Кіріспе

Метилацетилен мен пропадиеннің тұрақтандырылған қоспасына негізделген отын газы (MAPP) – бұрынғы әлемдік химиялық гигант Union Carbide компаниясының бөлімшесі The Linde Group-қа тиесілі, метилацетилен (пропин), пропадиен және пропанның тұрақтандырылған қоспасына негізделген отын газының тауарлық атауы. Атауы бастапқы химиялық құрамы – метилацетилен, пропадиен және пропаннан шыққан. "MAPP газы" сондай-ақ UN 1060 нөмірімен белгіленген тұрақтандырылған метилацетилен-пропадиеннің жалпылама атауы ретінде кеңінен қолданылады (тұрақтандырылмаған метилацетилен-пропадиен MAPD деп аталады). MAPP газы ацетиленге қарағанда қауіпсіз және қолдануға ыңғайлы балама ретінде танымал болды, бірақ 2008 жылдың басында Солтүстік Америкадағы оны өндіретін жалғыз зауыт өндірісті тоқтатты. Дегенмен, нарықта көптеген MAPP-қа балама заттар бар, олар көбінесе "MAPP" деп белгіленеді, бірақ негізінен пропилен, кейбір пропан және кейбір жағдайларда диметил эфирінен тұрады.

Қолдану

Нағыз MAPP газы қыздыру, дәнекерлеу, қосымша дәнекерлеу және тіпті дәнекерлеу үшін оттегімен бірге қолданылуы мүмкін, себебі оттегідегі оның жоғары жалын температурасы 2925 °C (5300 °F) құрайды. Ацетиленнің жалын температурасы жоғарырақ (3160 °C, 5720 °F) болғанымен, MAPP-тың артықшылығы – тасымалдау кезінде сұйылтуды немесе арнайы контейнерлерді толтыруды қажет етпеуі. Бұл бірдей салмақтағы отын газының көлемін көбірек тасымалдауға мүмкіндік береді және оны пайдалану әлдеқайда қауіпсіз. MAPP/оттегі жалыны болатты дәнекерлеуге толыққанды жарамсыз, себебі жалындағы сутегінің концентрациясы жоғары – ацетиленнен жоғары, бірақ басқа мұнай отыны газдарынан төмен. Сутек қорытылған болатқа сіңіп, дәнекерлеуді нашарлатады. Бірақ MAPP-ты кіші масштабта дәнекерлеуде бұл үлкен проблема емес, себебі сутегі тез буланып кетеді, ал MAPP/оттегі практикалық тұрғыда кіші металл бөлшектерін дәнекерлеуге қолданылуы мүмкін. MAPP/оттегі жоғары газ қысымын талап ететін су астында кесуде тиімді пайдаланылды (мұндай қысымда ацетилен жарылысқа ұшырауы мүмкін, сондықтан оны қолдану қауіпті). Дегенмен, су астындағы отын газымен кесудің кез келген түрі экзотермиялық кесумен алмастырылды, себебі ол тез және қауіпсіз кесуді қамтамасыз етеді. MAPP газы еріткішпен және дәнекерлеу үшін ауамен жану кезінде де қолданылады, онда ол бәсекелес пропан отынынан сәл артықшылыққа ие, себебі ауадағы оның жану температурасы жоғары – 2020 °C (3670 °F). MAPP газының ең үлкен кемшілігі – құны; ол мұнай өңдеу зауытында пропаннан бір жарым есе қымбат, ал тұтынушы үшін төрт есе қымбат. Ол енді ірі өнеркәсіпте кеңінен қолданылмайды. Ірі көлемде пайдаланушылар үшін жоғары жалын температурасы қажет болғанда ацетилен/оттегі MAPP/оттегіден экономикалық жағынан тиімді, ал жалпы жылу қажет болғанда пропан/ауа тиімді. Алайда, шағын көлемде пайдаланушылар үшін MAPP/оттегі жалыны әлі де өте қолайлы, себебі ол ацетилен/оттегіден басқа кез келген жалыннан жоғары температураға және энергия тығыздығына ие, бірақ ацетилен/оттегінің қауіптері мен ыңғайсыздықтарынан құтылған. Бұл құралдар зергерлерге, шыны бұйымдар жасаушыларға және тағы басқаларға өте пайдалы. Сантехниктер, тоңазытқыш және HVAC инженерлері және басқа да мамандық иелері MAPP/ауа жалынының жоғары жылу сыйымдылығын бағалайды; MAPP жақында ғана кеңінен қолданылып, шағын және орта көлемді контейнерлерде жеткізілді. Төмен температурада су-виде әдісімен пісірілген тағамдарды қоңырлау және қуыру үшін жағылатын оттар қолданылады. Myhrvold «Modernist cuisine: the art and science of cooking» кітабында арзан бутан немесе пропанға қарағанда MAPP газдарын пайдалануды ұсынады, себебі олар тағамға газдың дәмі түсу қаупін азайтады, бұл толық емес күйдірілген газбен болуы мүмкін.

Физикалық қасиеттері

МАПП сұйық және газ күйінде түссіз болады. Газдың құрамында 100 ppm-нен жоғары концентрацияда полимерленуге тосқауыл ретінде қосылған алмастырылған аминдердің әсерінен ацетиленге ұқсас немесе балықтың иісі сезіледі. Төмен молекулалық салмағы бар алкиндердің күшті иісі бар. MAPP газын жоғары концентрацияда тыныс алғанда улану қаупі бар. Жеткізілетін газдың құрамы кең ауқымда өзгеріп отырады, әртүрлі қайта қаптаушылар/сатушылардан алынған газдардың құрамы да әртүрлі болады, сондай-ақ жалпы құрамы уақыт өте өзгеріп отырады. Бірақ Dow газының алғашқы құрамы мынадай болуы мүмкін: метилацетилен (пропин) 48%, пропадиен 23%, пропан 27%. Ал Dow/Petromont газының кейінгі құрамында пропин 30%, пропадиен 14%, пропилен 43%, пропан 7%, C4H10 (изобутан, бутан) 6% болуы ықтимал.

Термиялық қасиеттері

MAPP энергиясы 21000 BTU/lb (13,57 kWh/kg) құрайды, ал ацетилендікі 25000 BTU/lb (16,15 kWh/kg).

Қауіпсіздік

Адамдар жұмыс орнында MAPP газына немесе оның қолданылатын аналогтарына газды тыныс арқылы жұғу немесе сұйықтықтың теріге/көзге тиюі арқылы ұшырауы мүмкін. Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау басқармасы (OSHA) жұмыс орнында MAPP газына қатысты заңды шекті 8 сағаттық жұмыс күні ішінде 1000 ppm (1800 мг/м3) деп белгілеген. Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау институты (NIOSH) 8 сағаттық жұмыс күні үшін 1000 ppm (1800 мг/м3) және қысқа мерзімді әсерге 1250 ppm (2250 мг/м3) ұсынылатын шекті деңгейді белгіледі. 3400 ppm деңгейінде, жарылғыш шектің төменгі 10% құрайтын концентрациясында, MAPP газы адам өмірі мен денсаулығы үшін дереу қауіпті болып табылады.