Ларс Лексель: Швециялық нейрохирург және радиохирургияның негізін қалаушы

Кіріспе

Ларс Лекселл (1907 жылғы 24 қараша – 1986 жылғы 1 қаңтар) – швед дәрігері және Стокгольмдегі Каролинска институтының нейрохирургия профессоры. Ол радиохирургияны ойлап тапты.

Өмір және мансап

Ларс Лекселл 1907 жылғы 24 қарашада Швецияның Фэссберг приходында дүниеге келген. Ол Каролинска институтында медициналық білімін аяқтады және 1935 жылы Герберт Оливекронаның жетекшілігімен нейрохирургиялық тәжірибесін бастады. Электроннистагмографияны әзірлеу және бұлшықеттік бақылау және гамма-моторлық нейрондар туралы диссертациясы – оның алғашқы ғылыми жетістіктері болды. 1949 жылы ол полярлық координаттар жүйесіне негізделген доға тәрізді орталықтандырылған стереотактикалық жабдықты жасады. 1951 жылы Уппсала университетінің циклотронын пайдалана отырып, Лекселл және физик және радиобиолог Борье Ларссон радиохирургия концепциясын жасады. Лекселл мен Ларссон алғаш рет жануарлар мен адамдарға емдеу жасағанда, бірнеше бағыттан келетін протондық сәулелерді мидың шағын аймағына қолданды. Осылайша, ол мидың жекелеген анатомиялық аймақтарын жоюдың жаңа инвазивті емес әдісіне қол жеткізді, сонымен бірге айналасындағы тіндерге тигізетін әсерді барынша азайтты. 1958 жылы ол Лунд университетінде хирургия профессоры болды. 1960 жылдан бастап 1974 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін ол 1920 жылы бөлімді құрған Герберт Оливекронаның орнын басып, Стокгольмдегі Каролинска институтында нейрохирургия кафедрасының профессоры және төрағасы болды. Осы кезеңде Лекселл стереотактикалық радиохирургия және стереотактикалық әдістерді жетілдіру жұмысын жалғастырды. Гамма-пышақтың алғашқы прототипі 1968 жылы Софияхемметке орнатылды. Өмірінің соңына дейін Лекселл осы құралмен 762 науқасты емдеді. Ол радиохирургияны қазіргі қолданылып жүрген КТ, МРТ және ангиография сияқты заманауи бейнелеу технологияларын пайдалану арқылы жақсартуды ұсынды. Бүгінде Лекселлдің әдісі артериовенозды аномалиялар, гипофиз ісіктері, акустикалық нейромалар, краниофарингиомалар, менингиомалар, метастаздық және бас сүйегінің ісіктері, сондай-ақ бастапқы ми ісіктері сияқты көптеген ауруларды емдеуде тиімді қолданылады. Бұл құрылғыны Лекселлдің өнертабыстарына негізделген стереотактикалық хирургия және радиохирургия жабдықтарын өндіретін швед компаниясы Elekta Instruments, Inc. шығарады. Ол 1972 жылы осы компанияны құрды. 1986 жылы Швейцария Альпында серуендеп жүргенде 78 жасында бейбіт түрде қайтыс болды.

Lars Leksell was born in Fässberg Parish, Sweden on November 24, 1907. He completed medical studies at the Karolinska Institute and began his neurosurgical training in 1935 under Herbert Olivecrona. Development of electronystagmography and his thesis on muscular control and gamma motor neurons were his early scientific achievements. In 1949, he developed his arc centered stereotactic frame based on A polar coordinate system. In 1951, using the Uppsala University cyclotron, Leksell and the physicist and radiobiologist Borje Larsson, developed the concept of radiosurgery. Leksell and Larsson first employed proton beams coming from several directions into a small area into the brain, in experiments in animals and in the first treatments of human patients. Thus, he achieved a new non invasive method of destroying discrete anatomical regions within the brain while minimizing the effect on the surrounding tissues. He became a professor of surgery at University of Lund in 1958. From 1960 until his retirement, in 1974, he was Professor & Chairman of neurosurgery at the Karolinska Institute in Stockholm, succeeding Herbert Olivecrona, who was the department's founder in 1920. During this time Leksell pursued his work on stereotactic radiosurgery and refinement of stereotactic methods. The first prototype of the gamma knife was installed in Sophiahemmet in 1968. Over the rest of his career, Leksell treated 762 patients with it. Throughout this time he would propose improving radiosurgery with modern imaging modalities including CT, MRI and angiography, as is currently used. Today, Leksell's technique is used as an effective treatment for many conditions such as arteriovenous malformations, pituitary tumors, acoustic neuromas, craniopharyngiomas, meningioma, metastatic and skull base tumors, and primary brain tumors. The device is manufactured by Elekta Instruments, Inc., a Swedish company which manufactures stereotactic surgery and radiosurgery equipment, based on the inventions of Leksell. It was founded by him in 1972. He died peacefully at age of 78 in 1986 while taking a brisk walk in Swiss alps.

