Кіріспе

Тынық мұхиты театрЫндағы Екінші дүниежүзілік соғыс шайқасы

Макин шайқасы – 1943 жылдың 20-24 қарашасы аралығында Гилберт аралдарындағы Макин атоллінде болған Тынық мұхиты кампаниясының бір бөлігі.

Жапондықтардың басып кіруі және бекінісі

1941 жылдың 10 желтоқсанында, Перл-Харборға шабуылдан үш күн өткен соң, 300 жапон әскері және Гилберт аралдарын басып алуға арналған арнайы десант күшінің жұмысшылары Макин атолына жетіп, ешқандай қарсылықсыз оны басып алды. Маршалл аралдарының шығысында орналасқан Макин, одақтастар бақылап отырған аралдарға жақын Жапон әуе патрульдерін кеңейту арқылы Жапон қорғаныс шебінің шығыс жағын одақтастардың шабуылынан қорғауға арналған тамаша гидроұшақ базасы ретінде көрілді: Хоуленд аралы, Бейкер аралы, Тувалу және Феникс және Эллис аралдары. Рабаулды бомбалау кезінде ауыр авиациялық шығындарға ұшырау және төрт ауыр крейсердің істен шығуы, Жапондықтардың жақын орналасқан Каролин аралдарындағы Трукте орналасқан күштерімен американдық десант флотына шабуыл жасау жоспарынан бас тартуға әкелді. Тарава мен Макин гарнизондары өздерінің тағдырына қалдырылды.

Теңіз жауынгерлері Макинге шабуыл жасады

1942 жылдың 17 тамызында полковник Эванс Карлсон мен капитан Джеймс Рузвельттің басшылығындағы 2-ші теңіз жауынгерлері батальонының 211 сарбазы USS Nautilus және USS Argonaut есімді екі су асты кемесінен Макинге түсті. Жапон гарнизонында бар болғаны 83-160 сарбаз болды, оларға кіші офицер басшылық етті. Рейдерлер көптеген жапондықтарды өлтірді, бірақ қатты атқышудың нәтижесінде 21 сарбаз қаза тауып, 9-ы тұтқынға түсті. Жапондықтар тұтқындарды Кваджалейн атолына жеткізіп, сонда оларды өлім жазасына кесіп, басын шапты. Рейдтің мақсатының бірі – Тынық мұхитындағы АҚШ-тың ниеттерін жапондықтарға шатастыру еді, бірақ бұл Гилберт аралдарының стратегиялық маңыздылығына жапондықтарды ескертіп, олардың одан әрі нығайып, бекініске кірісуіне себеп болды. Карлсонның шабуылынан кейін жапондықтар Гилберт аралдарын күшейтті. 1942 жылдың тамызында Макинге 5-ші арнайы базалық күштің (700-800 сарбаз) бір ротасы орналастырылды және атоллдағы гидросамолет базасы мен жағалау қорғанысын салу жұмыстары қайта жанданды. 1943 жылдың шілдесіне қарай Макиндегі гидросамолет базасы аяқталып, Kawanishi H8K "Emily" ұшақ-бомбалаушыларын, Nakajima A6M2 N "Rufe" гидроұшақ истребительдерін және Aichi E13A "Jake" барлау гидросамолеттерін қабылдауға дайын болды. Оның қорғанысы да толыққанды аяқталды, бірақ ол Гилберт аралдарындағы басты жапон әскери-әуе базасы – Тарава атолындағыдай кең емес еді. Читозе және 653-ші әуе корпусы осы жерге орналастырылды. Жапондықтар Гилберт аралдарында қорғанысын күшейтіп жатқанда, американдықтар аралдарды қайта басып алу жоспарларын жасап жатты.

