Кіріспе

Антарктидадағы тау тізбегі Шеклтон жотасы – Антарктидадағы тау тізбегі. Ол Слессор және Рекувери мұздықтары арасында шамамен 100 мильге (161 км) дейін шығыстан батысқа қарай созылады.

Сауалнамалар

1956 жылы ауадан көрінген Комонвелл Транс-Антарктика экспедициясы (CTAE) 1957 жылы оның батыс бөлігін жер бетінен зерттеді. 1967 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері осы тау жотасын әуеден фотоға түсірді. 1968–1969 және 1969–1970 жылдары Британдық Антарктикалық зерттеу институты (Галлей станциясында орналасқан) АҚШ Әскери-теңіз күштерінің C-130 Hercules ұшақтарының көмегімен қосымша жер зерттеулерін жүргізді. Тау жотасы 1914–1916 жылдардағы Британдық Императорлық Транс-Антарктика экспедициясының (“Шеклтон экспедициясы” деп те аталады) басшысы, Комонвелл Транс-Антарктика экспедициясының (CTAE) сәтсіз алдағысы болған сэр Эрнест Шеклтонның (1874–1922) құрметіне аталды. Бұл тау жотасының ресми емес атаулары: Кордильера Лос-Меньокос, Кордон Лос-Меньокос, Шаклтонкьеда, Шеклтон таулары.

Геология

Бұл таулы аймақ Шығыс Антарктида кратонының солтүстік-батыс шетінде жатыр. Шеклтон тауларының батысында Трансантарктикалық таулар солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Бұл таулар шамамен 500 миллион жыл бұрын, Шығыс Антарктида кратонының бұрынғы Тынық мұхитының жиегі бойында Панафрикалық Росс орогениясы кезінде қалыптасқан. Екі тау жүйесінің құрылымдық бағыттары және тау жыныстарының түрлері бір-біріне дерлік тік бұрышпен орналасқан, яғни әртүрлі. Шаклтон тауларының Шығыс Антарктида және Калахари кратондарының Мозамбик мұхитын жапқан қисайған соқтығысуынан пайда болғаны қабылданған пікір. Хаскард тобы мен Тернпайк Блафф тобы Архейдің ортаңғы протерозойлық Шеклтон таулы аймағының метаморфтық кешеніне үйлесімсіз жатады. Ордовик пен ерте девонның Блейклок мұздық тобы (475 млн жыл бұрын) да Шеклтон таулы аймағының метаморфтық кешеніне үйлесімсіз жатады. Бұл топ құмтастар мен конгломераттардан тұрады және Бейкон супертобымен үйлесімсіз жабылады.

Тектоникалық тарихы

Бұл аймақ үш бөлек территорияны қамтиды, олардың геологиялық тарихы өте әртүрлі. Бұл территориялардағы геохронологиялық мәліметтерді талдау Шығыс Антарктиданың Пан-Африка тау жасалу кезеңінде түпкілікті біріккенін, ал оның құрамдас бөліктері Мезопротерозой дәуірінің басында бөлек болғанын көрсетеді.

Оңтүстік Терране

Read тауларында ашылған оңтүстік белдеуде Read тобына жататын орташа және жоғары дәрежелі метаморфтық тау жыныстары кездеседі. Олар негізінен жартылай мигматизацияланған кварцит, базалық, әктасты және пелитті жыныстардан тұрады. Кейбір жерлерде олар гнейс тәрізді граниттермен қабаттасқан, сондай-ақ граниттер мен базалық жыныстардың ішкі кіріктірілімдерін қамтиды. Метаграниттердің жасы шамамен 1760 және 1600 миллион жылды құрайды. Rb–Sr және K–Ar минералдарының салқындау жасы 1650–1550 миллион жылды көрсетеді. Оңтүстік Терранда 2,850 миллион жылға дейінгі шөгінділер кездеседі, олар 1,850–1,810 миллион жыл бұрын магматизмге, 1,710–1,680 миллион жыл бұрын метаморфтық өзгерістерге және 510 миллион жыл бұрын тағы бір метаморфтық оқиғаға ұшыраған. Палеопротерозой дәуірінде Оңтүстік Террандағы тектоника Маусон құрлығының тектоникасына өте ұқсас болды, бұл құрлықтың Шығыс Антарктика қалқанында және Шеклтон жотасын қамтуы мүмкін екенін көрсетеді.

