Кіріспе

Неврология (грекше "неврос" – "жүйке" және "логия" – "тану") – жүйке жүйесінің бұзылуларымен айналысатын медицинаның бір саласы. Неврология жүйке жүйесіне – миға, жұлынға және шеттік жүйкелерге – қатысты барлық жағдайлар мен ауруларды диагностикалау және емдеумен шұғылданады. Неврологиялық практика нейроғылым саласына, яғни жүйке жүйесін ғылыми тұрғыдан зерттеуге көп сүйенді. Невролог – неврология саласында маманданған, неврологиялық ауруларды зерттеу, диагностикалау және емдеуге дайындалған дәрігер. Неврологтар инсульт, эпилепсия, Паркинсон ауруы сияқты қозғалыс бұзылулары, ми инфекциялары, көп склероз сияқты аутоиммундық неврологиялық бұзылулар, ұйқы бұзылыстары, ми жарақаты, мигрень сияқты бас аурулары, ми ісіктері және Альцгеймер ауруы сияқты деменция сияқты көптеген неврологиялық жағдайларды диагностикалайды және емдейді. Неврологтар клиникалық зерттеулерге, клиникалық сынақтарға және негізгі немесе аудармалық зерттеулерге де қатысуы мүмкін. Неврология – хирургиялық емес мамандық, оған сәйкес хирургиялық мамандық – нейрохирургия.

Оқыту

Көптеген неврологтар неврологияның бір саласы бойынша қосымша білім немесе қызығушылыққа ие, мысалы, инсульт, эпилепсия, бас ауруы, нейромыскулярлық аурулар, ұйқы медицинасы, ауырсынды басқару немесе қозғалыс бұзылыстары. АҚШ және Канадада неврологтар – медициналық мектепті бітіргеннен кейін неврологияға маманданған резидентура деп аталатын аспирантуралық оқу кезеңін аяқтаған дәрігерлер. Бұл қосымша оқу кезеңі әдетте төрт жылға созылады, алғашқы жыл ішкі медицина бойынша оқуға арналған. Неврологтар орта есеппен 8-10 жылдық білім алады. Бұл төрт жыл медициналық мектеп, төрт жыл резидентура және міндетті емес бір-екі жылдық стипендияны қамтиды. Неврологтар жалпы неврологиялық жағдайларды емдей алады, бірақ кейбір неврологтар неврология саласындағы нақты бір кіші мамандыққа бағытталған қосымша оқудан өтеді. Бұл оқу бағдарламалары стипендия деп аталады және бір-екі жылға созылады. Кіші мамандықтарға ми жарақаты медицинасы, клиникалық нейрофизиология, эпилепсия, нейро даму бұзылыстары, нейромыскулярлық медицина, ауырсыну медицинасы, ұйқы медицинасы, нейрокритикалық күтім, қан тамырлары неврологиясы (инсульті), мінез-құлық неврологиясы, балалар неврологиясы, бас ауруы, көптік склероз, нейровизуализация, нейроонкология және нейрореабилитация жатады. Германияда неврология резидентурасын аяқтау үшін міндетті түрде психиатрия курсын бітіру қажет. Ұлыбритания мен Ирландияда неврология – жалпы (ішкі) медицинаның кіші саласы. Медициналық мектепте бес жыл оқығаннан кейін және екі жылдық негізгі стажировкадан өткеннен кейін, болашақ невролог Корольдік дәрігерлер колледжінің (немесе ирландтық эквивалентінің) мүшелігіне емтихан тапсырып, неврология бойынша мамандануға түсуге дейін екі жыл негізгі медициналық білім алуы керек. 1960 жылдарға дейін невролог болуды жоспарлағандар психологиялық медицинада диплом алу үшін екі жыл психиатриялық бөлімшелерде жұмыс істеген. Алайда, бұл сирек кездесетін жағдай еді және қазір MRCPsych алу үш жылға созылатындықтан, бұл енді мүмкін емес. Зерттеу кезеңі маңызды, ал жоғары білім алу мансаптық өсуге көмектеседі. Көптеген адамдар Лондонның Куин-сквердегі Неврология институтына қосылғаннан кейін оңайырақ болғанын байқады. Кейбір неврологтар неврологиялық оңалту саласында мамандану үшін оңалту медицинасына (АҚШ-та физиатрия деп аталады) кіреді, бұл инсульт медицинасы және бас жарақаты сияқты жағдайларды қамтуы мүмкін.

