердің шабуылы, 1097 жылдың 20 қазанынан 1098 жылдың 3 маусымына дейін жалғасты. Екінші қоршау, Селжуктардың көмекші әскерімен крестшілер бақылауындағы қалаға қарсы, 1098 жылдың маусымында үш аптаға созылды, нәтижесінде Антиохия шайқасы болды, онда крестшілер Кербоға бастаған көмекші әскерді жеңді. Крестшілер содан кейін Богемонт Тарантолық басқарған Антиохия княздығын құрды. Антиохия (қазіргі Антакия) Сирияның жағалау таулары арқылы Палестинаға крестшілердің жолында стратегиялық маңызға ие болды. Қала жабдықтауды, күштерді нығайтуды және шегінуді бақылай алатын. Қалаға шабуыл болатынын сезген Селжук қала әкімі Яғысыян азық-түлік жинап, көмек сұрады. Қаланы қоршап тұрған Византия қабырғалары оны басып алуға үлкен кедергі келтірді, бірақ крест жорығының басшылары Антиохияны қоршауға алуға мәжбүр болды. Крестшілер 21 қазанда қала сыртына жетіп, қоршауды бастады. Қала гарнизоны 29 желтоқсанда сәтсіз шабуыл жасады. Айналасындағы азық-түлікті таусылғаннан кейін, крестшілер жабдықтау үшін алысқа баруға мәжбүр болды, бұл оларды шабуылға ұшыратуы мүмкін. 31 желтоқсанда 20 000 крестші Антиохияға бет алған Дамаск билеушісі Дұқақ бастаған көмекші әскермен кездесіп, оларды жеңді. Қоршау жалғасқан сайын, жабдықтау азайып, 1098 жылдың басында крестшілердің әр жетіншісі аштықтан қайтыс болды және дезертирлік көбейді. Екінші көмекші күш, Дұқақтың інісі, Алеппо әмірі Ридван басқаруымен Антиохияға қарай жылжыды және 9 ақпанда жетті. Дұқақтың әскері сияқты, олар да жеңілді. Антиохия 3 маусымда басып алынды, бірақ цитадель түрік қорғаушыларының қолында қалды. Мосул атабегі Кербоға Антиохияны басып алған крестшілерге қарсы екінші қоршауды 1098 жылдың 7-28 маусымында бастады. Екінші қоршау 28 маусымда крестшілердің Кербоға әскерімен шайқасу үшін қаладан шығуымен және оларды жеңуімен аяқталды. Түрік әскерінің жеңілгенін көрген цитадельде қалған қорғаушылар басылды.

Өмірбаян

Антиохия қоршауы мен Бірінші крест жорығына қатысты бірқатар замандас дереккөздер бар. Төрт баяндама бар: Фулхер Шартрский, Питер Тудебоде, Реймонд Агилер және анонимді Gesta Francorum. Крест жорығы армиясына қатысты немесе одан келген тоғыз хат сақталған; олардың бесеуі қоршау кезінде, ал тағы біреуі қыркүйекте, қала алынғаннан кейін жазылған. Көптеген дереккөздер болғанымен, крест жорығына қатысқан адамдардың саны нақты емес, себебі олар үнемі өзгеріп тұрды және көптеген жауынгер емес адамдар діни сапарға әскерлермен бірге жүріп отырды. Тарихшы Джонатан Райли Смит 1097 жылдың маусым айында Никеяны қоршауға алғанда шамамен 43 000 адам (солдаттар, қарулы кедейлер және жауынгер емес адамдар) болғанын, ал 1099 жылдың шілдесінде Иерусалимді қоршауға алғанда 15 000-ға жуық адам қатысқан болуы мүмкін деп есептейді. 