Кіріспе

Салт-дәстүрлі сурет салу техникасы мен құралы. Silverpoint (металл сызық техникасының бір түрі) – ортағасырлық кітап көшірушілердің қолжазбаларда алғаш рет қолданған дәстүрлі сурет салу техникасы және құралы.

Тарих

Күміс ұшталған сурет күміс таяқ немесе сымды бетке сүйреп жасалады, көбінесе гиссо немесе қытай ақ топырағымен дайындалған бетке. Күміс ұшталған сурет – ежелгі заманнан бері жазушылар, қолөнершілер мен суретшілер қолданған металл ұштардың бір түрі. Металл ұштар жұмсақ беттерге (мырыш немесе қайың қабығы) жазу, пергаментке сызық салу, дайындалған қағаз және тақта тіректерге сурет салу үшін қолданылды. Сурет салу үшін негізгі металдар – қорғасын, қалайы және күміс болды. Бұл металдардың жұмсақтығы оларды тиімді сурет салу құралдарына айналдырды. Алтын шеберлері де егжей-тегжейлі, мұқият эскиздерін дайындау үшін металл ұшталған суреттерді пайдаланды. Альбрехт Дюрердің әкесі – осындай шеберлердің бірі болды, ол кейіннен кішкентай ұлына металл ұштарымен сурет салуды үйретті, нәтижесінде 1484 жылғы 13 жастағы өзінің портреті әлі күнге дейін шедевр саналады. Кейінгі готикалық/ерте Ренессанс дәуірінде күміс ұшталған сурет нақты сызықтармен сурет салу әдісі ретінде пайда болды. Қорғасын мен қалайы сияқты оңай тозуға ұшырамаған және әр детальді дәл көрсеткен күміс ұштары флоренциялық және фламандтық шеберханаларда ерекше бағаланды. Осы дәуірдегі күміс ұшталған суреттерге үлгі кітаптары және суреттерге дайындық парақтары кірді. Күміс ұштарымен жұмыс істеген суретшілердің қатарында Ян ван Эйк, Леонардо да Винчи, Альбрехт Дюрер және Рафаэль болды. Ченнино Ченнинидің «Өнер кітабы» 14 ғасырдың соңында күміс пен қорғасын ұштарымен сурет салу тәжірибесіне, сондай-ақ металл ұштарына арналған беттерді дайындауға шолу ұсынады. Сьюзан Доротея Уайттың «Да Винчи сияқты сурет салу» кітабында Леонардо да Винчидің күміс ұштарымен сурет салу әдісі сипатталған. Фрэнсис Эймс Льюис атап өткендей, 16 ғасырдың соңында сурет салу стилі өзгерді, нәтижесінде металл ұштарының маңызы төмендеді. 1500 жылдардың басында Англияның Камбрия аймағындағы Борроудейлдегі Сиатхейтте графит кен орындарының табылуы және оның суретшілерге таза, жұмсақ (және өшірілетін) күйде қолжетімділігінің артуы күміс ұштарының қанатын қақты. Суретшілер көбірек экспрессиялық сапаларды іздеді, олар үшін графит, қызыл және қара құмыралар жақсырақ сәйкес келді. Сондай-ақ, бұл кезеңде түйіршікпен және жуылған суреттер де кең таралған. Бұған қоса, бұл басқа сурет салу әдістері күміске қарағанда аз күш жұмсауды және қателерді кешіруге мүмкіндік берді, себебі күміс өшіруге төзімді және әлсіз сызық қалдырады. Күміс ұштарына арналған тіректің дайындалуы, әдетте, ұсақ ұнтақталған сүйек күлімен тері желімін қолдану арқылы көп еңбек талап етті. Қазіргі заманғы суретшілер мырыш, алдын ала дайындалған акрил негізіндегі немесе титан ақ темперасы немесе мәрмәр шаңын бет ретінде пайдаланады. Табиғи құмыралар мен көмірдің артықшылығы – олар қапталмаған қағаздарда дереу нәтиже береді. Голланд суретшілері Хендрик Голтциус және Рембрандт 17 ғасырда күміс ұштарының дәстүрін сақтап қалды, өйткені ол Еуропаның басқа бөліктерінде төмендеді. Рембрандт дайындалған пергаментке бірнеше күміс ұшталған суреттер жасады, ең танымал – оның әйелі Саскияның 1633 жылғы портреті. Ботаникалық суретшілер мен сәулетшілер металл ұштарын дәл сызықтарының арқасында пайдалануды жалғастырды. Алайда, Жан Огюст Доминик Ингрес сияқты нақты сызықтармен сурет салу дәстүрін жалғастырған суретшілер графитке көшті, ол 17 ғасырдан бері сапасы мен қолжетімділігі жағынан жақсарып келеді. Күміс ұшталған сурет 18 ғасырға қарай практикалық тұрғыдан ескірді. Дегенмен, Еуропалық және американдық суретшілер мен академиялар арасында заманауи өнердің қайта жаңғыруы болды, себебі бұл орташа сурет салуда үлкен тәртіпті талап етеді, өйткені суреттерді өшіруге немесе өзгертуге болмайды.