Дене шынықтыру тексеруі

Неврологиялық тексеру кезінде невролог науқастың денсаулық тарихын қарап шығады, әсіресе науқастың неврологиялық шағымдарына назар аударады. Содан кейін науқас неврологиялық тексеруден өтеді. Әдетте, тексеру психикалық жағдайын, бас миының жүйкелерінің (көру қабілетін қоса алғанда) жұмысын, күшін, координациясын, рефлекстерін, сезімталдығын және қадамдарын бағалайды. Бұл ақпарат неврологқа мәселе жүйке жүйесінде бар-жоғын және оның клиникалық орналасқан жерін анықтауға көмектеседі. Патологияны орналастыру – неврологтардың ерекше диагнозын жасау үшін маңызды процесс. Диагнозды растау және соңында емдеуді және тиісті басқаруды анықтау үшін қосымша тексерулер қажет болуы мүмкін. Неврологиядағы пайдалы қосымша бейнелеу тексерулеріне КТ және МРТ жатады. Бұлшықеттер мен жүйкелердің жұмысын бағалау үшін қолданылатын басқа да тексерулерге жүйке өткізгіштігін зерттеу және электромиография кіреді.

Клиникалық міндеттер

Неврологтар басқа дәрігерлер жіберген пациенттерді стационарлық және амбулаториялық жағдайда қабылдайды. Неврологтар пациенттермен әңгімелесуді жан-жақты медициналық тарихты естіп алудан бастайды, содан кейін жүйке жүйесін бағалауға бағытталған физикалық тексеру жүргізеді. Неврологиялық тексеруге пациенттің танымдық қабілетін, бас сүйегінің жүйкелерін, бұлшық күшін, сезімталдығын, рефлекстерін, координациясын және қадамдарын бағалау кіреді. Кей жағдайларда неврологтар қосымша диагностикалық тесттер тағайындауы мүмкін. Неврологияда жиі қолданылатын тесттерге компьютерлік томография (КТ), магниттік-резонанстық томография (МРТ) және бас пен мойынның ірі қан тамырларының ультрадыбыстық зерттеулері жатады. Сондай-ақ, электроэнцефалография (ЭЭГ), инелік электромиография (ЭМГ), жүйке өткізгіштігін зерттеу (ЖӨЗ) және шақырылған потенциалдар сияқты нейрофизиологиялық зерттеулер де жиі тағайындалады. Неврологтар пациенттің цереброспиналдық сұйықтығының сипаттамаларын бағалау үшін белдік пункция жасауды жиі қажет етеді. Генетикалық тестілеудегі жетістіктер генетикалық тестілеуді тұқым қуалайтын нейромышектік ауруларды жіктеуде және көптеген басқа нейрогенетикалық ауруларды диагностикалауда маңызды құралға айналдырды. Неврологиялық аурулардың дамуына генетикалық факторлардың ықпалы зерттеудің маңызды саласы болып табылады. Неврологтар көбінесе бас ауруы, радикулопатия, нейропатия, инсульт, деменция, ұстамалар мен эпилепсия, Альцгеймер ауруы, назар жетіспеуі/гиперактивтілік синдромы, Паркинсон ауруы, Турет синдромы, көбінесе склероз, бас жарақаты, ұйқы бұзылыстары, нейромышектік аурулар және жүйке жүйесінің әртүрлі инфекциялары мен ісіктері сияқты ауруларды емдейді. Неврологтардан ми өлімін растау үшін, тірі қалдыруға қолдау көрсетіліп жатқан, жауап бермейтін пациенттерді бағау сұралады. Емдеу әдістері неврологиялық мәселеге байланысты өзгереді. Оларға пациентті физиотерапевтке жолдау, дәрілер тағайындау немесе хирургиялық араласу ұсыну кіруі мүмкін. Кей неврологтар жүйке жүйесінің белгілі бір бөліктеріне немесе нақты процедураларға маманданған. Мысалы, клиникалық нейрофизиологтар белгілі бір неврологиялық бұзылыстарды диагностикалау үшін ЭЭГ және операция кезіндегі мониторингті қолдануға маманданған. Басқа неврологтар электродиагностикалық медицина зерттеулеріне – инелік ЭМГ және ЖӨЗ жүргізуде маманданған. АҚШ-та дәрігерлер әдетте клиникалық нейрофизиологияның барлық аспектілерін – яғни ұйқы, ЭЭГ, ЭМГ және ЖӨЗ – меңгермейді. Американдық клиникалық нейрофизиологиялық кеңес АҚШ дәрігерлерін жалпы клиникалық нейрофизиология, эпилепсия және операция кезіндегі мониторинг бойынша сертификаттайды. Американдық электродиагностикалық медицина кеңесі АҚШ дәрігерлерін электродиагностикалық медицина бойынша сертификаттайды және жүйке өткізгіштігін зерттеуде технологтарды сертификаттайды. Ұйқы медицинасы АҚШ-та анестезиология, ішкі медицина, отбасылық медицина және неврология сияқты бірнеше медициналық мамандықтардың кіші саласы болып табылады. Нейрохирургия – жүйке жүйесінің хирургиялық емдеуіне баса назар аударатын, ерекше мамандық. Сондай-ақ, көптеген медициналық емес ғалымдар, биология және химия сияқты пәндер бойынша докторлық дәрежесі барлар, жүйке жүйесін зерттейді. Университеттердегі, ауруханалардағы және жеке компаниялардағы зертханаларда жұмыс істейтін бұл нейробиологтар жүйке жүйесі туралы білімді арттыру және аурулар мен бұзылыстарға ем табу үшін клиникалық және зертханалық тәжірибелер мен сынақтар жүргізеді. Нейробиологиялық ғылым мен неврология арасында көптеген байланыстар бар. Көптеген неврологтар академиялық оқу-тәрбиелік ауруханаларда жұмыс істейді, онда олар пациенттерді емдеумен және медицина студенттеріне неврологияны оқытумен қатар, нейробиологтар ретінде зерттеулер жүргізеді.