1097 жылы Антиохия Оронт өзенінің жартастарында орналасқан, оның аумағы 400-ден астам мұнарасы бар қабырғалармен қоршалған. Өзен солтүстік қабырғасымен ағып, солтүстік-батыстан Антиохияға кіріп, солтүстік жартысынан шығысқа қарай ағып шықты. Сильпий тауының үстінде қамал орналасқан, оның биіктігі аңғардан шамамен 305 метр жоғары болды. Қалаға кіруге алты қақпа болды: солтүстік қабырғада үш қақпа, ал оңтүстік, шығыс және батыс қабырғаларда бір-бір қақпа. Жартастардың еңістігі оңтүстік, шығыс немесе батыстан жақындауды қиындатты, сондықтан көптеген адамдар үшін ең қолайлы жол солтүстіктен, жазық жер арқылы болды. Қаланың қорғанысы 6 ғасырда император Юстиниан I билік құрған кезден бастау алады. Антиохия 1097 жылы крестшілер келгенге дейін екі рет қолы ауысқанмен, әр жолы қорғаныстың жеткіліксіздігінен емес, сатқындықтан болды. Византия империясы Антиохияны 969 жылы қайта басып алғаннан кейін, айналадағы аумақта бекініс құрылысының бағдарламасы іске асырылды. Осы мақсатта Сильпий тауында Антиохияда қамал салынды. Тарихшы Хью Кеннедидің пікірінше, бұл қаланың төменгі жағынан бөлек болу үшін жеткілікті биік болды. 1085 жылы Селжұқтарға түскен Антиохия Сириядағы византиялық бекіністің соңғысы болды. 1087 жылы Антиохияның губернаторы болып тағайындалған Яги Сиян 1097 жылы крестшілер келген кезде осы лауазымда болды. Яги Сиян 1097 жылы Анатолия арқылы жүріп келе жатқан крестшілер армиясының жақындап келе жатқанын білді; қала крестшілер мен Палестинаның арасында орналасқан. Антиохия түріктердің бақылауында болғанымен, оның тұрғындарының көп бөлігі христиандар еді. Тулуза графы Реймонд IV қалаға шабуыл жасауды жақтаған жалғыз адам болды. Ақырында крестшілер Антиохияға қарай жылжуды және Антиохияға жақын қоршау орнатуды жөн көрді. Артаның маңыздылығы оның стратегиялық орналасуында болды, өйткені ол Евфрат және Оронт өзендерін, сондай-ақ Апамея, Алеппо және Антиохияны байланыстыратын маңызды жолдарда орналасқан. Фландриялық Роберт басқарған крест армиясының жасағы қаланы басып алуға жіберілді, бірақ жергілікті армян халқы түрік гарнизонын қуғандарын және Робертті және оның әскерін адамдар мен жылқылар үшін жабдықтап қарсы алғандарын анықтады. Яги Сиян Артаны қайтарып алу үшін күш жіберді, бірақ бұл күш крестшілердің негізгі армиясы келгеннен кейін шегінді. Тоғыз айға созылған қоршау "заманның ең ұлы қоршауларының бірі" деп сипатталды. Дереккөздер тікелей шабуыл сәтсіз аяқталатынын атап көрсетеді. Мысалы, Реймонд Агилердің айтуынша, Тулуза графы Реймонд IV-тің діни қызметкері: "Антиохия тым мықты бекініске ие, тіпті бүкіл адамзат оған қарсы бас қойса да, оған машиналармен немесе адамдармен шабуыл жасаудан қорықпау керек" деген. Шартрлық Фулхердің сөзіне қарағанда, басшылар қала бағынуға мәжбүр болғанға дейін қоршауды сақтауға келісті. Қалаға жақын орналасудың бір қиындығы – қоршауға алынушылар гарнизоннан және тіпті зымырандардан шабуылға ұшырауы мүмкін еді. Қоршаудың алғашқы екі аптасында крестшілер қорғаншылар қала қабырғаларының қауіпсіздігін тастап кетпегендіктен, айналадағы