Шығыс Терране

Шығыс Терранда шамамен 1,060 миллион жыл бұрын Гренвилл оргенезі кезінде қалыптасқан, ал 600 миллион жыл бұрын метаморфизмге ұшыраған гранитоидты тау жыныстары кездеседі. 1,060 және 600 миллион жыл бұрынғы оқиғалар Мауд патшайымы жеріндегі Гренвилл және Пан-Африкалық тектоникасына ұқсас, бұл Шеклтон жотасы Пан-Африкалық Мозамбик/Мауд белдеуінің бөлігін құрайтынын көрсетеді. Жотаның ең шығыс шетіндегі тігіс Батыс Гондвана және Индо-Антарктика плитасының бірігуі кезінде пайда болған.

Солтүстік Терране

Солтүстік белдеу шығыстағы Пионер жарлысынан батыстағы солтүстік Хаскард таулы аймағына дейін созылады. Ол Пионерлер тобына, Страттон тобына және Мозамбик мұхитының қалдығы болуы мүмкін офиолиттік кешенге бөлінген. Солтүстік терранда 530 миллион жыл бұрын пайда болған граниттер мен диориттерді қамтитын, 510-500 миллион жыл бұрын метаморфизмге ұшыраған парагнейстер, мафикалық және ультрамафикалық тау жыныстары кездеседі. Бұл терран 510 миллион жыл бұрын Индо-Антарктика/Батыс Гондвана блогының Шығыс Гондванамен соқтығысуынан пайда болған тігіс зонасын сақтайды. Бұл тігіс зонасы Sør Rondane таулары мен Lützow Holm шығанағы арқылы солтүстікке қарай кеңейген болуы мүмкін.

Топология

Шеклтон жотасы шығыс-батыс бағытында ұзын және кең. Ол Фильхнер мұздық шельфінен шығысқа қарай созылып, Антарктика мұз қабатымен шамамен биіктікте толық жабылғанға дейін жалғасады. Жота екі ірі мұздықтың арасындағы мұзбен қапталған, биіктігі аралығындағы алапты құрайды. Алаң көбінесе солтүстікке қарай еңкейді, сондықтан жотадан шыққан мұздың көп бөлігі кең мұздықтар арқылы жылдам қозғалатын Слессор мұздығына, ал азырақ мұз баяу қозғалатын Рекуперация мұздығына ағылады. Бұл жотаның солтүстігінде эрозияның жоғары болуын түсіндіреді. Шеклтон жотасы – қазір Слессор және Рекуперация мұздықтарының астында жатқан ірі жарылым аймақтарынан көтерілген тіктөртбұрышты шұңқыр. Алаңның ортасы Фукс куполынан батыста Шоттон қарлы алқабына дейін созылған ұзын мұздық басқанымен жабылған, ал шеттері биіктігіне жететін тік жартастармен шектелген. Алаң шеттерінде тау жыныстарының ашық жатқан жерлері бар. Жотаның оңтүстік-шығыс шетіндегі Рид таулары ең биік, ал солтүстік шетінде төменгі шыңдар орналасқан. Солтүстікке ағатын Гордон мұздығы мен оңтүстікке ағатын Корнуолл мұздығының біріккен аңғарлары жер астындағы жарылым аймағын көрсетеді және Шеклтон жотасының батыс және шығыс бөліктерін бөліп тұратын шекара ретінде қарастырылады. Алаң беті – үздіксіз жарылған, толқынды, көне жазықтық (peneplain), оңтүстік бөлігінде ең жақсы көрінеді. Фукс куполы мен Шоттон қарлы алқабының шетіндегі мұздан бос жазықтар және оларды қоршап тұрған үстел таулары – бұл көне жазықтықтың (peneplain) қалдықтары. Рид тауларында оңтүстікке қарай беткейлі, биік жартастармен қоршалған, еніне дейін жететін цирктер бар. Цирктер арасындағы қыраттар оңтүстікке қарай созылып, жеті жерде жалпақ үстіне биік таулы тауларға айналады. Солтүстік және солтүстік-батыста жота шағын үстел таулары мен оқшауланған шыңдардан тұрады. Жотаның оңтүстігінде он бес, оңтүстік-батысында жеті, ал солтүстігінде үш үстел тауы бар.

