Кіріспе

Медициналық процедура

Медицинада протондық терапия немесе протондық радиотерапия – бұл ауру тіндерді сәулелендіру үшін протондық сәуле шоғын пайдаланатын бөлшектік терапия түрі, көбінесе қатерлі ісіктерді емдеу үшін қолданылады. Протондық терапияның басқа сыртқы сәулелік терапия түрлеріне қарағандағы басты артықшылығы – протон дозасы тереңдіктің тар диапазонында шоғырланады, сондықтан денсаулы жақын жердегі тіндерге минималды мөлшерде сәуле түседі. Ісікті фотондармен немесе протондық терапиямен емдеуге қатысты шешім қабылдағанда, дәрігерлер мақсатты тіндерге жоғары сәуле дозасын жеткізу маңызды болса және жақын орналасқан қауіпті органдарға сәулеленуді едәуір азайту қажет болса, протондық терапияны таңдауы мүмкін. Американдық радиациялық онкология қоғамының протондық сәулемен емдеу жөніндегі үлгілік саясатында айтылғандай, егер қоршаған денсаулы тіндерді сақтау "фотондық сәулемен емдеу арқылы жеткілікті деңгейде қамтамасыз етілмесе" және емделушіге пайдасы болса, протондық терапия тиімді деп есептеледі. Фотондық сәулемен емдеу сияқты, протондық терапия да рак ауруын ең тиімді емдеу үшін көбінесе хирургиялық араласумен және/немесе химиотерапиямен бірге қолданылады.

Сипаттама

Протондық терапия – иондаушы сәулеленуді қолданатын сыртқы сәулелік терапияның бір түрі. Протондық терапияда медициналық персонал бөлшектерді үдеткішті пайдаланып, ісікке протон сәулесін бағыттайды. Бұл зарядталған бөлшектер жасушалардың ДНК-сына зақым келтіріп, олардың көбеюін тоқтатып, нәтижесінде ісікті жояды. Қатерлі жасушалар ДНК-ға жасалған шабуылдарға өте осал, себебі олардың бөліну қарқыны жоғары және ДНК зақымдарын жөндеу қабілеті шектеулі. ДНК жөндеуінде нақты ақаулары бар кейбір қатерлі ісіктер протон сәулесіне одан да сезімтал болуы мүмкін. Протондық терапия дәрігерлерге жоғары конформды сәуле беруге мүмкіндік береді, яғни сәулені ісіктің пішіні мен тереңдігіне сәйкес келтіріп, айналасындағы сау тіндердің көп бөлігін сақтап қалуға болады. Мысалы, протондық терапияны фотондық терапияның ең жетілген түрлерімен – интенсивті модуляцияланған сәулелік терапиямен (IMRT) және көлемді модуляцияланған доғалық терапиямен (VMAT) – салыстырғанда, протондық терапия денеге түсетін жалпы сәулелену дозасын 50-60%-ға төмендетіп, ісікке ұқсас немесе одан да жоғары сәулелену дозасын беруге қабілетті. Ісікті тереңде емдеу үшін, әдетте МэВ (мегаэлектронвольт) өлшемдерінде берілетін жоғары энергиялы сәуле қажет. Протондық терапияда қолданылатын үдеткіштер әдетте 70-ден 250 МэВ-қа дейін энергиясы бар протонды өндіреді. Емдеу кезінде протон энергиясын реттеу ісіктегі жасушалардың зақымдануын барынша арттырады. Ісіктен бетке жақын тіндерге аз сәуле түседі, демек зақымдану да аз болады. Денедегі тереңдегі тіндерге өте аз протон жетеді, сондықтан дозасы өте төмен болады. Көптеген емдеулерде бүкіл ісікті емдеу үшін әртүрлі тереңдікте Брэгг шыңдары бар әртүрлі энергиялы протон қолданылады. Бұл Брэгг шыңдары осы бөлімдегі суретте жұқа көк сызықтар түрінде көрсетілген. Маңыздысы, ісіктің артындағы (немесе одан тереңдегі) тіндерге сәулеленудің әсері дерлік болмаса, ал ісіктің алдындағы (беткейдегі) тіндерге SOBP негізінде сәулелену дозасы түседі.

Жабдық

Протондық терапияның көптеген жүйелері изохронды циклотрондарды пайдаланады. Циклотрондар пайдалануда қарапайым, сенімді және, әсіресе, суперөткізгіш магниттерді қолдану арқылы ықшамды болуы мүмкін. Синхротрондар да қолданылуы мүмкін, олардың артықшылығы – әртүрлі энергияларда оңай өндірілуі. Фотондық сәулелік терапияда қолданылатын сызықтық үдеткіштер, өлшем және құн бойынша шектеулер шешілгенде коммерциялық қолжетімді бола бастады. Қазіргі заманғы протондық жүйелерге ісік контурларын күнделікті бағалау үшін жоғары сапалы бейнелеу, 3D доза таралуын көрсететін емдеу жоспарлау бағдарламалық құралы және әртүрлі жүйе конфигурациялары кіреді, мысалы, бір үдеткішке қосылған бірнеше емдеу бөлмелері. Бұл технологиядағы жетістіктердің және протондық клиникалық деректердің үнемі артуының нәтижесінде протондық терапия ұсынатын ауруханалардың саны артып келеді.