Жаңғыру

Жозеф Медер, Альфонс Легрос, Прерафаэлиттер және Жозеф Стелла бұл техниканы қайта жандандыруға көмектесті. Өнер тарихшысы Медер Австрия мен Германияда дәстүрлі техникаға қызығушылық оятып, ал суретші және педагог Легрос Англияда да солай істеді. 20 ғасырдың басында Стелла АҚШ-тың шығыс жағалауында осы әдіспен жұмыс істейтін азанамерикандық суретшілердің бірі болды. Стелла мырыш ақ гуашьпен дайындалған негіздерде, көбінесе пастель және басқа да материалдармен техниканы зерттеді. Стелланың күміс бояумен салған туындыларының ішінде 1921 жылғы Марсель Дюшанның портреті (MoMA, Кэтрин С. Драйердің мұрасы) бар. Батыс жағалауда Ксавье Мартинес, 1890 жылдардың соңында Париждегі Жоғары көркем өнер мектебінде оқыған мексикалық-американдық суретші, күміс бояуға деген қызығушылықтың қайта жандану кезінде, 1909 жылдан 1930 жылдардың соңына дейін Калифорния өнер колледжінде бұл техниканы оқытты. Мартинестің күміс бояумен салған туындыларының соңғы көрмесі 1921 жылы Сан-Францискодағы Графикалық бөлмеде өтті, онда сыншылар оның "ерекше" және "күшті футуристикалық" кейіпкерлерін әдеттегідей қараңғы, дақтанған фонға "архаикалық орындау, қысқа, ұшқыр, бірақ аздап денелі" деп бағалады. "The Fine Line: Drawing with Silver in America" атты көрмені 1985 жылы Брюс Вебер Нортон өнер мұражайы үшін ұйымдастырды.

Сипаттамалары

Дәстүрлі күміс ұшты қалам (стилус) кішкентай, жіңішке күміс таяқшадан, мысалы, зергерлік сымнан жасалады, ол ағаш таяқшаға салынады. Тағы бір түрі – екі ұшы да күміспен қапталған металл қалам. Мұндай мысал Роджер ван дер Вейденнің "Бейне қызды суреттеген Лука" (1435–40, Бостон көркемсурет мұражайы) еңбегінде көрсетілген. Заманауи қалам үшін зергерлік сымды шынаға немесе механикалық қарындасқа орнатуға болады. Күміс ұшты қаламның алғашқы іздері басқа металл ұштар сияқты сұр түсті болып көрінеді, бірақ ауаға ұшырағанда күміс ұшты қаламның сызықтары жылы қоңыр түске өзгереді. Окистену бірнеше айдың ішінде байқалады. Окистену жылдамдығы ауадағы ластану деңгейіне байланысты өзгереді. Тарихи тұрғыдан күміс ұшты қаламдар құрамында таза күмістен бастап, мыс қоспасы жоғары (20% салмақтан астам) түрлерге дейін кеңінен таралған. Орта ғасырларда металл ұшты қаламдарды пергаментке тікелей қолданып, жарықтандырылған қолжазбалардың немесе үлгі кітаптардың астына сызықтар салған. Жабынсыз пергаментте (және қағазда) күміс ұшты қаламмен салынған іздер өте ақылды болады. Алайда, 14 ғасырдан бастап күміс ұшты қаламды дайындалған беттерде тиімдірек қолдануға болды. Дәстүрлі беттік қабатты қоян терісінің желімін, сүйек күлімен, әкпен және/немесе қорғасын ақпен боялған ерітіндісімен дайындауға болады. Заманауи беттік қабаттарға акрилге салынған гессо, гуашь және коммерциялық дайындалған балшық қағаздар жатады. Беттік қабаттың жұқа тісі қаламды бетімен жүргізгенде күмістен аздап сіңіріп алады. Күміс ұшты қалам Дюрердің иілген сызықты дәлдігінен Рембрандттың серпінді эскиздеріне дейін әртүрлі стильдерді қамтиды. Күміс ұшты қалам заманауи стильдерге де бейімделді. Томас Уилмер Дьюингтің 19 ғасырдың соңындағы күміс ұшты қаламмен салынған портреттері негізінен тоналды, ал Паула Джерардтың 20 ғасырдың ортасындағы абстрактілік композициялары да сондай. Джерардтың Vortex (Fairweather Hardin Gallery) галереясындағы туындысы – казеинмен қапталған пергаментке салынған күміс, алтын және акварель бояуларының инновациялық үйлесімі. Иван Ле Лоррейн Олбрайттың "The Last of the Old Woodstock Inn, 1968" (Чикаго көркемсурет институты) еңбегінде коммерциялық дайындалған бейне-медиа қағазында күміс, платина, алтын, мыс және латунь қолданған. Заманауи суретшілер осы ежелгі сурет салу техникасының шектерін кеңейтуді жалғастыруда. Заманауи американдық күміс ұшты қалам суретшісі Кэрол Пруза графит пен байланыстырғышты акрил жарты шарларында металл жапырақтарымен, бейне проекциясымен және оптикалық талшықтармен біріктіреді. Сюзан Швальб 1980 жылдары күміс және мыс ұштарымен түтін мен отты біріктірді және қазіргі уақытта көптеген металдарды, сондай-ақ акрил бояуын қолдана отырып, суреттер мен картиналар жасайды. Жанна Кук монохроматикалық суреттермен бояудың нұсқаларын біріктіреді, сондай-ақ Призмаколор, акварель, Плайк қағазы, жібек мата және жібек жіптер сияқты материалдарды қолданады. Сьюзан Доротеа Уайттың "Да Винчи сияқты сурет салу" кітабында кремний карбидті қағазға алтын ұшты қаламмен салынған тәжірибелік металл ұшты қалам техникалары көрсетілген.