Кіріспе
Психотерапиядағы ұғым. 1954 жылы Стэнли Стэндал ұсынған, ал кейін гуманистік психолог Карл Роджерс 1956 жылы кеңінен дамытып, танымал еткен шартсыз оң қабылдау – адамның айтқанына немесе істегеніне қарамастан, оны толыққанды қабылдау және қолдау, әсіресе клиентке бағытталған терапия контекстінде. Роджерс былай деп жазды: Мен үшін бұл менің кәсіби өмірімнің басты идеясы, себебі тәжірибе, басқалармен өзара әрекеттесу және зерттеулер арқылы осы идея нақтыланды. Бұл идея көптеген салаларда қолданылып, тиімділігі дәлелденді, сондықтан "адамға бағытталған көзқарас" деген жалпы атау ең дұрыс сипаттама болып көрінеді. Осы көзқарастың негізгі гипотезасын қысқаша айтуға болады: әрбір адамда өзін-өзі түсіну, өзінің ұғымдарын, көзқарастарын және мінез-құлқын өзгерту үшін мол мүмкіндіктер бар, және бұл мүмкіндіктерді психологиялық жағдайды жақсартатын тиімді орта құру арқылы пайдалануға болады.
Unconditional positive regard, a concept initially developed by Stanley Standal in 1954, later expanded and popularized by the humanistic psychologist Carl Rogers in 1956, is the basic acceptance and support of a person regardless of what the person says or does, especially in the context of client centred therapy. Rogers wrote: For me it expresses the primary theme of my whole professional life, as that theme has been clarified through experience, interaction with others, and research. This theme has been utilized and found effective in many different areas until the broad label 'a person centred approach' seems the most descriptive. The central hypothesis of this approach can be briefly stated. It is that the individual has within him or her self vast resources for self understanding, for altering her or his self concept, attitudes, and self directed behaviour—and that these resources can be tapped if only a definable climate of facilitative psychological attitudes can be provided.
Тарих
Шартсыз оң қарастыру тұжырымдамасын Карл Роджерс 1956 жылы әзірледі, бұл Стэнли Стэндалдың бұрынғы (1954) жұмысын кеңейтті. Осы кезеңде Роджерс Нью-Йорк штатының Рочестер қаласындағы психикалық денсаулық сақтау клиникасында балалармен клиникалық психолог ретінде жұмыс істеді. Клиникада жұмыс істеген кезде Роджерс Джесси Тафттың, терапевт пен пациент арасындағы қарым-қатынастың емдеудің ең маңызды бөлігі деп есептейтін әлеуметтік қызметкердің ықпалына түсті. Бұл Роджерске ұнады және оның клиентке бағытталған терапияны дамытуына әкелді. Клиентке бағытталған терапия терапевттің өсудің ең жоғары деңгейін қолдау үшін төрт қасиетке ие болуын қажет етеді. Оларға эмпатия, шартсыз оң қарастыру, конгруенттілік және техникаға қарама-қарсы көзқарас жатады. Роджерс терминнің негізгі элементтерін жеке-жеке түсіндіре отырып, шартсыз оң қарастыруды анықтады. Ол «шартсыз» дегеніміздің «қабылдаудың ешқандай шарты жоқ. Бұл таңдаулы бағалау көзқарасынан мүлдем өзгеше» екенін түсіндірді. Ол «оң» дегеніміз «адамды жылы қабылдау. Клиенттің шынайы қамқорлығы» екенін жазды. Ол бұл туралы былай деді: «Клиенттің тәжірибесінің әрбір аспектісін сол клиенттің бір бөлігі ретінде қарастыру. Бұл клиентке қамқорлық жасауды білдіреді, бірақ иеленушілік емес, немесе тек терапевттің өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін емес. Бұл клиентті жеке тұлға ретінде қарастыруды білдіреді, оған өз сезімдері мен тәжірибелерін білдіруге рұқсат беруді білдіреді». Роджердің «Адам болу туралы» кітабында Роджерс шартсыз оң қарастыру теориясының авторы ретінде Стэнли Стэндалды атайды.
pole from a selective evaluating attitude." He wrote that positive means, "A warm acceptance of the person. A genuine caring for the client." In reference to regard he wrote that, "One regards each aspect of the client's experience as being part of that client. It means a caring for the client, but not in a possessive way or in such a way as simply to satisfy the therapist's own needs. It means caring for the client as a separate person, with permission to have his [or her] own feelings, his [or her] own experiences." In Roger's book, On Becoming A Person, Rogers cites Stanley Standal as the source of the theory of unconditional positive regard.