ФЛАСШ терапиясы

ФЛЭШ-радиотерапия – фотондық және протондық емдеулер үшін әзірленіп жатқан әдіс, ол өте жоғары доза жылдамдықтарын (үлкен сәуле тогын қажет ететін) пайдаланады. Клиникалық қолданысқа енгізілген жағдайда, емдеу уақытын бір-үш секундтық бірнеше сеансқа дейін қысқартуға және жанама әсерлерді одан әрі азайтуға мүмкіндік береді.

Тарих

Энергиялы протонның тиімді ем болу мүмкіндігі туралы алғашқы ұсынысты 1946 жылы Гарвард циклотроны зертханасын (ГКЛ) жобалауға қатысқан кезде Роберт Р. Уилсон жариялаған мақаласында келтірген. Алғашқы емдеулер физикалық зерттеулер үшін салынған бөлшектер үдеткіштерімен жүзеге асырылды, атап айтқанда 1954 жылы Беркли сәулелену зертханасында және 1957 жылы Швецияның Уппсала қаласында. 1961 жылы HCL және Массачусетс жалпы ауруханасы (MGH) арасында протондық терапияны дамыту үшін ынтымақтастық басталды. Келесі 41 жыл ішінде бұл бағдарлама осы техникаларды жетілдіріп, кеңейтті, соның нәтижесінде 9,116 науқас емделді, ал 2002 жылы циклотрон тоқтатылды. КСРО-да 1967 жылы Дубнадағы JINR синхроциклотронында 200 МэВ-қа дейін энергиясы бар терапиялық протондық сәуле алынды. 1969 жылы науқастарды емдей бастаған Мәскеудегі (Ресей) ИТЕП орталығы қазірге дейін жұмыс істеп тұрған ең көне протондық орталық болып табылады. Швейцариядағы Пол Шеррер институты 1984 жылдан бастап көз ісігін емдеуге арналған әлемдегі алғашқы протондық орталық атанды. Олар 1996 жылы «қарындаш сәулесімен сканерлеу» әдісін ойлап тапты, ол протондық терапияның қазіргі заманғы ең жетілген түріне айналды. Әлемдегі алғашқы ауруханалық протондық терапия орталығы 1989 жылы Ұлыбританиядағы Клаттербридж онкология орталығында, ал 1990 жылы Калифорниядағы Лома Линда университетінің медициналық орталығында (LLUMC) көз ісіктері үшін төмен энергиялы циклотрон орталығы ретінде ашылды. Кейін Массачусетс жалпы ауруханасындағы Солтүстік-Шығыс протондық терапия орталығы іске қосылды, ал 2001 және 2002 жылдары HCL емдеу бағдарламасы оған берілді. 2023 жылдың басында АҚШ-та 41 протондық терапия орталығы, ал әлем бойынша барлығы 89 орталық болды. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, протондық терапия жүйелерін алты өндіруші шығарады: Hitachi, Ion Beam Applications, Mevion Medical Systems, ProNova Solutions, ProTom International және Varian Medical Systems.

Түрлері

Протондық терапияның ең жаңа түрі – қаламша сәулесімен сканерлеу болып табылады. Бұл әдіс нысанаға қажетті дозаны беру үшін протон сәулесін мақсатталған ісіктің пішініне жақын түрде, бүйірлеме қозғалыспен жүргізеді. Қаламша сәулесімен сканерлеуді қолданар алдында онкологтар ісікке кең сәулені бағыттау үшін шашырату әдісін пайдаланған.

Пассивті шашырату сәулесін жеткізу

Коммерциялық сатылымдағы алғашқы протон жеткізу жүйелері терапияны жеткізу үшін шашырату процесін немесе пассивті шашырауды қолданды. Пассивті шашырату протондық терапиясында протон сәулесі шашырату құрылғылары арқылы таратылады, содан кейін коллиматорлар және компенсаторлар сияқты элементтерді протонның жолына қою арқылы сәуле пішінділендіріледі. Коллиматорлар науқасқа арнайы фрезерлік станоктармен жасалған. Пассивті шашырату нысана көлемі бойынша біртекті дозаны қамтамасыз етеді. Сондықтан, пассивті шашырату нысанаға жақын доза таралуын шектеулі түрде бақылайды. Уақыт өте көптеген шашырату терапиясы жүйелері қарындаш сәулесімен сканерлеуге жаңартылды. Шашырату терапиясы протон терапиясының алғашқы түрі болғандықтан, протон терапиясы бойынша қолда бар клиникалық деректердің көп бөлігі – әсіресе 2020 жылға дейінгі ұзақ мерзімді деректер – шашырату технологиясы арқылы алынған.