Жалпы істер

Неврологтар жоғарыда аталған барлық жағдайларды диагностикалау, емдеу және басқаруға жауапты. Егер хирургиялық немесе эндоваскулярлық араласу қажет болса, невролог пациентті нейрохирургке немесе интервенциялық нейрорадиологқа жолдауы мүмкін. Кейбір елдерде неврологтың қосымша заңдық міндеттеріне пациенттің қайтыс болғаны күдіктелген жағдайда ми өлімі туралы анықтама беру кіруі мүмкін. Неврологтар тұқым қуалайтын (генетикалық) аурулары бар адамдарға, олардың негізгі көріністері неврологиялық болған кезде, көбінесе көңіл бөледі. Белдік пункциялар неврологтар тарапынан жиі жасалады. Кейбір неврологтар инсульт, деменция, қозғалыс бұзылыстары, нейрореанимация, бас ауруы, эпилепсия, ұйқы бұзылыстары, созылмалы ауырсынды басқару, көп склероз немесе нейромышекеттік аурулар сияқты нақты салаларға қызығушылық танытуы мүмкін.

Бір-біріне ауыспалы аумақтар

Кейбір үйлесімдер басқа мамандықтармен де кездеседі, олар елден елге, тіпті жергілікті географиялық аймаққа қарай өзгереді. Бас жарақаттарын көбінесе нейрохирургтар емдейді, ал бас жарақаттарының салдарын неврологтар немесе оңалту медицинасының мамандары емдеуі мүмкін. Инсульттің жағдайларын дәстүрлі түрде ішкі медицина дәрігерлері немесе стационар дәрігерлері басқарып келгенімен, тамыр неврологиясы мен интервенциялық нейрорадиологияның дамуы инсульт мамандарына деген қажеттілікті тудырды. Бірлескен комиссия аккредиттеген инсульт орталықтарының құрылуы көптеген негізгі және үшінші деңгейдегі ауруханаларда неврологтардың инсультпен күтімдегі рөлін арттырды. Жүйке жүйесінің жұқпалы ауруларының кейбір жағдайларын инфекционистер емдейді. Бас ауруының көпшілігі, әсіресе жеңіл жағдайлары, негізінен жалпы практика дәрігерлерімен диагностикаланып, емделеді. Сол сияқты, ишарат ауруының көпшілігіне де жалпы практика дәрігерлері көмектеседі, бірақ қажет болған жағдайда неврологтарға немесе хирургтарға (нейрохирургтар немесе ортопед-травматологтарға) бағытталуы мүмкін. Ұйқы бұзылыстарын пульмонологтар мен психиатрлар да емдейді. Дене параличіне бастапқыда педиатрлар қараса, науқас белгілі бір жасқа жеткеннен кейін күтім ересек неврологына берілуі мүмкін. Физикалық медицина және оңалту дәрігерлері нейромыскулярлық аурулары бар науқастарды электродиагностикалық зерттеулер (инелік ЭМГ және жүйке өткізгіштігін зерттеу) және басқа диагностикалық құралдармен емдей алады. Ұлыбританияда және басқа елдерде қарт науқастарда кездесетін көптеген жағдайлар, мысалы, қозғалыс бұзылыстары, Паркинсон ауруы, инсульт, деменция немесе жүріс бұзылыстары гериатриялық