АҚШ шабуыл жасауды жоспарлап отыр

Алеут аралдарындағы кампанияның аяқталуы және Соломон аралдарындағы табыстар, адам күші мен материалдық ресурстардың артуымен қатар, 1943 жылдың соңында АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Орталық Тынық мұхитында шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Адмирал Честер Нимиц осы шабуылды 1943 жылдың басында ұсынған болатын, бірақ оны Бисмарк аралдарындағы Рабаулды қоршаумен, «Картвил» операциясымен бірге жүзеге асыруға жеткілікті ресурстар болмады. Жапондықтарға қарсы «аралдан-аралға секіріп» жақындасу жоспарланды: келесі шабуылды қолдау үшін бір арал тобында теңіз және әуе базаларын құру. Гилберт аралдары осы тізбектегі алғашқы қадам болды. 1943 жылдың маусым айында Біріккен штабтар басшылығы Тынық мұхиты флотының Бас қолбасшысы адмирал Честер В. Нимицке Маршалл аралдарын басып алу жоспарын ұсынуды тапсырды. Бастапқыда Нимиц пен Әскери-теңіз операцияларының бастығы адмирал Эрнест Дж. Кинг жапондықтардың сыртқы қорғаныс шебіне тікелей шабуыл жасағысы келді, бірақ сол кездегі Тынық мұхиты флотында Маршалл аралдарына Пёрл-Харбордан тікелей шабуыл жасау үшін жеткілікті әскер мен көлік болмады. Бұл кемшіліктерді және АҚШ күштерінің шектеулі жауынгерлік тәжірибесін ескере отырып, Кинг пен Нимиц Эллис және Гилберт аралдары арқылы Маршалл аралдарын қадамдық түрде басып алуға шешім қабылдады. Гилберт аралдары Оңтүстік Маршалл аралдарынан 322 км қашықтықта орналасқан және Гилберт аралдарындағы операцияларды бомбалаумен және алыс қашықтықтағы барлаумен қолдауға болатын Эллис аралдарындағы АҚШ Әуе күштерінің (USAAF) Consolidated B-24 Liberator ұшақтарының ұшу қашықтығында болды. Осы артықшылықтарды ескере отырып, 1943 жылдың 20 шілдесінде Біріккен штабтар басшылығы Гилберт аралдарындағы Тарава және Абемама атолдарын, сондай-ақ жақын орналасқан Науру аралын басып алуға шешім қабылдады. Операцияның кодолық атауы «Гальваникалық операция» болды. 4 қыркүйекте АҚШ-тың 5-ші флотының десанттық әскерлері V десанттық корпусы болып тағайындалды және Теңіз жаяу әскерлерінің генерал-майоры Холланд Смитке бағындырылды. V десанттық корпустың құрамында екі дивизия болды: Жаңа Зеландияда орналасқан 2-ші теңіз дивизиясы және Гавайиде орналасқан АҚШ армиясының 27-ші жаяу әскер дивизиясы. 27-ші жаяу әскер дивизиясы 1940 жылдың қазан айында федералдық қызметке шақырылғанға дейін Нью-Йорк Ұлттық гвардиясының бөлігі болған. Ол Гавайиге көшірілді және Орталық Тынық мұхитындағы АҚШ армиясының Бас қолбасшысы генерал-лейтенант Роберт С. Ричардсон кішінің Гильберт аралдарына шабуыл жасау үшін таңдалғанға дейін бір жарым жылдай сол жерде болды. Амфибиялық барлау ротасының командирі капитан Джеймс Джонс (1999-2003 жылдары Теңіз жаяу әскерлерінің командирі болған Джеймс Л. Джонстың әкесі) USS Nautilus суасты қайығында Гилберт аралдарының перископтық барлауын жүргізіп, алдағы шабуылға арналған плацдармдар туралы нақты мәліметтерді жинады. 27-ші жаяу әскер дивизиясына десанттық күшті қамтамасыз ету міндеті жүктелді, оның құрамында бір полктік жауынгерлік топ (Нью-Йорк Ұлттық гвардиясының әйгілі «Жауынгерлік 69-шы» полкі – 165-ші жаяу әскер полкі), батальондық десанттық топ (105-ші жаяу әскер полкінің 3-ші батальоны), 105-ші далалық артиллерия батальоны және 193-ші танк батальоны болды. Бұл бөлімдер генерал-майор Ральф Смит басшылығында болды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы және 1942 жылдың қарашасынан бастап қолбасшылық міндетін атқарды. Ол сол кездегі АҚШ армиясының ең беделді офицерлерінің бірі болды. 1943 жылдың сәуір айында 27-ші жаяу әскер дивизиясы амфибиялық операцияларға дайындық бастады. 27-ші жаяу әскер дивизиясының «Гальваника» операциясындағы (армиялық бөлігі «Курбаш» деп аталды) рөлін жоспарлау 1943 жылдың тамызының басында басталды, ал бастапқы мақсат – Батыс Гилберт аралдарындағы Науру аралы болды. Басқа мақсаттардан айырмашылығы, Науру нақты арал болды, оның ауданы әлдеқайда үлкен және гарнизоны күштірек болды. Алайда 1943 жылдың қыркүйегінде 27-ші дивизияның мақсаты өзгерді. Тарава мен Науру аралындағы бір мезгілдегі операцияларды теңіз және әуе күштерімен қамтамасыз етудің қиындығы, сондай-ақ үлкен және қатты қорғалған Науруды басып алу үшін қажетті дивизияны тасымалдауға жеткілікті көлік болмауы адмирал Нимицті 27-ші дивизияның мақсатын Наурудан Солтүстік-Шығыс Гилберт аралдарындағы Макин атолына ауыстыруға мәжбүр етті. 27-ші жаяу әскер дивизиясының штабы 28 қыркүйекте нысананың өзгергенін біліп, бастапқы Науру жоспарын тоқтатып, Макин атолын басып алуды жоспарлауды бастады.