Қарындашпен сканерлеу сәулесін жеткізу

Жаңа және икемді әдіс – қарындаш сәулесін сканерлеу, онда сәуле нысананың үстінен бүйірлей жылғалап өтеді, қажетті дозаны жеткізіп, ісіктің пішініне жақын сәйкес келеді. Бұл конформды жеткізу, апертуралар мен компенсаторларды қажет етпей, протондардың жіңішке сәулелерін магниттік сканерлеу арқылы дозаны қалыптастыру арқылы қол жеткізіледі. Бірнеше сәулелер әртүрлі бағыттардан жеткізіледі, ал емдеу мұратындағы магниттер протон сәулесін доза қабат-қабат түсірілгенде нысаналы көлемге қабаттап сәйкес келтіреді. Осы сканерлеу әдісі үлкен икемділік пен бақылау мүмкіндігін береді, протон дозасының ісіктің пішініне одан да дәл сәйкес келуіне мүмкіндік жасайды. Көптеген жаңа протондық жүйелер қарындаш сәулесін сканерлеуді ғана қолданады. Мемориалдық Слоан Кеттеринг қатерлі ісік орталығы жүргізген зерттеу, мұрын қуысы және параназальды синустардың қатерлі ісіктері бар пациенттерде пассивті шашыратумен салыстырғанда IMPT жергілікті бақылауды жақсарта алатынын көрсетті.

Қолдану

2019 жылдың соңына қарай шамамен 200 000 науқасқа протондық терапия қолданылған деп есептелді. Дәрігерлер протонды екі негізгі санаттағы ауруларды емдеу үшін пайдаланады: жоғары дозадағы сәулеленуге жақсы жауап беретін және дозаны арттыру қажеттілік туындайтын жағдайлар. Дозаны арттыру кейде дәстүрлі сәулелік терапияға қарағанда "емделу" (яғни жергілікті бақылау) ықтималдығын жоғарылатады. Мұндай жағдайларға, мысалы, увеальді меланома (көз ісігі), бас сүйектің және омыртқа жанындағы ісіктер (хондросаркома және хордома), сондай-ақ хирургиялық жолмен алынбайтын саркома жатады. Бұл жағдайлардың барлығында протондық терапия дәстүрлі сәулелік терапиямен салыстырғанда жергілікті бақылау ықтималдығын айтарлықтай арттырады. Көз ісіктерінде протондық терапия көздің табиғи қызметін сақтау мүмкіндігін жоғарылатады. Сондай-ақ, протондық терапияның жоғары дәлдігі салқымды әсерлерді азайтуға мүмкіндік береді, себебі бұл жағдайда денсаулыс тіндерге түсетін доза азаяды. Мұндай емдеулерде ісікке түсетін доза дәстүрлі терапиядағыдай болады, сондықтан ауруды емдеу ықтималдығының артуы күтілмейді. Емдеудің мақсаты – денсаулыс тіндерге түсетін дозаны азайту арқылы жағымсыз әсерлерді барынша төмендету.

Көздің ісігі

Көз ісігіне арналған протондық терапия ерекше жағдай болып табылады, себебі бұл емдеу үшін салыстырмалы түрде төмен энергиялы протондар (~70 МэВ) қажет. Осы төмен энергияның арқасында кейбір бөлшектер терапиясы орталықтары көз ісігін ғана емдейді. Позицияны тексеру және түзету сәулеленудің пациенттің көру қабілетін сақтау үшін көру жүйкесі сияқты сезімтал тіндерді сақтап қалуын қамтамасыз етуі керек. Көз ісіктері үшін сәулелік терапияның түрін таңдау ісіктің орналасуы мен мөлшеріне, ісіктің сәулеге төзімділігіне (ісікті жою үшін қажетті дозаны есептеу) және терапияның жақын орналасқан маңызды құрылымдарға тигізуі мүмкін токсикалық қосымша әсерлеріне байланысты. Мысалы, протондық терапия ретинобластома және көз ішіндегі меланома үшін қолданылады. Протон сәулесінің артықшылығы – ол ісікті тиімді емдеу мүмкіндігін береді, сонымен бірге көздің сезімтал құрылымдарын сақтайды. Тиімділігіне байланысты, протондық терапия көз меланомасы үшін "алтын стандарт" емдеу ретінде танылған. Көзге протондық терапияны жүзеге асыруда импульстік салқындату техникасын қолдану тиімділігін едәуір арттыра алады. Бұл техника сау органдарға берілетін сәулелену дозасын азайтуға көмектеседі, сонымен қатар емдеудің бірнеше секунд ішінде аяқталуын қамтамасыз етеді. Осының нәтижесінде пациенттер процедура кезінде жайлы сезінеді.