Мұздық белсенділігі

Геологиясы және мұздық эратикалардың пайда болуы, сондай-ақ Шеклтон жотасындағы субмұздық эрозияның куәліктері бүкіл жотаның бір кезде оңтүстіктен немесе оңтүстік-шығыстан мұзбен жабылып кеткенін көрсетеді. Эратикалар, әдетте, Антарктида мұз қабатының соңғы кеңею кезеңінде Миоценнің соңында Уичэй Нунатактары мен Пенсакола тауларынан солтүстікке қарай әкелінген болуы мүмкін. Мұз қазіргідей қалың болғандықтан, жергілікті жер бедеріне тәуелді болмай солтүстікке ағып кетті. Соңғы мұздық дәуірде Филхнер мұздық сөресі кеңейіп, Слессор мұздығын тосқауылдады, нәтижесінде тас-қиыршықтар жиналды және эратикалар шашырады. Бүгінде жотаның көп бөлігіндегі мұз Слессор мұздығына қарай солтүстікке ағып жатыр. Дегенмен, қарлы алаптың оңтүстік-батысындағы шағын ауданнан мұз Рид таулары мен Стивенсон бастыны арасындағы оңтүстікке қарай Рекувери мұздығына ағып, ал Рид таулары мен Стивенсон бастынынан кішкентай мұздықтар мұзды оңтүстікке алып жүреді. Оңтүстіктегі биік үстел тәрізді таулар, басым желдерге тосқауыл болып, ең ұзақ мұзсыз болды және солтүстікке қарайғы төменгі тауларға қарағанда күштірек эрозияға ұшырады. Рид таулары, мүмкін, Квартерден бұрын мұзсыз болған. Көптеген жағдайларда үстел тәрізді таулар мұздық шөгінділерінен бос, бірақ мұздық жолақтары мен ай тәрізді ойыстар олардың бұрын мұздық әрекетке ұшырағанын көрсетеді. Бұл ұзақ мұзсыз кезеңде шөгінділер эрозияға ұшырап жойылған деген болжам бар.

Топографиялық ерекшеліктер

Тау жотасының ішкі бөлігінде Фукс дөңгелегі батыс жағында орналасқан, одан Шоттон қарлы алабы шығысқа қарай созылады. Оттер жотасы Слесор және Рекувери мұздықтары арасындағы тау қатарының батыс шетінде жатыр. Тау жотасының солтүстік (Слесор) беткейімен шығысқа қарай Хаскард жотасы, Ла Гранж нунатактары, Герберт таулары және Пионерлер тіктелігі созылып жатыр. Оңтүстік (Рекувери) беткейімен шығыстан батысқа қарай Ред таулары мен Стивенсон бекінісі орналасқан.

Фукс күмбезі

Фукс куполы – Антарктиданың Шеклтон жотасының орталық бөлігінде, Страттон мұздығы мен Гордон мұздығы арасында көтерілген үлкен, мұзбен жабылған купол. Ол алғаш рет 1957 жылы Ұлтастық Антарктикалық экспедициясы (CTAE) тарапынан картографияланды және 1955–1958 жылдарғы CTAE жетекшісі сэр Вивиан Э. Фукс атымен аталады.

Шотон Сноуфилд

Шеклтон жотасының солтүстігінде Герберт таулары мен Пионерс жарлығы, оңтүстігінде Рид таулары арасындағы кең қарлы алқап. 1967 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері осы нысанның әуе суреттерін түсірді, ал 1968-71 жылдары BAS оны зерттеді. 1971 жылы Ұлыбританияның APC осы аймақтағы мұздық геологтар тобының есімдерімен байланыстырып, Фредерик В. Шотонды (1906-90), британдық төртінші дәуір геологы және 1949-74 жылдары Бермингем университетінің геология профессорын атады. Ескерту: "Шоттонфонна" емес.

Оттер таулы аймағы

Otter Highlands – Лоу тауынан Уайет Хайтске дейін солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылатын шыңдар мен жоталар тобы, Блейклок мұздығының батысында орналасқан және Шеклтон жотасының батыс бөлігін құрайды. 1957 жылы Ұлтастық Антарктикалық экспедициясымен зерттелген. 1972 жылы Ұлыбританияның Антарктикалық жер-атаулар комитеті (UK APC) бұл аймақты CTAE-ді қолдаған De Havilland Otter ұшағының құрметіне атады.

Хаскард таулы жері

Хаскард таулы жерлері – Антарктиданың Шеклтон жотасының солтүстік-батысындағы Блейклок және Страттон мұздықтары арасындағы шыңдар мен қыраттардың тізбегі. Олар Вестон тауында ең биік нүктесіне жетеді және Провендер тауы мен Пойнтер Нунатагы арасындағы аймақтарды қамтиды. Бұл таулы жерлер алғаш рет 1957 жылы Ұлттар Достастығы Транс-Антарктикалық экспедициясымен картаға түсірілді, ал 1967 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінен әуеден фотосуреттері түсірілді. 1968 және 1971 жылдар аралығында Британдық Антарктикалық зерттеу тобы оларды зерттеді, ал 1971 жылы Ұлыбританияның Антарктикалық жер-атаулар комитеті оларды 1964-1970 жылдары Фолкленд аралдарының губернаторы болған сэр Космо Хаскардтың құрметіне атады.