Кіріспе

Контр-адмирал Ричмонд К. Тернердің басқаруымен 52-ші тапсырма тобы (TF 52) 1943 жылдың 10 қарашасында Перл-Харбордан шықты. 27-ші жаяу әскер дивизиясының бөлімшелері, Neville, Leonard Wood, Calvert және Pierce шабуылдық тасымалдағыштарымен тасымалданды, сондай-ақ Alcyone шабуылдық жүк кемесі, Belle Grove десанттық кемесі және 52.1 тапсырма тобының -31, -78 және -179 LST кемелері десант күшіне, 52.6 тапсырма тобына кірді. Басқыншылық күнінің алдында Макин атолының басты аралы Бутаритаридегі жапон гарнизоны 806 адамнан тұрды: 6-шы арнайы теңіз десант күшінің 284 теңіз жаяу әскері, 802-ші және 952-ші авиациялық бөлімдерінің 108 авиациялық қызметкері, 111-ші пионерлік бөлімнің 138 әскері және 3-ші арнайы базалық күштің 4-ші флот құрылыс бөлімі мен Макин танк отрядының 276 адамы (3 дана 95-ші типтегі «Ха Го» жеңіл танктері), барлығы кіші лейтенант Сейзо Ишикаваның басқаруында болды. Макиндегі жауынгерлік дайындықтан өткен әскерлердің саны 300-ден аспады. Бутаритаридің құрлықтағы қорғанысы аралдың орталық бөлігіндегі гидроұшақтар базасының жанындағы лагуна жағалауына шоғырланған. Екі танкқа қарсы кедергі жүйесі болды: батыс танкқа қарсы кедергі лагунадан Бутаритари арқылы екі үшін бір бөлігіне дейін созылды, ені 4 метр, тереңдігі 5 метр, бетонды ұяда бір танкқа қарсы зеңбірек, алты пулемет позициясы және 50 мылтық орнымен қорғалған. Шығыс танкқа қарсы кедергі, ені 4 метр, тереңдігі 2 метр, лагунадан аралдың екі үшін бір бөлігіне дейін созылып, әр шетінде ағаштан жасалған танкқа қарсы бөгеттермен иілді. Ол екі қабатты тікенек сымдарымен және зеңбірек орналасуы мен мылтық орнынан жасалған күрделі жүйемен қорғалған. Бутаритаридің теңіз жағында жағалау қорғаныс қарулары, үш 37 мм танкқа қарсы зеңбірек позициясы, 10 пулемет орны және 85 мылтық орны бар бірнеше бекіністер салынды. Жапондықтар 1942 жылы Карлсонның шабуылы сияқты, Бутаритаридің теңіз жағынан шабуыл болатынын күтіп, шабуыл болған жерден 3 км (2 миль) қашықтықта қорғаныс құрды. Ұшақ, кеме, күшейте түсу немесе көмек күтімі болмағандықтан, аз санды және қару-жарағы нашар қорғаушылар тек американдық шабуылды мүмкіндігінше ұзаққа созғызуға үміттене алатын еді.