Бас сүйек қатерлі ісігінің негізі

Бас сүйектің ісіктеріне сәулелену кезінде, сәулеленудің қосалқы әсерлері гипофиз гормондарының жұмысында бұзылуларға және көру өрісінің кемістігіне алып келуі мүмкін – гипофиз ісіктеріне сәулеленгеннен кейін, сондай-ақ бас сүйектің нейропатиясына (нерв зақымдануына), сәулеленуден туындаған остеосаркомаға (сүйек қатерлі ісігіне) және остеорадионекрозға, яғни сәулеленудің нәтижесінде жақ немесе бас сүйектің сүйегінің бір бөлігінің қабынуына әкелуі мүмкін. Протондық терапия бас сүйек ісігі бар адамдар үшін өте тиімді болды. Құрылтайлық фотондық сәулеленуден өзгеше, протондар ісіктен артық өте алмайды. Протондық терапия, дені сау тіндерге сәулелену тиген кезде туындайтын еммен байланысты қосалқы әсерлердің қаупін азайтады. Клиникалық зерттеулер протондық терапияның бас сүйек ісіктеріне қарсы тиімді екенін көрсетті.

Бас және мойын ісігі

Протон бөлшектері шығу дозасын қалдырмайды, сондықтан протондық терапия ісіктен шалқап жатқан қалыпты тіндерді сақтап қалуға мүмкіндік береді. Бұл, әсіресе бас және мойын ісіктері үшін маңызды, себебі осы аймақтағы дерлік барлық қатерлі ісіктерде анатомиялық шектеулер кездеседі. Протондық терапияға тән дозалық артықшылық уыттылықты азайтуға көмектеседі. Қайта сәулеленуді талап ететін қайталама бас және мойын қатерлі ісіктері үшін протондық терапия ісікке шоғырланған сәулелену дозасын максималды деңгейге көтеріп, айналасындағы тіндерге түсетін дозаны азайтады, нәтижесінде бұрын бірнеше рет сәулелік терапиядан өткен пациенттерде де жедел уыттылықтың минималды деңгейі байқалады.

Сырдың сол жағындағы қатерлі ісігі

Сүт безінің қатерлі ісігі, әсіресе сол жақ кеудеде болғанда, дәстүрлі сәулемен емделгенде, сол жақ кеудеге жақын орналасқан өкпе мен жүрек фотон сәулесінен зақымдануға аса сезімтал. Мұндай зақымданулар өкпе ауруларына (мысалы, өкпе қатерлі ісігі) немесе түрлі жүрек проблемаларына алып келуі мүмкін. Ісіктің орналасуына байланысты, қыртқыққа немесе кеуде қабырғасына да зақымдану мүмкін (бұл лейкемияға соқтыруы мүмкін). Жақында жасалған бір зерттеу көрсеткендей, протондық терапия жақын орналасқан сау тіндерге аздап зиян келтіреді және дәстүрлі сәулемен салыстырғанда ауруды бақылау деңгейі шамалас. Басқа зерттеушілер протонды қарындашпен сканерлеу техникасы жүректің орташа дозасын және ішкі сүт безі түйіндерінің дозасын дерлік нөлге дейін төмендетуі мүмкін екенін анықтады. Шағын зерттеулер дәстүрлі фотондық сәулемен салыстырғанда, протондық терапия сау тіндерге ең аз зиянды дозаны жеткізеді және жүрек пен өкпеге дозаны едәуір азайтады. Сүт безі қатерлі ісігін емдеуде протондық терапияның басқа да мүмкін пайдаларын зерттеу үшін кең ауқымды сынақтар жүргізілуде.

Лимфома

Химиотерапия лимфоманы емдеудің басты әдісі болғанымен, Ходжкин лимфомасы және агрессивті Ходжкин емес лимфомасында консолидациялық сәулелік терапия көбінесе қолданылады, ал лимфомамен ауыратын науқастардың шағын бөлігіне сәулелік терапиямен ғана толыққанды ем жасалады. Айыныштысы, химиотерапиялық препараттардың салдарынан туындайтын уытты әсерлер және сау тіндерге сәулелік әсер ету лимфомадан аман қалғандар үшін маңызды мәселе болып табылады. Протондық терапия сияқты жаңа сәулелік терапия технологиялары қауіпті органдарды сақтау және ауруды бақылау мақсатына жеткен кезде кейінгі уақытта сау тіндердің зақымдану қаупін азайту сияқты маңызды және клиникалық тұрғыдан маңызды артықшылықтар ұсынуы мүмкін. Бұл, әсіресе, емдеуден кейін ұзақ өмір сүруге үміттенетін және жазылу мақсатымен емделіп жатқан лимфомамен ауыратын науқастар үшін өте маңызды.