Алғашқы жылдар және "стереотактикалық жүйе"

Лекселл 1935 жылы Герберт Оливекронамен бірге Швецияның 1752 жылы негісталған ең көне ауруханаларының бірі – Серафимер ауруханасында нейрохирургиялық тәжірибесін бастады. Оливекронаның нейрохирургиялық қызметі халықаралық жағынан беделді болды және бүкіл әлемнен көптеген тәлімгерлерді тартты. 1939 жылы қарашада Кеңес Одағы Финляндияға шабуыл жасағанда Лекселл қысқа мерзімге ерікті дәрігер болып жұмыс істеді. Кейін ол сол соғыс кезінде мидан оқты алып тастау мүмкіндігі туралы, айналасындағы ми тіндеріне ең аз зақым келтіретін механикалық бағытталған құралды пайдалану туралы жиі ойланғанын айтты. 1940 жылдардың басында Лекселл 1967 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Рагнар Гранитпен нейрофизиологиядағы эксперименталды зерттеулерге қосылды. 1945 жылы ол докторлық диссертациясын қорғады, «Скелеттік бұлшық етке кішкентай құрсақ тамыр талшықтарының әсері және оның қоздыру әсері» тақырыбындағы моторлық гамма жүйесіне арналған монография жазды. Бұл бұлшықетті басқаруды түсінудегі маңызды қадам болды және қазір негізгі нейрофизиологияның бір бөлігіне айналды. Осы жылдары ол Гранит пен Скоглундпен бірге тригеминальды нейралгияның мүмкін механизмі ретінде жүйкеге жергілікті қысыммен туындайтын «жасанды синапстар» – эфапсис құбылысын сипаттап, маңызды үлес қосты. Клиникалық жұмысын қайта бастағаннан кейін ол стереотаксикалық құралды жасау жұмысына кірісті. Стереотаксикалық әдіс – инженер, физиолог және хирург Роберт Кларктың туындысы. Ол нейрохирург Виктор Хорслимен бірге тәжірибелік жануарлардың миындағы нақты орындарды симуляциялау және зақымдау үшін құрал ойлап тапты: Хорсли-Кларк аппараты. Кларк бұл идеяны 1895 жылы ұсынды, ал алғашқы құрылғы 1905 жылы жасалып, 1906 жылы алғаш рет қолданылды. Адамдарда стереотаксикалық хирургияның бас сүйегіне жасалған алғашқы сәттілі қолданылуы Филадельфиядағы Темпл университетінің эксперименталды неврология кафедрасындағы Эрнест Шпигель мен Генри Уайсис тобының еңбегі деп есептеледі (Spiegel et al. 1947). Олардың бастапқы құрылғысы, Кларк-Хорсли құрылғысына ұқсас дизайн мен жұмыс принципін қолданып, Картезиандық координаттар жүйесін пайдаланды және пациенттің басына гипспен бекітілді. Құрылғы мен гипс алынып тасталатын, бұл бейнелеу және хирургиялық сеанстарды бөлек жүргізуге мүмкіндік берді. Контрастты рентгенография, вентрикулография және кейін пневмоэнцефалография бас сүйегі ішіндегі мақсатты құрылымдардың орналасуын анықтауға мүмкіндік берді. Алғашқы қолданылуы психохирургияға қатысты. 1947 жылы Лекселл Филадельфиядағы Уайсиске барып, содан кейін 1949 жылы жарияланымда өзінің құралын жасап, сипаттады. Бұл «доға ортасы» принципіне негізделген стереотаксикалық жүйенің алғашқы мысалы болды. Шпигель-Уайсис құрылғысының Картезиандық координаттар жүйесінен айырмашылығы, Лекселлдің құрылғысында үш полярлық координаттар (бұрыш, тереңдік және алдыңғы-артқы орналасу) пайдаланылды. Бұл «доға төртбұрышы» құрылғысы зондты енгізу нүктесі мен траекториясын таңдауда максималды икемділікті қамтамасыз етті, сондықтан оны пайдалану әлдеқайда оңай болды. Құрылғы алдағы жылдары өзгертілді, бірақ 1949 жылғы түпнұсқа құрылғымен функционалдығы мен сыртқы түрі жағынан өте ұқсас болып қалды. Электрод тасымалдауышымен жылжымалы жартылай доғаны пайдалану, тасымалдауыштың орналасуына немесе доғаның бұрыштығына қарамастан, зондтың ұшы нысанаға жете алатындығын білдіреді, бұл бас сүйекті бекіту құрылғысына, сүйекті бекіту бұрандалары үшін сымдары бар рама немесе негіз тақтасына қатысты. Бұл конструкция сондай-ақ трансфеноидты, тік бүйірлік және субоципитальді зондты тәсілдерге мүмкіндік береді. Лекселл көп жағынан перфекционист болды және өмірінің соңына дейін өзінің құралының әрбір кішкентай бөлігінің дизайнын өзгертуді және қайта қарауды жалғастырды, бірақ негізгі жартылай шеңберлік кадр сақталды. Ол құралдың функцияларын жақсартуға ғана емес, оның эстетикалық түріне де көңіл бөлді. Маңызды ерекшелік – «аппаратты пайдалану оңай болуы керек және күнделікті клиникалық жұмыста қолдануға ыңғайлы болуы керек» және «дәлдіктің жоғары дәрежесі қажет». Көптеп келтірілген цитата: «Хирург қолданатын құралдар тапсырмаға сай болуы керек және адам миына қатысты болғанда, ешқандай құрал жетілдірілмейді».