медицина мамандарымен негізінен басқарылады. Клиникалық нейропсихологтар көбінесе дифференциалды диагноз қоюға көмектесу, оңалту стратегияларын жоспарлау, когнитивтік күшті және әлсіз жақтарын анықтау және уақыт өте келе өзгерістерді бағалау (мысалы, қалыптан тыс қартаюды анықтау немесе деменцияның прогрессиясын қадағалау) мақсатында ми мен мінез-құлық арасындағы байланысты бағау үшін шақырылады.

Клиникалық нейрофизиологиямен байланысы

АҚШ және Германия сияқты кейбір елдерде неврологтар клиникалық нейрофизиология, ЭЭГ және операция кезіндегі мониторингті қамтитын сала, немесе электродиагностикалық медицина – жүйке өткізгіштігін зерттеу, ЭМГ және шақырылған потенциалдар бойынша мамандануы мүмкін. Басқа елдерде бұл дербес мамандық болып табылады (мысалы, Ұлыбритания, Швеция, Испания).

Психиатриямен сабақтасуы

Бұрын, МРТ сияқты жетілдірілген диагностикалық техникалар пайда болғанға дейін, кейбір неврологтар психиатрия мен неврологияны өзара байланысты деп қарастырған. Көптеген адамдар психикалық ауруларды орталық нерв жүйесіне әсер ететін неврологиялық бұзылыстар деп есептейді, бірақ дәстүрлі түрде олар жеке жіктеледі және психиатрлармен емделеді. 2002 жылы «American Journal of Psychiatry» журналында жарияланған мақаласында Гарвард медицина мектебінің деканы және невролог профессор Джозеф Б. Мартин: «Екі санатты бөлудің себебі кездейсоқ, көбінесе наным-сенімдерге, ғылыми дәлелдерге қарағанда әсер етеді. Ал ми мен сананың біртұтас екендігін ескерсек, мұндай бөлудің өзі жасанды» деп жазған. Неврологиялық бұзылыстардың көбінесе психиатриялық көріністері болады, мысалы, инсульттан кейінгі депрессия, Паркинсон ауруымен байланысты депрессия және деменция, Альцгеймер ауруындағы көңіл-күй мен когнитивтік дисфункциялар, сондай-ақ Хантингтон ауруы және тағы да басқалары. Сондықтан, неврология мен психиатрия арасындағы қатаң шекара әрқашан биологиялық негіздемейді. 20 ғасырдың бірінші үш тоқсанында психоаналитикалық теорияның үстемдігі кейіннен фармакологияға баса назар аударумен ауыстырылды. Медициналық модельге көшуге қарамастан, ми туралы ғылым әлі де ғалымдар мен дәрігерлерге белгілі бір психикалық аурудың сенімді немесе болжамды биомаркерлері болатын патологиялық зақымдануларды немесе генетикалық аномалияларды анықтауға мүмкіндік бермейді.

Неврологиялық күшейту

Неврологиялық күшейту саласының дамуы терапиялардың жұмыс орнындағы тиімділікті арттыру, мектепте назарды жақсарту және жеке өмірдегі жалпы бақытты күшейту мүмкіндіктерін көрсетеді. Дегенмен, бұл сала нейроэтикалық мәселелерді де тудырады.