Кіріспе

Жандықтардан тағамдық және қосалқы өнімдердің өнеркәсіптік өндірісі

Ет өңдеу өнеркәсібі (ет өңдеу өнеркәсібі немесе ет өңдеу өнеркәсібі деп те жазылады) – сиыр, шошқа, қой және басқа да малдың етін сою, өңдеу, қаптау және таратумен айналысады. Құс әдетте осы санатқа кірмейді. Ет өнеркәсібінің осы үлкен бөлігі негізінен адамдарға арналған ет өндіруге бағытталған, бірақ сонымен қатар тері, құрғатылған қан, ет-сүйек ұны сияқты ақуызды тағамдар және майлар (мысалы, май) сияқты түрлі қосалқы өнімдерді де береді. АҚШ және басқа да елдерде ет өңдеу жүзеге асырылатын орынды мал сою зауыты, қаптау зауыты немесе ет өңдеу зауыты деп атайды; ал өнімнің көп бөлігі экспортталатын Жаңа Зеландияда – тоңазыту зауыты деп атайды. Абаттоир – тағамдық мақсатта мал сойылатын орын. Ет өңдеу өнеркәсібі теміржолдардың салынуымен және етті сақтау үшін салқындату әдістерінің пайда болуымен дамыды. Теміржолдар малды өңдеуге арналған орталық пункттерге тасымалдауды және өнімдерді тасымалдауды жеңілдетті.

Еңбек мәселелері

ХХ ғасырдың басында, еңбек дауларында басқа жұмысшылардың, көбінесе иммигранттардың немесе алғашқы ұрпақтардың, ереуілді бұзу үшін соңғы иммигранттар мен мигранттарды пайдаланды. 1906 жылы АҚШ-та жарық көрген Уптон Синклердің «Жуңғар» романы, Чикаго қаласының ішіндегі АҚШ-тағы ет өңдеу зауыттарындағы нашар жұмыс жағдайлары мен санитарлық ережелердің бұзылуын көрсететін ойдан туған суреттерімен жұртшылықты дүрліктірді. Ет өңдеу зауыттары, ХХ ғасырдың басындағы көптеген салалар сияқты, қызметкерлерін шамадан тыс жұмысқа салумен, қауіпсіздік шараларын сақтамаумен және кәсіподақтарға қарсы күресумен белгілі болды. АҚШ Конгресіне қоғамдық қысым нәтижесінде 1906 жылы бір күні етті тексеру туралы заң мен таза азық-түлік және дәрі-дәрмек туралы заң қабылданды, бұл ет өңдеу саласын жақсы реттеуді қамтамасыз етуге бағытталған шара болды. Ет тексеру туралы заң мен таза азық-түлік және дәрі-дәрмек туралы заңға дейін жұмысшылар қауіпті химиялық заттарға, өткір машиналарға және ауыр жарақаттарға ұшырады. 1920-ші жылдар мен 1930-шы жылдардың басында жұмысшылар CIO-ның Американың Біріккен ет өңдеуші жұмысшылары (UPWA) ұйымы аясында кәсіподақ құрды. Чикагодағы ұйымдастыруға түрлі нәсілдерден құралған комитет жетекшілік етті, онда өнеркәсіптегі жұмысшылардың көп бөлігі қара нәсілділер болды, ал Омаха, Небраска сияқты басқа да ірі қалаларда олар өнеркәсіпте маңызды азшылық құрады. UPWA жұмысшылары жалақы, жұмыс уақыты және әлеуметтік жәрдемақы бойынша маңызды жетістіктерге қол жеткізді. 1957 жылы Омаха қаласының жұмыспен қамтылған халқының жартысы мал базарлары мен ет өңдеу зауыттарында жұмыс істеді. Кәсіподақ прогрессивті бағдарламаны қолдады, соның ішінде 1960-шы жылдардағы Азаматтық құқықтар қозғалысын. Жұмыс әлі де қиын болғанымен, бірнеше онжылдық бойы жұмысшылар орта тапқа жататын, көк жағалы мамандық иесі болды. Ет өңдеу саласы 1900-шы жылдардың басынан бері көптеген жақсартулар жасағанмен, ХХ ғасырдың соңынан бері саладағы кең ауқымды өзгерістер жаңа еңбек мәселелерін тудырды. Бүгінде ет өңдеу саласындағы жарақат деңгейі жеке сектордың жалпы деңгейінен үш есе жоғары, ал Human Rights Watch ұйымы ет өңдеуді «Америкадағы ең қауіпті фабрикалық жұмыс» деп атады. Ет өңдеу саласы көптеген иммигрант жұмысшыларды, соның ішінде құжаттары жоқ жұмысшыларды жұмысқа тартады. ХХ ғасырдың басында жұмысшылар Шығыс және Оңтүстік Еуропадан келген иммигранттар және Оңтүстіктен келген қара нәсілді мигранттар болды. Бүгінде олардың көп бөлігі Мексика, Орталық және Оңтүстік Америкадан келген испаноязықтылар. Көптегендері Перудан келген, бұл үлкен перулық қауымдастығының құрылуына әкелді. Зауыттар орналасқан шалғай аймақтар жұмысшылардың ұйымдасу және жұмысқа байланысты жарақаттар үшін өтемақы алу мүмкіндігін шектеуіне байланысты олардың қауіпсіздігін арттырады.