Leksell started his neurosurgical training with Herbert Olivecrona in 1935 at the Serafimer Hospital, one of the oldest hospitals in Sweden founded in 1752. The Olivecrona neurosurgical service enjoyed a solid international reputation and attracted a large number of trainees from all over the world. For a short period Leksell served as a volunteer medical doctor in Finland when it was attacked by the Soviet Union in November 1939. Later he told that during that war, he often speculated on the possibility of extracting bullets from the brain with minimal damage to the surrounding brain tissue using a mechanically guided instrument. In the early 1940s Leksell joined Ragnar Granit, Nobel Laureate 1967, for experimental studies in neurophysiology. In 1945 he presented a PhD dissertation, a monograph on the motor gamma system titled ‘‘The action potential and excitatory effects of the small ventral root fibers to skeletal muscle.’’ This was a major milestone in the understanding of muscle control and has now become part of basic neurophysiology. During these years he, together with Granit and Skoglund, made another major contribution by describing the phenomenon of ephapsis, ‘‘artificial synapses,’’ caused by local pressure on a nerve, as a possible mechanism involved in trigeminal neuralgia. After resuming clinical work, he started work on the development of a stereotactic instrument. The stereotactic method is the product of Robert Clarke, an engineer, physiologist and surgeon, who, together with neurosurgeon Victor Horsley, devised an instrument for simulating and making lesions at exact locations within the brains of experimental animals: the Horsley–Clarke apparatus. Clarke came up with the concept in 1895, and the original device was constructed in 1905 and first used in 1906. The first successful cranial application of stereotactic surgery in humans is credited to the team of Ernest Spiegel and Henry Wycis in the Department of Experimental Neurology at Temple University in Philadelphia (Spiegel et al. 1947). Their original frame, using a Cartesian coordinate systems and similar in design and operation to the Clarke Horsley device, was fixed to a patient's head by means of a plaster cast. The frame and cast were removable, allowing separate imaging and surgery sessions. Contrast radiography, ventriculography and later pneumoencephalography permitted the visualization of intracranial reference points from which the location of target structures of interest could be determined. Initial applications were for psychosurgery. In 1947 Leksell visited Wycis in Philadelphia and then developed and described his instrument in a publication in 1949. This was the first example of a stereotactic system based on the principle of ‘‘center of arc’’. In contrast to the Cartesian coordinate system of the Spiegel Wycis device, Leksell's frame utilized three polar coordinates (angle, depth and anterior–posterior location). This ‘‘arc quadrant’’ device provided maximum flexibility in choosing probe entry point and trajectory, and was therefore much easier to use. The frame has been modified over the ensuing years, but remains remarkably similar in function and appearance to the original 1949 device. The use of a movable semi arc with an electrode carrier implies that the tip of a probe can reach the target regardless of the position of the carrier or the angling of the arc relative to the skull fixation device, a frame or base plate with bars for bone fixation screws. This construction permits also transphenoidal, straight lateral and suboccipital probe approaches. Leksell was in many respects a perfectionist and for the rest of his life he continued to change and revise the design of virtually every small part of his instrument though the basic semicircular frame was retained. He focused not only on upgrading the function of the instrument but also on its aesthetic appearance. An important feature was that ‘‘the apparatus should be easy to handle and practical in routine clinical work’’ and ‘‘a high degree of exactitude is necessary.’’ An oft cited quotation is ‘‘Tools used by the surgeon must be adapted to the task and where the human brain is concerned, no tool can be too refined.’’

