Кіріспе
Оңтүстік Африка футболшысы Ефрем Матсилеле Соно OIS (17 шілде 1955 жылы Мададо Валетжиес Мкулуана болып туған), көбінесе Джомо Соно деп танылады, Оңтүстік Африка футбол клубының иесі, жаттықтырушы және бұрынғы кәсіби футболшы. Ол "Оңтүстік Африка футболының қара принці", "Бра Джей" және "Мжомана" деген аттармен де белгілі.
Ephraim Matsilele Sono OIS (born Madoda Walletjies Mkulwana, 17 July 1955), better known as Jomo Sono, is a South African football club owner, coach and former professional footballer. He has been variously nicknamed the "Black Prince of South African Soccer", "Bra J" and "Mjomana".
Ерте өмір және футбол карьерасы
Соно Оңтүстік Африканың Соуэто қаласында дүниеге келді. Ол сегіз жаста болғанда, әкесі Эрик Бхамуза Соно, 1960-шы жылдардың басында «Орландо Пиратс» футбол командасының жартылай қорғаушысы болған, автокөлік апатынан қаза тапты. Ұзақ өтпей анасы оны тастап кетті. Соның салдарынан Соно дені ауырған әжесі мен атасының қамқорлығында қалды. Олардың жағдайы нашар болғандықтан, ол киім-кешек алу, әжесі мен атасына тамақ сатып беру және мектеп ақысын төлеу үшін футбол ойындары мен теміржол станцияларында алма мен жержаңғақ сатуға мәжбүр болды. Оның әкесі мен анасы бұрынғы Солтүстік Трансваальде, Лимпопо провинциясының Махадо қаласынан тыс жатқан Вальдезия ауылында дүниеге келген. Сононың футбол карьерасы ерекше жағдайда басталды: ол бір матчқа келгенде «Орландо Пиратс» командасының бір ойыншысы болмағандықтан, одан оның орнына тұруы сұралды. Ол көп ұзамай жан-жақты қабілетімен, допты әдемі ұрып өтуімен және дәл пас беруімен танылды. Осы кезде «Орландо Пиратс» жанкүйері оған «Жомо» (яғни «жалынып тұрған сүмбіле») деген лақап ат берді, себебі ол оның Кенияның сол кездегі президенті Джомо Кениатта сияқты көшбасшылық қасиеттерін байқады. «Орландо Пиратс» командасындағы мақсатына жеткеннен кейін Соно Америка Құрама Штаттарына кетті, онда 1977 жылы «Нью-Йорк Космос» командасында ойнады, оның командаластарының бірі – аңызға айналған Пеле болды. 1978 жылы ол «Колорадо Карибус» командасына ауысты. Маусым соңында «Карибус» командасы «Атланта Чифс» командасына көшті, онда Соно оңтүстікафрикалық футболшы Патрик «Ас» Нтсоленгоемен бірге ойнады. Соно Солтүстік Америкада «Торонто Близзард» командасында үш жаз бойы, 1980 жылдан 1982 жылға дейін ойнады. Соно сонымен қатар Клемсон университетінің жастар футбол лагерінде сабақ берді және көрсетулер жасады. Соно португалиялық «Спортинг» және итальяндық «Ювентус» клубтарында ойнады, бірақ тұрақты келісімшарттар үшін жұмыс рұқсатын ала алмады.