Географияның өзгеруі

1945 жылдан кейін өнеркәсіп Чикаго сияқты ірі қалалардағы мал қоймаларын жабып, жұмысты ірі қара шаруашылықтарына жақын шағын қалаларға, әсіресе Айова, Небраска және Колорадо штатына көшірді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Цинциннати, Чикаго және Омахадан басқа, ет өңдеудің ірі орталықтары Оңтүстік Сент-Пол, Миннесота; Шығыс Сент-Луис, Иллинойс; Дубук, Айова; Канзас-Сити, Миссури; Остин, Миннесота; Су-Фолс, Оңтүстік Дакота; және Су-Сити, Айова қалалары болған.

Темір жолдан жүк көлігіне

ХХ ғасырдың ортасында мал базарлары, сойым орындары және ет өңдеу заводтарының қайта құрылымы көліктік жүк тасымалы теміржолдан автокөлікке ауысқан кезде, мал азықтық базаларға және шошқа шаруашылығына жақын, көшпенді аймақтарға көшуге әкелді. Мұндай жерлерде еңбек ұйымдастыру қиын болды. Бұған қоса, технология мен басқа да өзгерістерге байланысты жұмыс орындарының саны күрт азайды. ХХ ғасырдың соңында жалақы төмендеді, нәтижесінде Чикаго (1971 жылы) және Омаха (1999 жылы) мал базарларын жапты. Жұмыс күші көбінесе Мексикадан келген жақындағы көшіп келгендерге сүйенді.

Аргентина

Аргентинада әлемдік деңгейдегі ет өңдеу өнеркәсібін құруға қажетті табиғи ресурстар мен адамдық талант болды. Дегенмен, еуропалық нарықтарға қол жеткізуі, ет өндірісіндегі нашар сапа бақылауымен және АҚШ пен Австралия экспорттаған салқындатылған етке қарағанда мұздатылған еттің жалпы нашарлығымен шектелді. 1900 жылға қарай Аргентина үкіметі сапаны жақсарту мақсатында өнеркәсіпке инвестиция салуға ынталандырды. Британдықтар әлемдік кеме жүйті саласында басымдыққа ие болды және кемелерін салқындатылған контейнерлермен жабдып, жаңадан тоңазытқыш кемелер құрыстырды. Аргентина өнеркәсібі британдық нарықтың маңызды бөлігін бағындырғаннан кейін, Патерос және сауда шектеулері континентке енуіне кедергі келтірді.

Қытай

Қытайда ет 20 ғасырдың соңында азық-түлікпен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқаратын тауарға айналды, бұл жоғары талғаммен және жеткілікті қаржысы бар орта таптың қарқынды өсуінің нәтижесінде болды. Бұл – тек қала тұрғындарына шағын рационмен ет ұсына алатын елден әлемдегі ең ірі ет өндіруші елге ауысу еді. Сонымен қатар, бұл – ірі қалалардағы санаулы өңдеу орнынан бүкіл ел бойынша мыңдаған қазіргі заманғы ет өңдеу және қаптау өсімдіктеріне көшу, орта таптың қарқынды өсімімен бірге олардың жұмсауға ақшасының болуымен байланысты.