Осы емделуші әлемде осы терапияның түріне алғаш рет түскен (1948) болуы мүмкін. Қазіргі заманғы бейнелеу техникасының (КТ, МРТ) пайда болуына дейін вентрикулография мақсатты координаттарды анықтау үшін әдетте қолданылатын, ал кейбір орталықтарда әлі де қолданылып келеді. 1940 жылдардың соңында нейрорадиология Серафимер ауруханасында жақсы дамыған мамандық болды және ангиография мен пневмоэнцефалография кеңінен қолданылды. Лекселл алдыңғы және артқы комиссураларды көру үшін алдымен отырып, содан кейін жатып пневмоэнцефалография жасады. Рентген сәулелерінің дивергенциясын өтеу үшін ол спиральға жуық концентрлі шеңберлерден тұратын схема жасады, бұл схема дивергенциямен және рентген түтігі мен пленка арасындағы қашықтықпен геометриялық түрде байланысты, сондай-ақ кадр жазылықтарын анықтау үшін; алайда, Лекселлдің басқа өнертабырынан айырмашылығы, көптеген хирургтар бұл схеманы түсіну және пайдалану қиын болды. Стереотаксияның техникалық аспектілеріне деген құштарлығынан басқа, Лекселл 1950-жылдары мен 1960-жылдары операциялық бөлмеде өте белсенді болды. Ол Паркинсон ауруында көптеген паллидотомиялар, содан кейін таламотомиялар және әртүрлі психикалық ауруларда капсулотомиялар жасады. 81 науқасқа жасалған паллидотомия сериясының нәтижелері 1960 жылы жарияланды, ал 116 науқасқа капсулотомия жасау туралы есеп 1961 жылы жарияланды.