Ла Гранж нунатактары

Ла Гранж Нунатактары – Антарктиданың Шеклтон жотасының солтүстік жағындағы Гордон мұздығының сағасынан батысқа қарай созылған шашыраңқы нунатактар тобы. Олар алғаш рет 1957 жылы Ұлттар Достастығы Антарктикалық экспедициясы (CTAE) тарапынан картаға түсірілді және 1967 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтарымен суретке түсірілді. Оларға Ұлыбританияның Антарктикалық жер-атаулар комитеті, Оңтүстік Африка метеорологы және CTAE мүшесі Иоганн Дж. Ла Гранжтің құрметіне ат қойылды. Беней Нунатактары емес.

Герберт таулары

Герберт таулары – Антарктиданың Шеклтон жотасындағы Гордон мұздығының шығыс жағындағы көзге түсетін жартасты төбелердің тобы. Олар 1957 жылы Ұлтаралық Антарктика экспедициясымен алғаш рет картаға түсірілді және 1955–1958 жылдары экспедицияның Қаржы комитетінің төрағасы және Басқару комитетінің мүшесі болған сэр Эдвин С. Герберттің құрметіне аталды.

Пионерлер жарлығы

Пионерлер жарлығы – Шаклтон жотасында, Слессор мұздығының солтүстігінде және Шоттон қарлы алқабының оңтүстігінде орналасқан, көбінесе қармен жабылған, солтүстікке қарай беткейлі жар. Жардың кейбір бөліктерінде шұңқырлар мен тік жарлар кездеседі. Бұл жарлық 1967 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінен әуеден түсірілген фотосуреттер арқылы және 1968–71 жылдары Британдық Антарктикалық зерттеу ұйымы (BAS) жүргізген зерттеулер нәтижесінде сипатталды. Атауын Ұлыбританияның Антарктикалық атаулар комитеті (UK APC) берген, себебі жардың географиялық нысандары полярлық аймақтардағы өмір сүру және саяхаттау жағдайларын жақсартуға үлес қосқан пионерлердің құрметіне аталған.

Тауларды оқу

Read Mountains – бұл таулардың тобы, ең биік Холмс шыңы, Шеклтон жотасының оңтүстік-орталық бөлігіндегі Глен мұздығынан шығысқа қарай жатыр. 1957 жылы Ұлтақтар Достастығының Антарктикалық экспедициясымен алғаш рет картаға түсірілген және 1955–1958 жылдарғы Ұлтақтар Достастығының Антарктикалық экспедициясының ғылыми комитетінің төрағасы және басқару комитетінің мүшесі профессор Герберт Х. Ридтің құрметіне аталған.

Стивенсон қорғаны

Стивенсон Бастионы – Шаклтон жотасының оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан, оңтүстік жағында тік тау массиві. Оны 1957 жылы Ұлтастық Антарктикалық экспедиция алғаш картаға түсірді, ал 1967 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтары фотоға түсірді. Оны 1956–58 жылдары CTAE трансполярлық тобындағы австралиялық геолог Филипп Дж. Стивенсоннің құрметіне Ұлыбританияның Антарктикалық жер-атаулар комитеті (UK APC) атады.

Мұздықтар

Аудан солтүстіктегі Слессор мұздығы мен оңтүстіктегі Рекувери мұздығы арасында жатыр, екеуі де батысқа қарай Фильхнер-Ронне мұздық тірегіне ағып кіреді. Слессор мұздығының ені шамамен километрге жуық, және қатарының шығыс жағындағы биіктіктен Фильхнер мұздық тірегіне кіретін батыс жағындағы биіктікке дейін төмендейді. Бұл жылдам ағысқа, хаостық мұз аймақтарына және көптеген жарықтарға әкеледі. Рекувери мұздығының ені шамамен километрге жуық, және қатар бойында шамамен метрге төмендейді. Еңісі төмен болғандықтан, ол баяу ағып, жарықтары аз. Шимпер мұздығы, Гордон мұздығы, Страттон мұздығы және Блейклок мұздығы қатардан солтүстік-батысқа қарай ағып, Слессор мұздығына құяды. Глен мұздығы мен Корнуолл мұздығы оңтүстікке қарай Рекувери мұздығына құяды.