Денсаулық пен қауіпсіздікке қауіп төндіреді

Америкалық мал сою орындарында жұмыс істейтіндер орташа америкалық жұмысшыға қарағанда үш есе көп жарақат алады. NPR хабарлағандай, шошқа және ірі қара мал сою орындарында жұмыс істейтіндер орташа есеппен салыстырғанда жеті есе жиі қайталамалы жарақаттарға шалдығады. The Guardian газетінде АҚШ-та мал сою орындарында жұмыс істейтіндердің аптасына орташа есеппен екі рет қол-аяқтары кесіліп қалғаны жазылған. Орташа алғанда, Америкадағы ең ірі ет өндірушісі – Tyson Foods компаниясының бір қызметкері ай сайын саусағын немесе аяғын жоғалтады. Тергеу журналистикасы бюросының хабарлауынша, Ұлыбританияда алты жыл ішінде 78 союшы жұмыскер саусақтарының, саусақтарының бөліктерінің немесе аяқтарының кесілуіне ұшырады, 800-ден астам жұмысшы ауыр жарақат алды, ал кем дегенде 4500-і жазатайым оқиғалардан кейін үш күннен астам демалысқа шықты. 2018 жылғы "Italian Journal of Food Safety" журналындағы зерттеуде мал сою орындарында жұмыс істейтіндерге жануарлардың өлтілуінен туындайтын үздіксіз дауыстан құлақтарын қорғау үшін құлаққап тағу ұсынылған. 2004 жылғы "Journal of Occupational and Environmental Medicine" журналында жарияланған зерттеуде Жаңа Зеландиядағы ет өңдеу өнеркәсібінде жұмыс істейтіндерде "барлық себептерден туындайтын өлім-жітім, барлық қатерлі ісіктер және өкпе қатерлі ісігінен өлім-жітімнің жоғары тәуекелділігі" байқалды. Ең жаман нәрсе – физикалық қауіптен де ауыр, эмоционалдық жарақат. Егер сіз шошқа сою орнында біраз уақыт жұмыс істесеңіз, сіз нәрсені өлтіре аласыз, бірақ оған қайғыруға болмайды. Сіз қанды шұңқырда сізбен бірге жүрген шошқаның көзіне қарап, "Құдай, бұл жануар тым нашар емес екен" деп ойлауыңыз мүмкін. Оны мақтап алуға тілеуіңіз мүмкін. Сою алаңындағы шошқалар иттің баласы сияқты маған жақындап, иіскеп жатыр. Екі минуттан кейін мен оларды өлтіруім керек еді – құбырмен ұрып өлтіруім керек еді. Менің бәрібір болды. Жануарларды сою немесе сою үшін мал өсіру немесе тасымалдау процесі қатысушы адамдарда психологиялық стресс немесе жарақат тудыруы мүмкін. 2016 жылғы "Organization" журналындағы зерттеуде: "44 мамандық бойынша 10 605 даниялық жұмысшыдан алынған деректерді регрессиялық талдау мал сою орындарында жұмыс істейтіндердің физикалық және психологиялық жағдайының нашарлауын және жағымсыз мінез-құлықтың көбеюін көрсетті". 2009 жылғы криминолог Эми Фицджеральдтың зерттеуі "мал сою орындарында жұмыс істеу басқа салалармен салыстырғанда қамауға алудың, зорлық-зомбылық қылмыстары үшін, зорлау үшін және басқа жыныстық қылмыстар үшін қамауға алудың жалпы деңгейін арттырады" деп көрсеткен. PTSD журналының авторлары түсіндіргендей, "Бұл қызметкерлер шошқалар мен сиырлар сияқты көбінесе жайлы жаратылыстарды өлтіру үшін жалданады. Бұл әрекетті орындау үшін жұмысшылар өздерінің істеп жатқан ісінен және алдында тұрған жаратылыстан ажырауы керек. Бұл эмоционалдық қайшылық отбасылық зорлық-зомбылыққа, әлеуметтік оқшалануға, мазасыздыққа, есірткі және алкогольге тәуелділікке және ПТСР-ге әкелуі мүмкін". АҚШ-тағы мал сою орындарында заңсыз жастағы жұмысшыларды және заңсыз көшіп келгендерді пайдалану кең таралған. 2010 жылы Human Rights Watch АҚШ-тағы мал сою зауытында жұмыс істеуді адам құқықтарын бұзушылық деп сипаттады. Oxfam America ұйымының баяндамасында мал сою орындарындағы жұмысшыларға демалысқа рұқсат берілмейтіні, көбінесе памперс киюге мәжбүр болатыны және ең төменгі жалақыдан төмен төленгені байқалды. Бұл контекстегі тағы бір мәселе – фармацевтикалық өнеркәсіп өнімдері үшін негізгі материалдарды ет өңдеу өнеркәсібінен алады, мысалы, мал сою қалдықтарынан алынған тіндер. 2020 жылғы Covid-19 пандемиясында бұл нашар еңбек жағдайларына байланысты жаппай мал сою орындарында инфекцияның таралуына және сонымен бірге гепарин сияқты маңызды терапиялық заттардың жеткізілімдеріне әкелді, ол кейіннен тапшы тауарға айналды. Медицина тарихшысы Бенджамин Принц қазіргі денсаулық сақтау жүйелерінің осалдығына назар салды, олар өздері қоршаған ортаны бүлдіретін және ауру тудыратын өндіріс тізбектеріне қатысады. Америка контекстіндегі ет өнеркәсібіне қатысты қазіргі алаңдаушылықтар көбінесе Covid-19 пандемиясымен және оның салдарынан туындаған жеткізу тізбегі мәселелерімен байланысты. Тұтынушылардың көзқарасынан басқа, жұмысшылар жануарларды өңдеу жылдамдығын күрт арттыруға тиіс болды. Мысалы, жұмысшылар минутына 140 құстан 175 құсқа дейін өңдеуге тиіс болды. Бұл жұмысшылардың жетіспеушілігіне байланысты болды. Өнеркәсіптегі жұмысшылар зауыттардағы ірі жарылыстар туралы жиі жаңалықтарда кездеседі. Табиғаты бойынша ет өңдеу басқа жұмысшыларға жақын болуды және көптеген бактериялар мен вирустарға ұшырауды талап етеді. Сонымен қатар, жұмысшылар көбінесе дауыспен айқайлауға мәжбүр болады, бұл ауадағы ластанған тамшылардың мөлшерін арттырады. 50 000-нан астам ет өңдеуші жұмысшылар ауруға шалдықты, ал 200-ден астам адам қайтыс болды.