Клуб иесі және жаттықтырушы
АҚШ-тағы футбол карьерасы аяқталғаннан кейін Соно Оңтүстік Африкаға оралды, онда 1982 жылы Йоханнесбургтегі «Хайлендс Парк» клубын сатып алып, оны өзінің бұрынғы командасының құрметіне «Джомо Космос» деп атады. Оның басшылығымен клуб бірнеше жетістіктерге қол жеткізді: 1987 жылы Ұлттық футбол лигасының чемпионы, 1990 жылы «Бобсаве Суперкубогының» иегері, 2002 жылы «Кола-Кола кубогының» жеңімпазы және 2003 жылы «Супер Сегіздік» турнирін жеңіп алды. Соно жаңа футбол таланттарын, әсіресе ауылдық аймақтардан іздеуде және дамытуда да жетекші рөл атқарды. Сононың шақыруымен құрамаға қосылып, кейін Оңтүстік Африка ұлттық құрамасы мен еуропалық клубтар үшін ойнаған ойыншылардың қатарында Филемон Масинга, Хелман Мкалеле, Сизве Мотаунг және Марк Фиш болды. Шындығында, оның таңдаған ойыншылары 1996 жылғы Африка Ұлттары кубогын жеңген Оңтүстік Африка құрамасының ядросын құрады. Соно турнир кезінде команданың бас бапкері Клайв Баркердің техникалық кеңесшісі де болды. 1998 жылы Соно Буркина-Фасодағы Африка Ұлттары кубогы турнирі алдында «Бафана Бафана» құрамасының уақытша бапкері болып тағайындалды, ол Клайв Баркердің орнына келді. Соно басшылығымен команда турнирдің финалына жетті, бірақ Египетке есе жіберді. Командамен дайындалуға уақыттың аздығын ескерсек, бұл үлкен жетістік деп есептелді. 2002 жылы Малиде өткен Африка Ұлттары кубогында Оңтүстік Африка ұлттық құрамасының сәтсіз ойын көрсетуінен кейін Соно қайтадан команданың техникалық директоры болып тағайындалды. Алайда, сол кездегі бас бапкер Карлос Квироз бұл тағайындау өзінің лауазымын әлсіретеді деп санап, отставкаға кетті. Соно тағы да уақытша бапкер болып тағайындалды, бұл жолы 2002 жылғы ФИФА Әлем чемпионатында Оңтүстік Корея мен Жапонияда. Әлем чемпионатында Оңтүстік Африка құрамасы топтық кезеңнен әрі өте алмады, бірақ бес гол соқты және бір жеңіске, бір тең түсуге және турнирдің фавориті саналған Испанияға қарсы 3:2 есебімен жеңіліске ұшырады. Оңтүстік Африка құрамасының капитаны Лукас Радебе команданың жақсы өнер көрсетуі үшін Соноға алғыс айтты, ол командаға жақсы рух сыйлап, олардың арасындағы атмосфераны жақсартқанын айтты. Соно Оңтүстік Африка Премьер-лигасының ең ұзақ қызмет еткен бапкері және Премьер-лига басқармасының мүшесі. Ол сондай-ақ табысты бизнесмен ретінде танымал; ойыншыларды дамытудан және оларды еуропалық клубтарға сатудан басқа, ол бірнеше бизнеске ие және көптеген компаниялардың төрағасы. 2009 жылдың 22 қазанында ол Оңтүстік Африка Футбол қауымдастығына оралғаны жарияланды, ал бір күннен кейін, 2009 жылдың 23 қазанында ол техникалық директор лауазымына тағайындалды.
Құрметтер
2004 жылы Соно «Оңтүстік Африканың 100 ең ұлы азаматы» тізімінде 49-шы орынға ие болды. 2016 жылдың желтоқсан айында ол футбол мен бизнес саласына қосқан үлесі үшін Лондон университеті мен Дубай университетінен екі докторлық диплом алды. Дипломдарды алғаннан кейін ол: «Мен үшін бұл ең үлкен жетістік. Көптеген адамдар бұл сырттан келген деп айтады, бірақ мен олай ойламаймын. Менің ойымша, бұл әлемдік деңгейдегі үлкен жетістік, өйткені Лондон университеті және Ұлттар Достастығы университеті – ең ірі университеттердің қатарында» деді.
Жеке өмір
Ол үйленген және төрт баласы бар, соның ішінде Оңтүстік Африка ұлттық футбол құрамасының ойыншысы Бамуза Соно, ал екінші ұлы Матсилела Джуниор (22 маусым 1992 жылы туылған) «Джомо Космос» клубында ойнайды.