Радиохирургия

Радиохирургия термині мен түсінігін Лекселл 1951 жылы енгізді, ол «доға орталығы» принципі және оның алғашқы стереотактикалық құралы зондты (инелік электродты) радиациялық энергияның тар сәулелерімен ми ішіндегі құрылымдарды қиылысқан сәулелермен ауыстыруға жарамды деп есептеді. Алғаш рентген сәулелері сыналып, кейін гамма сәулелері мен ультрадыбыс та балама ретінде қарастырылды. Алғашқы тәжірибелер мысықтарда жүргізілді, содан кейін ауырсыну мен созылмалы психозбен ауырған бірнеше науқас 280 кВ рентген түтігімен емделді. Айта кететін мәселе, 1953 жылы тригеминальды невралгияның екі жағдайы емделді және 1971 жылы тексеру кезінде олар әлі де ауырсынусыз еді. 1946 жылы Лекселл Швецияның оңтүстігіндегі Лунд қаласындағы нейрохирургиялық бөлімнің меңгерушісі болып тағайындалды, 1958 жылы профессор атанды және 1960 жылға дейін сол қызметте болды. Сол кезде әлемде стереотаксикалық хирургиямен айналысатын нейрохирургтар өте аз болды және халықаралық байланыс желісі шағын болды. Шалтен бренді мен Бейлінің стереотаксикалық атласы Лекселл ұсынған ми үлгілеріне негізделгені қызықты. Лундта Лекселл көптеген клиникалық міндеттерінен қашып құтыла алды, өйткені ол Уппсала университетіндегі (Стокгольмнің солтүстігінде) Борье Ларссон басқаратын физиктер тобымен тығыз ынтымақтастыққа кірісті, онда синхроциклотрон болды. Олар ешкілерде стереотаксикалық жоғары энергиялы протонмен сәулелендіру тәжірибесін жүргізіп, 1958 жылы Nature журналында маңызды жарияланым жасады. Бұл әдіс Паркинсон ауруы (паллидотомия), психикалық ауру (капсулотомия) және ауырсыну (мезенцефалотомия) бар бірнеше науқастарға да қолданылды. Фокусталған протондық сәулелердің көмегімен дәл орналасқан және шектеулі зақымдар жасауға болатындығы бірнеше аутопсиялық жағдайларда көрсетілді, бірақ синхроциклотрон жалпы клиникалық қолдану үшін тым күрделі болып шықты. Бұл Лекселлді басқа сәулелену көздерін қарастыруға мәжбүр етті және ол стереотаксикалық жүйемен толық интеграцияланған кобальт-60 гамма-қондырғысын жобалауға кірісті. «Сәуле пышағының» әзірленуі Лекселлдің 1960 жылы Оливекронаның орнына тағайындалғаннан кейін жүргізілді және алғашқы қондырғы 1967 жылы қолданысқа берілді. Кейін сол жылы радиохирургиялық таламотомиядан өткен рак ауруынан ауырған екі науқастың жағдайлары туралы есептер жарияланды. Бастапқыда радиохирургия және гамма-қондырғы қансыз және аз қауіпті әдіс ретінде қарастырылды, ол негізінен функционалдық нейрохирургияда, мысалы Паркинсон ауруының таламотомиясында қолданылатын болады деп үміттенілді. Екінші жағынан, Лекселл өзінің стереотаксикалық құралын хирургиялық құрал деп есептеді, оны жалпы нейрохирургияда да дәлдікті арттыру және қауіптерді азайту үшін пайдалану керек деп ойлады. Бұл идея кисталарды тесу және маңызды аймақтарда биопсия жасау кезінде стереотаксикалық техниканы кеңінен қолдану арқылы белгілі бір деңгейде іске асырылды. Гамма-қондырғы бұрын нейрохирургияны қажет еткен кейбір ауруларды емдеуде пайдалы екенін көрсетті, мысалы гипофиз аденомалары, акустикалық нейриномалар және артериовенозды аномалиялар. Радиохирургияның бұл қолданылуы осы жағдайларды емдеуде революция жасады, бірақ нейрохирургиялық қауымдастық оны күмәнмен қабылдады. Лекселлдің инновацияларының тағы екі мысалы айтуға лайық. Ол 1955 жылы эхоэнцефалографияны әзірлеу арқылы нейрохирургиялық диагностикада ультрадыбысты алғаш қолданды. Сонымен қатар, оның қос әрекетті ренжеуірі көптеген нейрохирургтар үшін қажетті құралға айналды.