Әлем

Барнс, Фелисити және Дэвид М. Хиггинс. "Бренд имиджі, мәдени байланыстар және маркетинг: "Жаңа Зеландия" сары майы мен қозы етінің Ұлыбританияға экспорты, шамамен 1920–1938 жылдар". Бизнес тарихы (2017): 1–28. Лопес, Мария Апаресида. "Ескі, жаман және қолайсыз монополияға күрес: Рио-де-Жанейродағы муниципалды мал сою орындары және ет өнеркәсібі, 1880–1920 жылдар". Латын Америкасы зерттеулері журналы 47.2 (2015): 349–376. МакЛаклан, Иан. Kill and Chill: Канаданың сиыр еті тауар тізбегін қайта құру (U of Toronto Press, 2001). Нютцензедель, Александр. "Жасыл халықаралық? Азық-түлік нарықтары және трансұлттық саясат, 1850–1914 жылдар". Тамақ және жаһандану: қазіргі әлемдегі тұтыну, нарықтар және саясат (Берг, 2008) 153–73 беттер. Перрен, Ричард. Дәм, сауда және технология: 1840 жылдан бері халықаралық ет өнеркәсібінің дамуы (Ashgate, 2006). Вудс, Ребекка Дж.Х. "Колониялық жануардан Империялық тағамға: Жаңа Зеландияда қойлар империясын құру, шамамен 1880–1900 жылдар". Оңтүстік Азия, Африка және Таяу Шығыс салыстырмалы зерттеулері 35.1 (2015): 117–136. Ейгер, Мэри. Бәсекелестік және реттеу: Ет қаптау өнеркәсібіндегі олигополияның дамуы (1981).