Қолдану
Роджерс салауатты даму үшін шартсыз оң көзқарас маңызды екеніне сенді және оны терапиялық компонент ретінде қалыптастыруға тырысты. Адамгершілік терапевттер шартсыз оң көзқарас көрсету арқылы клиенттеріне өздерін қабылдауға және жауапкершілікке ие болуға көмектесуді мақсат етеді. Гуманистік психологтар терапевттің клиентке шартсыз оң баға беруі мен қабылдауы, клиенттің жеке өсуі үшін ең қолайлы жағдайларды жасайды деп санайды. Кез келген көмекші қарым-қатынаста өзгеріске үміттену қажеттілік. Кеңес беру қарым-қатынасында бұл үміт – клиенттің жеке басына конструктивті өзгерістер әкелу үшін жақсы және оң нәтижелер күтілуі деген сенімділік ретінде көрінеді. Осылайша, шартсыз оң баға беру терапевттің клиенттің жеке пікірлері мен көзқарастарынан бөліп, толыққанды қабылдауы дегенді білдіреді. Шартсыз оң баға берудің негізгі факторы – мінез-құлықты оны іске асырып отырған адамнан ажырату қабілеті. Дэвид Г. Майерс өзінің «Психология: Модульдердегі сегізінші басылым» атты оқулығында былай дейді: «Адамдар біздің өсуімізге қабылдау арқылы, Роджерс айтқандай, шартсыз оң баға беру арқылы да көмектеседі. Бұл – мейірімділікке толы көзқарас, біздің кемшіліктерімізді білгеннен кейін де бізге құндылық беріп бағалайтын көзқарас. Өзімізді жасырмай, ең жаман сезімдерімізді мойындап, соған қарамастан қабылданатынымызды білу – үлкен жеңіліс. Жақсы некеде, жақын отбасында немесе тығыз достықта біз басқалардың құрметін жоғалтудан қорқып, өзімізді еркін білдіре аламыз. Шартсыз оң баға беруді Роджерстің әрбір адамның жеке өсуі үшін қажетті ішкі ресурстарға ие екендігіне сенуін еске алу арқылы жеңілдетуге болады. Роджерс адамдардың әлеуметтік тұрғыдан пайдалы мінез-құлыққа табиғи құштарлығы бар екенін және бұл құштарлық айқын немесе жасырын болса да, әрқашан бар екенін болжады. Сонымен қатар, ол әрбір адамның өзін-өзі анықтау қажеттілігіне ие екенін сендірді. Адамның өзін-өзі анықтау қажеттілігіне құрмет көрсетілгенде, әлеуметтік тұрғыдан пайдалы болуға деген ұмтылыс күшейеді. Роджерстің теориясы басқа психологтарды соттаудан бас тартып, клиенттерге өздерінің өзгеруге қабілетті екендігіне сеніммен құлақ салуға шақырды, бірақ олардың кім екенін өзгертпестен.
Психологияға әсері
Бұл үлкен терапиялық тәсілдің бір бөлігі болғандықтан, психологияға деген шартсыз оң көзқарастың әсерін гуманистік психология аясында қарастыру қажет, ол 1960 жылдары кең таралған адам әлеуетін дамыту қозғалыстарын тудырды. Позитивті психотерапевт-клиент қарым-қатынасын емдеудің бір бөлігі етіп енгізу арқылы, ол психотерапевт-клиент қарым-қатынасын мақсатқа жету құралы ретінде қарастырған фрейдистік дәстүрден де бір қадам алшақтады.
Сын
Емнің жалпы әсеріне қатысты сын айтылған. Рут Санфорд қарым-қатынастардағы шартсыз оң көзқарас құндылығын талқылайды және көшеде немесе жақын маңдағы базарда кездесетін қарапайым адамға шартсыз оң көзқарас көрсету мүмкін бе деп сұрайды. Санфордтың пікірінше, терең және мағыналы қарым-қатынастарда басқа адамға шартсыз оң көңіл көрсету мүмкін. Санфорд, шартсыз оң көзқарас – «бар немесе жоқ» тұжырымдамасы емес, қысқа мерзімді қарым-қатынастар мен терең, ұзақ мерзімді жеке қарым-қатынастар арасындағы үздіксіздік екенін айтады. Альберт Эллис мұндай көзқарас шындығында шартты екенін айтып, шартсыз оң көзқарасқа сын бағыттады. Тіпті, шартсыз оң көзқарасқа ерекше мән берген Карл Роджерс та, адам өзін тек басқа біреу, мысалы, терапевт, оны шартсыз қабылдаса немесе жақсы көрсе ғана қабылдай алады дейді; сондықтан оның өзіне қатысты түсінігі әлі де өзінен тысқары маңызды факторға тәуелді. Эллис клиенттерге деген шартсыз оң көзқарасты қолдағанмен, олар терапевтің немесе басқа біреудің қабылдауына қарамастан, өздерін қабылдап, өздеріне шартсыз оң көзқарас танытуы керек деп санайды.