аумақта азық-түлік іздеуге мүмкіндік алды. Алайда, қараша айында Яги Сиян крестшілер қалаға шабуыл жасай алмайтынын сезінгендіктен, қорғанысқа назар аудармай, қоршауға алынушыларды мазалауға кірісті. Ол атты әскерін жинап, қоршауға алынушыларды қудалай бастады. Айналадағы аумақ тазаланғаннан кейін, крестшілердің азық-түлік іздеу топтары азық-түлік табу үшін алысқа баруға мәжбүр болды, бұл оларды осалдыққа ұшыратып, бірнеше рет жақын маңдағы бекіністердің гарнизондары шабуыл жасады. Антиохиядан 9 шақырым (14 км) қашықтықтағы Жерорта теңізіндегі Сен-Симеон порты крестшілерге күштер жеткізуге мүмкіндік беретін еді. Реймонд Агилер ағылшындар крест жорығы Антиохияға жеткенге дейін портында қондырғандарын айтады, бірақ Сен-Симеонды бақылау үшін шайқас болды ма, жоқ па, оны жазбаған. 17 қарашада Сен-Симеонға он үш генуэз кемесі келді, және Антиохиядан Сен-Симеонға дейінгі жол қала қабырғаларына жақын болғандықтан, гарнизон саяхатты қиындата алатындықтан, олар крестшілердің қалған бөлігімен қосылды. Генуэз шежірешісі Каффаро ди Рустико да Кашифеллоне генуэздер Сен-Симеоннан Антиохияға жолда келе жатқанда ауыр шығынға ұшырағанын хабарлады. Боэмондтың әскері Антиохияның солтүстік-шығыс қабырғасындағы Сен-Павел қақпасының сыртында қорғаныс құрылысын салды, осылайша Антиохияның қорғаушыларынан зымырандардан қорғану үшін. Малрегард деп аталған бұл бекініс төбеде салынған және, ең болмағанда, топырақтан тұрған. Құрылысы генуэздер келген шаққа дейін салынған деп есептеледі. Крестшілер Танкредтің келуімен одан да нығайтылды.

Реймонд граф Антиохия гарнизонынан шабуылды тойтарып тұрғанда, Дамаск әмірі Дукак Антиохияны құтқаруға аттанды. Боэмонд пен Фландриялық Роберт олардың азық-түлік іздеу тобы Дукак әскеріне қарай бара жатқанын білмеді. 30 желтоқсан күні Дукак әскері Шаизарда болғанда, крестшілердің жақын жерде екені туралы хабар жетті. 31 желтоқсан таңында Дукак Боэмонд пен Роберт әскеріне қарай жорыққа шықты, екеуі де Албара ауылында кездесті. Роберт Дукак әскерімен Боэмондтан бұрын кездесті. Боэмонд шайқасқа қосылып, Робертпен бірге Дукак әскерін талқандап, ауыр шығын келтірді. Олар Дукак әскерін жеңіп, олар Хамаға шегінді, бірақ крестшілер тым көп шығынға ұшырағандықтан азық-түлік табуды тоқтатып, Антиохияға қайтып келді. Шайқастың нәтижесінде крестшілер жинаған малдарынан айырылды. Айдың соңы екі тарап үшін де сәуіксіз аяқталды: 30 желтоқсан күні жер сілкінісі болды, ал келесі апталарда жасынан тыс суық жаңбыр жауып, Дукак крестшілермен қақтығысусыз үйіне қайтуға мәжбүр болды. Ашаршылық көңіл-күйге зиян келтірді және қаңтар айында Питер діни саяхатшы мен Вильгельм ағаш шебері сияқты бірнеше рыцарьдар мен әскерлер дезертирлік жасады. Мұндай көрнекті тұлғалардың дезертирлігін естіген Боэмонд оларды қайтару үшін күш жіберді. Питер кешірілді, ал Вильгельм сөгіс алды және крест жорылымен бірге қалуға ант берді.