Инвазия

Макинге қарсы әуе операциялары 1943 жылдың 13 қарашасында Еллис аралдарынан жетінші әуе күшінің B-24 бомбалаушыларымен басталды. Grumman FM-1 Wildcat истребителдері Douglas SBD Dauntless пикирлеуші бомбалаушыларын және Grumman TBF Avengers торпеда ұшақтарын USS Liscome Bay, USS Coral Sea және USS Corregidor эскорт тасымалдаушыларынан сүйемелдеді; содан кейін USS Minneapolis және басқа да соғыс кемелерінің оттық қолдау кемелері қолдау көрсетті. Бомбалау кезінде «Миссисипи» линкор кемесінде болған жарылыстан 43 теңізші қаза тапты. Әскерлер 20 қараша күні сағат 08:30-да екі жағажайға десант түсіре бастады. Қызыл жағажайға алғашқы десант жоспар бойынша өтті, шабуыл жасаған әскерлер аралдың теңіз жағында оқиғасыз сапардан кейін жылдам түрде ішкі аймаққа қарай жылжыды. Олардың жағадан шығуына кейде снайперлердің оқтары және әуе және теңіз бомбалауынан қалған қирандылар мен суға толы кратерлердің арасынан өту қажеттілігі ғана кедергі келтірді. Атап айтқанда, кратерлер 193-ші танк батальонының жеңіл танктерімен Қызыл жағажайдағы күштерге танкілік қолдау көрсетуін қиындатты, себебі алдыңғы M3 Stuart жеңіл танкы бір жарық тесігіне батып, оның артындағы барлық көліктердің өтуін тоқтатты. Десанттық қайықтар Жасыл жағажайға лагунадан жақындағанда, аралдың қорғаушыларынан шағын қарулар мен пулеметтерден атыла бастады. Шабуыл жасаған әскерлер жоспарланғандай, жағажайға толы суда жақындап келгеніне қарамастан, лагунаның тереңдігін дұрыс есептемегендіктен, олардың кішкентай қайықтары суға батып, жағажайға белдеріне дейін сумен жүруге мәжбүр болды. Жабдықтар мен қару-жарақ жоғалды немесе суға ішінді, ал жағажайға жақындаған үш адам қаза тапты, себебі қорғаушылар соңғы тіректерін танкке қарсы тосқауылдар бойындағы ішкі аймаққа орналастыруды жөн көрді. АҚШ-тың десант жоспары жапондықтарды Қызыл жағажайдағы алғашқы десантқа қарсы күш-жігерлерінің көп бөлігін жұмсауға және осылайша Сары жағажайға десант түсірген әскерлерге арт жағынан шабуыл жасауға мүмкіндік беруді мақсат еткен. Алайда, жапондықтар Қызыл жағажайдағы шабуылға жауап бермеді және Сары жағажайдан тек оқтырмамен шегінді, бұл 27-ші дивизияның әскерлеріне бекіністі нысандарды бірінен соң бірі жоюдан басқа амал қалдырмады. Нысандарды талқандау операцияларына қиылысқан атыс қаупіне байланысты ауыр қолдау қаруын, соның ішінде танктерді пайдалану мүмкіндігінің жиі болмауы кедергі келтірді. 165-ші жаяу әскер полкінің командирі полковник Гардинер Конрой бірінші күнінің түстен кейін жапон снайперінің оғынан қаза тауып, оның орнына полковник Джерард У. Келли келді.

Макинді басып алу

Екі күндік қажырлы шайқастар жапондықтардың қарсылығын әлсіретті. Бүкіл атол тазартылғаннан кейін Смит 23 қараша күні таңертең: "Макин алынды, команданы гарнизон күштерінің командиріне беруді ұсынамын" деп хабарлады. Макинды басып алудың ең қиын мәселесі екі жеке десант күшінің әрекеттерін үйлестіру болды, оны қорғаушылар күтілгендей қарсылық көрсетпегені күрделендірді. Сонымен қатар, шабуылға дейінгі барлау кезінде анықталмаған, тар жағалаулардың жабдықтау үшін қолайсыздығы да үлкен қиындық тудырды.