The term and concept of radiosurgery were introduced by Leksell already in 1951 when he reasoned that the ‘‘center of arc’’ principle and his first stereotactic instrument were suitable for replacing a probe (needle electrode) by cross firing intracerebral structures with narrow beams of radiant energy. X rays were first tried but both gamma rays and ultrasonics were included as alternatives. Initial experiments were performed on cats and then a few patients with pain and chronic psychosis were treated with a 280 kV X ray tube attached to the arc. Of particular interest is that in 1953 two cases of trigeminal neuralgia were treated and at follow up in 1971 they were still free of pain. In 1946 Leksell was appointed head of a neurosurgical unit in Lund in southern Sweden where he became professor in 1958 and remained so until 1960. In those days there were very few neurosurgeons around the world who were active in stereotactic surgery and the international network was very small; it is of interest that the Schalten brand and Bailey's Stereotactic Atlas was partly based on some brain specimens supplied by Leksell. While in Lund, Leksell was apparently able to evade many of his clinical obligations because he was able to initiate a close collaboration with a team of physicists led by Börje Larsson at the University of Uppsala (north of Stockholm) where a synchrocyclotron was available. They conducted experiments with stereotactic high energy proton irradiation in goats resulting in a seminal publication in Nature in 1958. This technique was also applied in a few patients with Parkinson's disease (pallidotomy), psychiatric disorder (capsulotomy) and pain (mesencephalotomy). Although precisely placed and well limited lesions could be produced by the focused proton beams, as demonstrated in a few autopsy cases, the synchrocyclotron proved to be too complicated for general clinical use. This compelled Leksell to consider other radiation sources and he started designing the cobalt 60 gamma unit, which was fully integrated with the stereotactic system. The development of the ‘‘beam knife’’ took place after Leksell had been appointed successor to Olivecrona in 1960 and the first unit was inaugurated in 1967. Later the same year reports of the two first cases, patients with cancer related pain subjected to radiosurgical thalamotomy, were published. Originally, radiosurgery and the gamma unit were developed with the hope that it would offer a bloodless, and less risky, method to be applied principally in functional neurosurgery, for example in thalamotomy for Parkinson's disease. On the other hand, Leksell had always considered his stereotactic instrument a surgical tool that should also be utilized in general neurosurgery in order to enhance precision and minimize hazards. This idea had to some extent been realized by the extensive use of stereotactic technique in puncturing cysts and also in performing biopsies in critical regions. The gamma unit soon proved to be useful in the treatment of some diseases previously requiring neurosurgery, such as pituitary adenomas, acoustic neurinomas and arteriovenous malformations. This use of radiosurgery has revolutionized the management of these conditions but was met with skepticism from the neurosurgical community. Two other examples of Leksell's innovation deserve to be mentioned. He was the first to apply ultrasound in neurosurgical diagnosis by the development of echoencephalography as early as 1955. Moreover, his double action rongeur has become an indispensable tool in the hands of most neurosurgeons.

Көбірек білу үшін

Стивен Б. Тэттер. "Стереотактикалық радиохирургия тарихы", Массачусетс бас ауруханасы, нейрохирургия бөлімі. Лансфорд Л.Д. "Ларс Лекселл. Әңгімешінің жанындағы жазбалар" Стереотактикалық және функционалдық нейрохирургия. 1996–97;67(3–4):153–68.

Негізгі еңбектері

Лекселль Л., Стереотаксистік аппарат мидың ішіндегі хирургия үшін, Acta Chir Scand, 1949;
Лекселль Л., Мидың стереотаксистік әдісі және радиохирургиясы, Acta Chir Scand, 1951;
Ларссон Б., Лекселль Л., Рексед Б., және т.б., Нейрохирургиялық құрал ретінде жоғары энергиялы протонды сәуле, Nature, 1958;
Ларссон Б, Лекселль Л, Б Р, Саурандер П, Майр В, Андерссон Б., Нейрохирургиялық құрал ретінде жоғары энергиялы протонды сәуле, Nature 1958;
Лекселль Л., Стереотаксис және радиохирургия, Acta Neurologica Scandinavica 1970;
Мейерсон Ба., Бингли Т., Лекселль Л., Операция жасаған және жасамаған пациенттерде L Допамен Паркинсонизмді емдеу, Acta Neurologica Scandinavica 1970;
Лекселль Л., Акустикалық ісіктерді емдеу туралы ескерту, Acta Chirurgica Scandinavica, 1971;
Лекселль Л., Жалпы нейрохирургияда стереотактикалық әдістер, Acta Neurochirurgica 1979;
Норен Г., Баклунд Эо., Грепе А., Лекселль Л., Акустикалық нейриномалардың стереотаксистік нейрохирургиялық емделуі, Acta Neurochirurgica 1979;
Лунсфорд Лд, Лекселль Л, Йернберг Б., КТ сканерінде стереотаксистік хирургия үшін зонд ұстағышы, Acta Neurochirurgica 1983;
Лекселль Л., Стереотаксистік радиохирургия, Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 1983;
Лекселль Л., Лекселль Д., Швебель Ж., Стереотаксис және ядролық магниттік резонанс, Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 1985;
Лекселль Л., Хернер Т., Лекселль Д., Перссон Б., Линдквист С., Ядролық магниттік резонанспен стереотактикалық радиолезияларды визуализациялау, Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 1985;
Лекселль Л., Линдквист С., Адлер кіші, Лекселль Д., Йернберг Б., Штайнер Л., Лекселль стереотаксистік жүйесі үшін жаңа бекіту құрылғысы, Journal of Neurosurgery 1987;