Қайта қалпына келтіру мұздықтары

Мұздық кемінде 60 миль (97 км) ұзын, ал аузында 40 миль (64 км) енді. Шаклтон жотасының оңтүстік бетімен батысқа қарай ағып жатыр. 1957 жылы CTAF тобы әуеден алғаш көріп, жерден зерттеді. Антарктиданы кесіп өтудің бастапқы кезеңдерінде экспедицияның көліктері осы мұздықтағы көпірлі жарықтарға бірнеше рет түсіп, сол себепті осылай аталды. Ескерту: Glaciar Expedicion Polar Argentina, Falucho мұздығы.

Слесор мұздық

. Мұздықтың ұзындығы кем дегенде 75 миль (121 км), ал ені 50 миль (80 км). Ол батысқа қарай ағып, Шаклтон жотасының солтүстігінде орналасқан Filchner мұздық шельфіне құяды. Бірінші рет 1956 жылы CTAE экспедициясымен әуеден байқалды және картаға түсірілді. CTAE экспедиция комитетінің төрағасы, Корольдік әуе күштері маршалы сэр Джон Слессордың құрметіне аталды.

Глен мұздық

Мұздық кем дегенде 7 миль (11 км) ұзын, ол оңтүстікке қарай Шеклтон жотасымен ағып, Ред тауларының батысында Рекувери мұздығымен қосылады. 1957 жылы CTAE экспедициясы алғаш рет картаға түсірді және CTAE Басқару комитетінің мүшесі Александр Р. Гленнің құрметіне аталды, 1955–58 жылдары қызмет еткен.

Корнуолл мұздықтары

. 9 миль (14 км) ұзындығындағы мұздық, Шаклтон қатарындағы Кроссовер өтегінен оңтүстікке қарай ағып, Рам Боу Блаффтың шығысында Рекувери мұздығымен қосылады. Алғаш рет 1957 жылы CTAE экспедициясымен суреттелді және CTAE Басқару комитетінің мүшесі генерал сэр Джеймс Х. Маршалл Корнуоллдың құрметіне аталды, 1955–58 жылдары.

Гордон мұздық

. Мұздықтың ұзындығы кем дегенде 24 миль (39 км), Кроссовер асуынан солтүстікке қарай Шеклтон жотасы арқылы ағып, Слессор мұздығымен қосылады. 1957 жылы CTAE экспедициясы алғаш рет картаға түсірді және CTAE басқару комитетінің мүшесі және қазынашысы болған Джордж П. Пири Гордонның құрметіне аталды, 1955-58 жылдары.

Стратон мұздық

32 км-ге созылатын мұздық, Пойнтер Нунатагынан солтүстікке қарай ағып, содан кейін Шеклтон жотасындағы Уэстон тауының солтүстігіне қарай солтүстік-батысқа бұрылады. 1957 жылы CTAE экспедициясымен алғаш картаға түсірілді және 1956-58 жылдардағы CTAE трансполярлық тобының сарқырамасы және геодезисі Дэвид Г. Страттонның құрметіне аталды.

Блейклок мұздық

. Мұздық 16 миль (26 км) ұзындықты, Turnpike Bluff-тан солтүстікке қарай ағып, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Шаклтон жотасының батыс бөлігіндегі Provender және Lowe тауларына дейін жеткен. 1957 жылы CTAE экспедициясы алғаш рет картаға түсірді және 1955-56 жылдардағы CTAE алдыңғы отрядының жетекшісі, ал 1956-58 жылдардағы транс-полярлық экспедицияның геодезисі Кеннет В. Блейклок құрметіне аталды.

Кроссоверлік асу

Шеклтон жотасының орталық бөлігіндегі Гордон және Корнуолл мұздықтары арасындағы өткел. 1957 жылы CTAE экспедициясымен алғаш рет суреттелген және осылай аталған, себебі бұл өткел Гордон және Корнуолл мұздықтарымен бірге Шеклтон жотасы арқылы солтүстіктен оңтүстікке дейін мұз үстінде шанамен өтуге қолайлы жол ұсынады.

Қараушы өткел

Шакельтон жотасындағы Фукс Дом мен Флат Топтың солтүстік-батыс жағы арасындағы шамамен шығыс-батыс бағытындағы қарлы өткел. Аймақ 1957 жылы CTAE тобымен зерттелген. Ұлыбританияның АПК Майкл А. Уорденнің құрметіне аталған, ол 1970-72 жылдары Хэлли станциясында BAS бас көмекшісі болып жұмыс істеген және бұл аймақта еңбек еткен.

Носток көлі

Шеклтон жотасының батыс бөлігіндегі Провендер тауынан 1 миль (2 км) оңтүстік-батысқа қарай жатқан көл. 1957 жылы CTAE экспедициясымен алғаш картаға түсірілді және көлде өсетін тұщы су балдырының атымен аталды.