Простаттың қатерлі ісігі

Простата қатерлі ісігінің жағдайында мәселе одан да күңгірт. Кейбір жарияланған зерттеулерде фотондардың емес, протондардың көмегімен емдегенде ұзақ мерзімді ректальді және генито-урологиялық зақымданудың азаюы анықталды (яғни рентген немесе гамма сәулелік терапия). Басқалары простатаның нақты анатомиялық құрылымдарға тым жақын орналасқан жағдайларында ғана байқалатын шағын айырмашылықты көрсетті. Көрсетілген салыстырмалы түрде шағын жақсару, емдеу кезінде пациенттің дұрыс орналаспауы және ішкі органдардың қозғалысы салдарынан болуы мүмкін, бұл дәлдіктің артықшылығын жояды. Бір дереккөз доза қателіктерінің қозғалыс қателіктерінен шамамен 20%-ға дейін туындауы мүмкін екенін, ал екінші дереккөз простатаның қозғалысы белгілі бір шекте болатынын көрсетеді. Жыл сайын диагностикаланатын простата қатерлі ісігінің саны жоғарыда аталған басқа аурулардың санынан әлдеқайда көп, сондықтан кейбір, бірақ барлық емес, емдеу орталықтары емдеу мүмкіндіктерінің басым бөлігін простатаға арнайды. Мысалы, екі аурухана протондық емдеу қуатының ~65% және 50% -ын простата қатерлі ісігіне жұмсайды, ал үшіншісі 7,1% ғана бөледі. Әлемдік статистиканы жинақтау қиын, бірақ бір мысал бойынша 2003 жылы әлемдегі протондық терапияның ~26% простата қатерлі ісігіне арналған.

Жүрек- ішек қатерлі ісіктері

Өсе келе жатқан деректер протондық терапияның асқазан-ішек жүйесі қатерлі ісігі бар науқастардың емге төзімділігін арттыруға зор мүмкіндік беретінін көрсетеді. Қауіпті органдарға сәулелену дозасын азайту мүмкіндігі химиотерапия дозасын жоғарылатуға көмектеседі немесе жаңа химиотерапиялық комбинацияларды қолдануға мүмкіндік береді. Протондық терапия асқазан-ішек қатерлі ісіктерін емдеудегі қарқынды, біріктірілген емдеулерде шешуші рөл атқарады. Төмендегі шолу протондық терапияның гепатоцеллюлярлық карциноманы, бүйрек безі қатерлі ісігін және қықыш ішегі қатерлі ісігін емдеудегі пайдасын сипаттайды.

Гепатоклеткалық карцинома

Емдеуден кейінгі бауырдың декомпенсациясы және одан кейінгі бауыр жеткіліксіздігі – гепатоцеллюлярлық карцинома, бауырдың ең көп кездесетін біріншілік қатерлі ісігі үшін сәулелік терапияның қаупі болып табылады. Зерттеулер протондық терапияның жергілікті ісік бақылау, прогрессиясыз тіршілік ету және жалпы тіршілік ету көрсеткіштері бойынша жақсы нәтижелер беретінін көрсетіп тұр. Протондық терапияны дәстүрлі фотон терапиясымен салыстырған басқа зерттеулер протондық терапияның тіршілік етуді жақсартуға және/немесе жанама әсерлерді азайтуға мүмкіндік беретінін көрсетіп тұр; демек, протондық терапия бауыр қатерлі ісігі бар кейбір науқастардың клиникалық нәтижелерін едәуір жақсарта алады.

Қайта пайда болған қатерлі ісікке қайта сәулелену

Алғашқы сәулелік терапиядан кейін жергілікті немесе аймақтық рецидивтерді бастан өткерген науқастар үшін дәрігерлердің емдеу опциялары шектеулі, себебі олар бұрын сәулеленген тіндерге қосымша фотондық сәулелік терапия тағайындауға жалтарады. Қайта сәулелендіру – жергілікті рецидивті бас және мойын қатерлі ісігі бар науқастар үшін потенциалды емдеу мүмкіндігі. Атап айтқанда, қаламды сәулемен сканерлеу қайта сәулелендіру үшін ең қолайлы болуы мүмкін. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, протондық терапияны қабылдау мүмкін, тіпті бұрын бірнеше рет фотондық сәулелендіру курсын өткен науқастарда да жағымсыз әсерлердің деңгейі қабылданатын деңгейде болады.

Рентгендік сәулемен емдеу

Парақтың оң жағындағы суретте рентген сәулелері (IMRT; сол жақ тізбегі) және әртүрлі энергиялы протон сәулелері (оң жақ тізбегі) адам тіндеріне қалай енетіні көрсетілген. Қалыңдығы зор ісік IMRT тараған Брагг шыңымен (SOBP) жабылады, ол суретте қызыл сызықпен белгіленген үлестірім ретінде көрсетілген. SOBP – бірнеше таза Брагг шыңдарының (көк сызықтар) қабаттасқан тереңдіктегі үйлесімді орналасуы. Мегавольтты рентгендік терапияның "теріні қорғау әлеуеті" протондық терапияға қарағанда төмен: теріге және өте аз тереңдікке түсетін рентген сәулесі протондық терапияға қарағанда аз. Бір зерттеуде пассивті шашыратылған протондық өрістердің теріге кіретін дозасы емдік мегавольтты (MeV) фотондық сәулелерге қарағанда (~60%) шамалы жоғары (~75%) екендігі анықталды. (2017 жылы АҚШ FDA мақұлдаған) және Varian.