Көктем

Ақпан айында көктемнің келуі крестшілер үшін азық-түлік жағдайының жақсаруын байқатты. Сол айда Татикиос бұрынғы кеңесін қайталап, алысқа қашып блокада жасауды ұсынды, бірақ оның ұсынысы назарсыз қалды. Богемонт қаланы өзіне қарату ниеті бар екенін және осы мақсатқа жету үшін Татикиостың кетуін ұйымдастырғанын толық білген Годфри мен Реймонд оның талаптарына мойын бұрмады, алайда Богемонт кіші рухты рыцарьлар мен сарбаздардың қолдауын және ілтипатын жеңіп алды. Яги Сиян Алеппоның Ридванмен келісіп, алға жылжып келе жатқан әскерге басшылық етті. Ақпан айының басында қоршауға алынғандарға Ридванның жақын жердегі Харимді басып алғаны туралы хабар жетті, ол онда Антиохияға шабуылға дайындалып жатқан еді. Богемонттың ұсынысымен крестшілер барлық атты әскерін (шамамен 700 рыцарь) алға жылжып келе жатқан әскермен кездесуге жіберді, ал жаяу әскер Антиохияның қорғаушылары шабуыл жасаса, қалу үшін қалды. 9 ақпан күні таңда Ридван Темір көпірге қарай жылжыды. Крестшілер түні бойына позицияға орналасып, көпірге жетпес бұрын алға жылжып келе жатқан әскерге шабуыл жасады. Бірінші шабуыл көп шығын келтірмеді, бірақ Ридванның әскері крестшілерді тар жазықтыққа дейін қуды. Бір жағында өзен, екінші жағында Антиохия көлі болғандықтан, Ридван крестшілерді айналып өте алмай, өзінің көп санды әскерін тиімді пайдалана алмады. Екінші шабуыл күштірек болды және Селжук әскері тәртіпсіздікпен шегінді. Сол уақытта Яги Сиян Антиохиядан гарнизонын алып шығып, крестшілердің жаяу әскеріне шабуыл жасады. Оның шабуылы қоршауға алынғандарды кері шегінуге мәжбүр етті, крестшілер рыцарьлары қайтып келгенше. Ридванның жеңілгенін түсінген Яги Сиян қалаға қайтып кірді. Ридванның әскері Харим арқылы өте жатқанда, ол онда орнатқан гарнизонға үрей келді, олар қаланы тастап кетіп, христиандар қайтарып алды. Ординик Виталистің айтуынша, Англия тағына талапкер, қуылған саксон Эдгар Этелинг басқарған ағылшын флоты 4 наурызда Византиядан жеткізілімдер алып, Сент-Симеонға келді. Тарихшы Стивен Рансиман бұл мәлімдемені қайталады, алайда флоттың қайдан келгені белгісіз және ол Эдгардың басқаруында болмаған болар еді. Дегенмен, флот қоршау машиналарын салуға қажетті шикізат әкелді, бірақ олар порттан Антиохияға жолда келе жатқанда гарнизонның бір бөлігі шығып кеткеніне байланысты жоғалуға шамалы келді. Богемонд пен Реймонд материалды қадағалап алып, бір бөлігін және 100 адамды жоғалтқаннан кейін крестшілер лагеріне қайтып келді. Богемонд пен Реймондқа қатысты, олардың өлтірілгені туралы қаладан басқа бір әскерден хабар келді, Годфри олардың эскортынан аман қалғандарын құтқаруға әскерін дайындады. Алайда, оның назары басқа күш қаладан шығып, шабуылдан қайтып келе жатқандарға тығырық жасайтын болғандықтан, ауыстырылды. Годфри Богемонд пен Реймонд келгенге дейін шабуылды тойтара білді. Қайта ұйымдастырылған әскер Антиохия қабырғаларының қауіпсіздігіне жетпес бұрын гарнизонды қуып жете алды. Контршабуыл крестшілер үшін сәтті аяқталды және Антиохияның қорғаушыларынан 1200-1500 адам қаза тапты. Дегенмен, бұл крестшілерге дипломатияның маңыздылығын үйретті және олар Дамасктың Дукағына елшілік жіберіп, оның бейтараптығын сұрады, олардың оның аумағына ешқандай ниеттері жоқ екенін мәлімдеді. Алайда, Дукақ оларды қабылдамады.