Хирургиялық операция

Дәрігерлер операция жасауды немесе протондық терапияны (немесе кез келген сәулелік емдеуді) ісіктің түріне, сатысына және орналасқан жеріне қарай шешеді. Кейде хирургиялық ем артық тиімді (мысалы, терідегі меланома), кейде сәулелік ем артық тиімді (мысалы, бас сүйектің негізіндегі хондросаркома), ал кейде олардың тиімділігі шамалас (мысалы, простата қатерлі ісігі). Кейде оларды бірге қолданады (мысалы, тік ішек қатерлі ісігі немесе сүт безі қатерлі ісігінің ерте сатысы). Сыртқы протондық сәулеленудің артықшылығы – сәулелік ем қажет болған жағдайларда сыртқы рентген сәулеленуінен және брахитерапиядан дозиметриялық айырмашылықта болып табылады, бұл хирургиямен тікелей бәсекелесу емес.

Жағымсыз әсерлері мен қауіптері

Протондық терапия – сәулелік терапияның бір түрі және басқа радиациялық терапия түрлерімен бірдей тәуекелдер мен қосымша әсерлерге ие. Протондық терапия Брэгг шыңының ерекшелігін толыққанды пайдаланғандықтан, терең жатқан ісіктерде емдеу аймағынан тысқары доза рентгендік терапияға қарағанда әлдеқайда аз болуы мүмкін. Протондық терапия 40 жылдан бері қолданылып келеді және толыққанды дамыған технология болып табылады. Барлық медициналық білім сияқты, радиацияның ісік және дененің қалыпты жасушаларымен өзара әрекеттесуінің толық түсінігі әлі де жетілмеген.

Шығындар

Тарихи тұрғыдан алғанда, протондық терапия қымбатқа түседі. 2003 жылы жарияланған талдау протон терапиясының құны рентгендік терапиядан шамамен 2,4 есе көп екенін көрсетті. Жаңа, арзан және ондаған протондық емдеу орталықтары құнның төмендеуіне ықпал етеді, сондай-ақ үш өлшемді нысананы дәлірек анықтауға мүмкіндік береді. Аз емдеу сеанстарында (үштен бірі немесе одан да аз) протонның жоғары дозасы да құнның төмендеуіне себеп болады. Осылайша, жақсы протон технологиясы кеңінен қолжетімді болған сайын, құнның азаюы күтілуде. 2005 жылы жарияланған талдау протон терапиясының құны шынайы емес емес екенін және пациенттердің осы технологияға қол жеткізуіне кедеріс тудырмауы керектігін анықтады. Кейбір клиникалық жағдайларда протондық сәулемен емдеудің тиімділігі айқын. 2007 жылғы зерттеу простата қатерлі ісігіне протон терапиясының тиімділігіне қатысты алаңдаушылық білдірді, бірақ технологиядағы жаңа жетістіктер, мысалы, жақсартылған сканерлеу техникалары және дәл доза беру ("қалам сәулесімен сканерлеу") бұл жағдайды едәуір өзгертуі мүмкін. Гарвард университетінің денсаулық сақтау экономисі Амитаб Чандра: "Протондық сәуле терапиясы – американдық медицинаның "Өлім жұлдызы". Бұл американдық медицинадағы барлық проблемалардың метафорасы" деді. Протондық терапия кейбір қатерлі ісіктерге қарсы тиімді, бірақ барлығына емес. Атап айтқанда, простата қатерлі ісігін емдеуде басқа емдеу әдістері жақсы нәтиже беруі мүмкін.

Емдеу орталықтары

2020 жылдың тамызында әлем бойынша 89-дан астам бөлшектік терапия орталығы бар, оның кем дегенде 41-і құрылыс кезеңінде. 2020 жылдың тамызында АҚШ-та 34 протондық терапия орталығы жұмыс істейді. 2015 жылдың соңына дейін әлем бойынша 154 203 науқас емделді. Ракты емдеуде протонды кеңінен қолдануға кедергі келтіретін фактор – циклотрон немесе синхротрон жабдықтарының үлкен көлемі және құны. Бірнеше өнеркәсіптік командалар пациенттерге протондық терапияны жеткізу үшін салыстырмалы түрде кішкентай үдеткіш жүйелерді әзірлеуде жұмыс істеп жатыр. Зерттелетін технологиялардың қатарында – суперөткізгіш синхроциклотрондар (FM циклотрондары деп те аталады), ультракомпактты синхротрондар, диэлектрлік қабырғалы үдеткіштер.

Мекеменің орналасқан жері | Бірінші емдеу жылы | Ескермелер
---|---|---
Лома Линда университетінің медициналық орталығы | Лома Линда, Калифорния | 1990 | АҚШ-тағы алғашқы ауруханалық мекеме; Spread Out Bragg's Peak (SOBP) қолданылады
Крокер ядролық зертханасы | Дэвис, Калифорния | 1994 | Тек көзге арналған емдеу (төмен энергиялы үдеткіш); Калифорния университетінде, Дэвис
Фрэнсис Х. Бёрр протондық орталығы | Бостон, Массачусетс | 2001 | Массачусетс жалпы ауруханасында және бұрын NPTC деп аталған; 1961 жылы басталған Гарвард циклотроны зертханасы/MGH емдеу бағдарламасының жалғасы; Ion Beam Applications өндірген
Флорида денсаулық сақтау институтының протондық терапия институты | Джексонвилл, Флорида | 2006 | Флорида университетінің медицина колледжіне қатысты коммерциялық емес академиялық ғылыми-зерттеу мекемесінің бөлігі. АҚШ-тың оңтүстік-шығысында протондық терапияны ұсынатын алғашқы емдеу орталығы. Ion Beam Applications өндірген
Хьюстон, Техас
Оклахома протондық орталығы | Оклахома-Сити, Оклахома | 2009 | 4 емдеу бөлмесі, Ion Beam Applications өндірген Proteus PLUS жүйесі
Филадельфия, Пенсильвания | | Әлемдегі ең ірі протондық терапия орталығы, Робертс протондық терапия орталығы, Пенсильвания университетінің денсаулық сақтау жүйесінің Абрамсон онкологиялық орталығының бөлігі; 5 емдеу бөлмесі, Ion Beam Applications өндірген Proteus PLUS жүйесі
Сомерсет, Нью-Джерси | 2012 | 4 емдеу бөлмесі, Ion Beam Applications өндірген Proteus PLUS жүйесі
| | | Mevion Medical System-нің S250-ін қолдана отырып науқасты емдеуге арналған төмен құндылықты қондырғылар
Provision Proton Therapy Center | Ноксвилл, Теннесси | 2014 | 3 емдеу бөлмесі, Ion Beam Applications өндірген Proteus PLUS жүйесі
Сан-Диего, Калифорния | | 5 емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
Аккерман онкологиялық орталығы | Джексонвилл, Флорида | 2015 | Әлемдегі алғашқы жеке дәрігерлік практика, протондық терапияны, дәстүрлі сәулелік терапияны және орнындағы диагностикалық қызметтерді ұсынады.
Лори протондық терапия орталығы | Нью-Брансуик, Нью-Джерси | | Роберт Вуд Джонсон университетінің ауруханасының бөлігі, әлемдегі үшінші MEVION S250 протондық терапия жүйесіне ие.
Техас протондық терапия орталығы | Далас-Форт-Уорт, Техас | | "Техас онкологиясы және АҚШ онкология желісі, McKesson Specialty Health және Baylor Health Enterprises қолдауымен" ынтымақтастығы; үш қалам сәуле бөлмелері және конус сәулелі КТ бейнелеу. 3 емдеу бөлмесі, Hitachi өндірген Proteus PLUS жүйесі
St. Jude Red Frog Events протондық терапия орталығы | Мемфис, Теннесси | | 3 емдеу бөлмесі
Майо клиникасы онкологиялық орталығы | Феникс, Аризона | 2016 | 4 емдеу бөлмесі. Hitachi өндірген
Марджори мен Леонард Уильямс протондық терапия орталығы | Орландо, Флорида | | http://www.ufhealthcancerorlando.com/centers/proton-therapy-center
Cancer and Blood Diseases Institute | Либерти Тауншип, Огайо | | Цинциннати университетінің онкология институты және Цинциннати балалар ауруханасымен бірлескен жұмыс, Varian Medical Systems өндірген
Maryland Proton Treatment Center | Балтимор, Мэриленд | | 5 емдеу бөлмесі, Мэриленд университетінің Гринбаум жан-жақты онкологиялық орталығымен байланысты, Varian Medical Systems өндірген
University Hospitals Seidman Cancer Center-дегі протондық терапия орталығы | Кливленд, Огайо | | Солтүстік Огайодағы жалғыз протондық терапия орталығы. Mevion S250 протондық терапия жүйесі бар бір емдеу бөлмесі. NCI-ге қарасты Case Comprehensive Cancer Center-дің бөлігі, University Hospitals Seidman Cancer Center – елдегі жетекші дербес онкологиялық ауруханалардың бірі.
Miami Cancer Institute | Майами, Флорида | 2017 | 3 емдеу бөлмесі, барлығы қалам сәулесін сканерлеуді қолданады. Ion Beam Applications және Varian Medical Systems өндірген
Provision CARES протондық терапия орталығы | Нэшвилл, Теннесси | | Үш емдеу бөлмесі, екі гантри және бір бекітілген сәуле, барлығы қалам сәулесін сканерлеу, ProNova Solutions, LLC өндірген
McLaren протондық терапия орталығы | Флинт, Мичиган | | McLaren протондық терапия жүйесінде индустриядағы ең жоғары энергиялы 330 МэВ протондық синхротроны қолданылады, ол екі емдеу бөлмесіне протондық сәулені үдетіп жеткізеді, жоспарланған үшінші бөлмеге кеңейту мүмкіндігі бар. Екі жұмыс істейтін емдеу бөлмесі протондық қалам сәулесін сканерлеу, суреттік бағыттау үшін конус сәулелі компьютерлік томография, 6 еркіндік дәрежесі бар пациенттің орналасу жүйесімен жабдықталған, бұл 180 градустық ішінара порталмен бірге емдеу бұрыштарының толық икемділігін қамтамасыз етеді.
New York Proton Center | Нью-Йорк, Нью-Йорк | 2019 | Memorial Sloan Kettering, Montefiore Health және Mount Sinai Health System арасындағы серіктестік. 4 емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
Johns Hopkins протондық терапия орталығы | Вашингтон, округ Колумбия | | 3 емдеу бөлмесі және 1 зерттеу гантриі. Hitachi өндірген
South Florida Proton Therapy Institute | Делрей-Бич, Флорида | | Бір емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
UAB протондық терапия орталығы | Бирмингем, Алабама | 2020 | Бір емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
Dwoskin PTC | Майами университеті | Майами, Флорида | Бір емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
The Inova Mather Proton Therapy Center | Фэрфакс, Вирджиния | | Екі емдеу бөлмесі, Ion Beam Applications өндірген
The University of Kansas Cancer Center | Канзас-Сити, Канзас | 2022 | 2019 жылдың ақпанында жарияланды
Penn Medicine Lancaster General Health Ann B. Barshinger Cancer Institute | Ланкастер, Пенсильвания | | Бір емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
Penn Medicine Virtua Health | Вурhees, Нью-Джерси | | Бір емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
Ohio State, Nationwide Children's Hospital | Колумбус, Огайо | 2023 | Үш емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
Kansas City Proton Institute | Overland Park, Канзас | 2023 | Бір емдеу бөлмесі, протондық терапияны, дәстүрлі сәулелік терапияны және диагностикалық қызметтерді ұсынатын көпсалалы практика.
OSF Healthcare | Пеория, Иллинойс | 2024 | Бір емдеу бөлмесі, Varian Medical Systems өндірген
Froedtert Hospital | Вауватоса, Висконсин | 2024 (шамамен) | 2022 жылдың мамырында жарияланды
Mayo Clinic Florida | Джексонвилл, Флорида | 2025 (шамамен) | 2019 жылдың маусымында жарияланды