Антақияның басып алынуы

Қамау жалғасты, 1098 жылдың мамыр айының соңында Мосулдан Кербоға басшылығындағы түрік әскері Антиохияға жақындады. Бұл әскер бұрынғы қоршауды жеңілдету әрекеттерінен әлдеқайда ірі болды. Кербоға Ридван мен Дуқаққа қосылды, оның әскеріне парсы әскерлері мен Месопотамиялық Ортукидтер де кірді. Кербоға үш апталық Эдессаға жорық жасады, бірақ 1098 жылдың наурыз айында қаланың билеушісі болған Булоньский Балдуиннен оны қайтарып ала алмады. Крестшілер қаланы Кербоға келгенге дейін басып алуға тиіс екенін түсінді, әйтпесе тірі қалу мүмкін емес еді. Бірнеше апта бұрын Богемонд қаладағы Екі қарындас мұнарасын бақылайтын әрмен күзетшісі Фирузбен құпия байланыс орнатқан. Фируздың ниеті тіпті Богемондқа да түсініксіз болды – ашкөздік пе, әлде кек алу пе, бірақ ол Богемондты ақша мен лауазымға алмастырып қалаға кіргізуге уәде берді. Қалған крестшілер қалған түрік қорғаушыларымен шайқасты, ал кедей крестшілер тәртіпсіздікке түсіп, қолдарына түскеннің бәрін тартып алды. Содан туған шатақтықта армян мен гректер крестшілермен бірігіп, түріктерді іздеп соғысты, бірақ қаза тапқандардың арасында түрік емес бейбіт тұрғындар да болды, тіпті Фируздың өзінің інісі де солардың қатарында еді. Кербоға келгенге дейін тағы да крестшілер дезертирлік жасап, Стефан Блоиске Тарста қосылды. Стефан Антиохияға жақын жерде Кербоға әскерін көріп, барлық үміт жоғалды деп ойлады, ал дезертирлер оның қорқуын растады. Константинопольға қайтып келе жатқанда Стефан мен басқа дезертирлер Алексиймен кездесті, ол крестшілерге көмекке бара жатқан еді, бірақ олар қаланы жаулап алып, қазір қоршауда екенін білмеді. Стефан оны қалған крестшілердің бәрі де өлді деп сендірді, ал Алексий өзінің барлауынан Анатолияда тағы бір Селжұқ әскерінің бар екенін естіді. Сондықтан ол соғысқа бармай, Константинопольге қайтуға шешім қабылдады. Содан кейін Петр Бартоломей атты адам алға шығып, киелі сүңгінің қала ішінде екенін айтқан Әулие Андрейден аян алғанын мәлімдеді. Аштықтан зардап шеккен крестшілер аян мен көріпкелдікке бейім болды, ал тағы бір монах, Валанстың Стефаны, Иса мен Құдай анадан аян алғанын хабарлады. Петрдің Богемондтың қалағанын (Әулие Андрейдің емес) айтқаны да мүмкін, өйткені Богемонд Кербоға лагеріндегі тыңшыларынан әртүрлі топтардың жиі дауласатынын білген. Шындығында, Мосулдың Кербоғасы көптеген әмірлердің пікірінше, Сириядағы билікке ұмтылып, христиан басқыншыларынан гөрі олардың мүдделеріне үлкен қауіп төндіретін. 27 маусымда Богемонд Петр Ермақты Кербоғамен келіссөздер жүргізуге жіберді, бірақ бұл сәтсіз аяқталды, соның салдарынан Селжұқтармен шайқас сөзсіз болды. Богемонд алты бөлім құрды: біреуін өзі басқарды, ал қалған бесеуін Вермандоидің Хьюі, Фландрияның Роберті, Годфри, Нормандияның Роберті, Адгемар және Беарнның Танкреді мен Гастон IV басқарды. Ауруға шалдыққан Реймонд 200 адамымен бірге қамалдың ішінде қалды, енді оны Кербоғаның агенті Ахмет ибн Мерван бақылап тұрды.