Индиана университетінің денсаулық сақтау протондық терапия орталығы Блумингтон, Индианада 2004 жылы ашылып, 2014 жылы жұмысын тоқтатты.

Үндістан

Аполлон ауруханаларының құрамындағы Тамил Наду штатындағы Аполлон Протондық онкологиялық орталығы (АПОЦ) – қатерлі ісік ауруларына мамандалған аурухана. АПОЦ – Халықаралық бірлескен комиссия аккредитациясына ие Үндістандағы жалғыз қатерлі ісік ауруханасы.

Израиль

2020 жылдың қаңтар айында Тель-Авивтегі Сураски медициналық орталығындағы Ичилов ауруханасында протондық терапия орталығы салынатыны жарияланды. Жобаның құрылысы мүлдем қайырымдылық көмегімен қаржыландырылды. Онда екі емдеу бөлмесі болады. 2023 жылғы газет хабарына сәйкес, ол үш-төрт жылда аяқталады деп күтілуде. Хабарламада сондай-ақ, "Қатерлі ісіктерді емдеу үшін протондық терапия Израильге және Таяу Шығысқа келді, клиникалық сынақ жүріп жатыр, онда Хадасса медициналық орталығы P Cure компаниясымен серіктестік құрып жұмыс істеп жатыр. Бұл израильдік компания ауруханалардың қазіргі жағдайын ескере отырып, арнайы жүйе әзірлеген." делінген.

Испания

2021 жылдың қазан айында Амансио Ортега қоры Испания үкіметімен және бірнеше автономды аймақтармен келісім шағып, мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесіне 280 миллион еуро көлемінде он протондық үдеткіш орнатуға бағытталды.

Ұлыбритания

2013 жылы британ үкіметі 250 миллион фунт стерлингті екі алдыңғы қатарлы сәулелік терапия орталығын құруға бағытталғанын жариялады: 2018 жылы Манчестерде ашылған Кристи Ұлттық денсаулық сақтау қоры (Кристи ауруханасы); және 2021 жылы ашылған Лондон университетінің колледжі ауруханалары Ұлттық денсаулық сақтау қоры. Олар жоғары энергиялы протондық терапияны, сондай-ақ интенсивтілік модуляцияланған сәулелік терапия (IMRT) және бейне бағытталған сәулелік терапия (IGRT) сияқты басқа да жетілдірілген сәулелік терапия түрлерін ұсынады. 2014 жылы Ұлыбританияда тек Мерсисайдтегі Клаттербридж қатерлі ісік орталығы Ұлттық денсаулық сақтау қорының сенімділігінде төмен энергиялы протондық терапия ғана қолжетімді болды. Бірақ Англияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі АҚШ-та, көбінесе АҚШ-та емделуге жарамды жағдайларға төлем жасады. Мұндай жағдайлар 2008 жылы 18 болса, 2013 жылы 122-ге дейін өсті, оның 99-ы балалар еді. Ұлттық денсаулық сақтау қызметіне орташа есеппен әрбір жағдайға шамамен 100 000 фунт стерлинг жұмсалды.