Кіріспе

Қатты көмірқышқыл газ

Сулы мұз деп көмірқышқыл газдың қатты күйін жай ғана атайды. Ол көбінесе уақытша салқындату үшін қолданылады, себебі CO2 қалыпты атмосфералық қысымда сұйық күйге өтпейді, тікелей қатты күйден газ күйіне сублимацияланады. Ол негізінен салқындатқыш ретінде қолданылады, сондай-ақ театрлардағы тұман машиналарын арнайы эффекттер үшін пайдалануға болады. Оның артықшылықтары – су мұзынан төмен температура және қалдық қалдырмауы (атмосферадағы ылғалдан пайда болатын тоң қабығынан басқа). Механикалық салқындату мүмкін болмаған жағдайда, тоңазытылған өнімдерді (мысалы, балмұздақты) сақтау үшін өте пайдалы. Сулы мұз Жер атмосферасының қысымында сублимацияланады. Осының салдарынан, қатты мұзды қорғанышсыз ұстағанда тоңудан зардап шегу қаупі бар. Жалпы, ол аса улы емес, бірақ одан шығатын газ жабық кеңістікте көмірқышқыл газының деңгейінің жоғарылауына (гиперкапния) алып келуі мүмкін.

Тарих

Құрғақ мұзды алғаш рет 1835 жылы француз өнертапқышы Адриан Жан Пьер Тилори (1790–1844) байқаған, ол осы зат туралы алғашқы мәліметтерді жариялаған. Оның тәжірибелерінде сұйық көмірқышқыл газы бар үлкен цилиндрдің қақпағын ашқанда, сұйық көмірқышқыл газының көп бөлігі жылдам буланып кететіні анықталды. Нәтижесінде контейнерде тек қатты құрғақ мұз қалды. 1924 жылы Томас Б. Слейт құрғақ мұзды коммерциялық мақсатта сату үшін АҚШ патентіне өтініш берді. Кейіннен ол құрғақ мұзды өнеркәсіп ретінде табысты дамытқан алғашқы адам болды. 1925 жылы осы қатты күйдегі CO2 Американың DryIce корпорациясымен "Dry ice" деп тіркелді, осылайша ол оның жалпылама атауына айналды. Сол жылы DryIce Co. компаниясы осы затты алғаш рет саудаға шығарды, оны суыту мақсатында қолдануға ұсынды. Құрғақ мұзды өндірудің ең көп таралған өндірістік әдісі көмірқышқыл газының жоғары концентрациялы газынан басталады. Мұндай газдар азот пен табиғи газдан аммиак өндіру, мұнайды қайта өңдеу немесе ірі масштабты ферментация сияқты басқа процестердің қосалқы өнімі болуы мүмкін. Пеллеттердің тығыздығы блоктардың тығыздығының 60–70% құрайды. Құрғақ мұз криогендік ауаны бөлудің қосалқы өнімі ретінде де өндіріледі, бұл сала негізінен сұйық азот және сұйық оттегі сияқты өте суық сұйықтықтарды өндірумен айналысады. Бұл процесте көмірқышқыл газы азот пен оттекті сұйықтау үшін қажетті температурадан әлдеқайда жоғары температурада сұйықталады немесе қатып қалады. Құрғақ мұздың жабдықты бүлдірмеуі үшін процесс кезінде көмірқышқыл газын шығарып тастау қажет, ал бөлінгеннен кейін жоғарыда сипатталғандай, коммерциялық құрғақ мұзға өңдеуге болады.

Өнеркәсіптік

Құрғақ мұз асфальт еден плиткаларын немесе автомобильдің дыбыс оқшаулау материалдарын босату үшін қолданылуы мүмкін, оларды оңай ажыратуға, сондай-ақ жөндеу үшін клапансыз құбырлардағы суды мұздатуға болады. Құрғақ мұзды механикалық қолданудың ең ірі түрлерінің бірі – құмшаң тазалау. Құрғақ мұз гранулалары қысылған ауамен соплодан шығарылады, гранулалардың жылдамдығының күші мен сублимацияның әсерін біріктіреді. Бұл өнеркәсіптік жабдықтардан қалдықтарды жоюға мүмкіндік береді. Жойылатын материалдарға мысал ретінде боя, желім, май, сызба, саңырауқұлақ және резеңке жатады. Құмшаң тазалаудың негізгі экологиялық қалдығы – сублимацияланған CO2, сондықтан бұл әдіс басқа тазалау техникаларынан қалған қалдықтардың қажет емес болған жағдайларда тиімді. Жақында құмшаң тазалау өрттен кейін ғимараттардан түтін іздерін жою әдісі ретінде енгізілді. Құрғақ мұз жанарлы буларды сақтау ыдыстарынан шығару үшін де пайдалы – ыдыстан шығарылған және желдетілген жерге құрғақ мұз гранулаларының сублимациясы жанарлы буларды алып жүретін CO2 шығаруына себеп болады. Ірі қозғалтқыштардағы цилиндр қабыршақтарын алып тастау және орнату үшін құрғақ мұзды пайдалану қажет, осылайша қабыршақты салқындатып, қысқартуға болады, ол қозғалтқыш блогына оңай сырғанап кіреді. Қабыршақ қызғанда кеңейеді және осылайша берік қысыммен орнында ұсталады. Осыған ұқсас процедуралар жоғары беріктігі бар механикалық жиынтықтарды жасау үшін қолданылуы мүмкін, бұл штифттердің, кілттердің немесе дәнекерлеудің қажеттілігін жояды. Сонымен қатар, ол кесу сұйықтығы ретінде де пайдалы.

Ғылыми

Зертханаларда құрғақ мұзды органикалық еріткіштегі суспензиясы суық химиялық реакциялар үшін және роторлық буландырғыштарда еріткіштерді конденсациялау үшін пайдалы салқындатқыш қоспа болып табылады. Құрғақ мұз бен ацетон суық ваннаны құрайды, мысалы, Сверн тотығуында жылулық қашудың алдын алу үшін қолданылуы мүмкін. Бұлт жауын-шашындарын өзгерту процесі құрғақ мұзды пайдалану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Құрғақ мұз бомбалары

"Құрғақ мұз бомбасы" – пластик бөтелке сияқты герметикалық жабық ыдыста құрғақ мұзды қолданатын шар тәрізді құрылғы. Құрғақ мұздың сублимациясын үдету үшін әдетте су қосылады. Құрғақ мұз сублимацияланғанда қысым артады, нәтижесінде бөтелке қатты дауыспен жарылады. Бұрандалы қақпақты резеңке тығынмен алмастыру арқылы су ракеты жасауға болады. Бұл құрылғы MythBusters бағдарламасының "Mentos and Soda" атты 57-ші эпизодында көрсетілген, ол алғаш рет 2006 жылдың 9 тамызында көрсетілді. Сондай-ақ ол Time Warp және Archer бағдарламаларының эпизодтарында да пайда болды.

Жерден тыс құбылыс

1966 жылы "Маринер-4" ғарыш кемесі Марс планетасының жанынан өтіп кеткеннен кейін ғалымдар Марстың полярлық шапкалары толығымен құрғақ мұздан тұрады деген қорытындыға келді. Дегенмен, 2003 жылы Калифорния технология институтының зерттеушілері Марстың полярлық шапкаларының көбінесе су мұзынан тұратынын, ал құрғақ мұз тек маусымдық түрде қалыңдап, жұқаратын жұқа беттік қабатты құрайтынын көрсетті. Марстың полярлық аймақтарында құрғақ мұз дауылдары деп аталатын құбылыс пайда болуы мүмкін екені болжамдалды. Бұл құбылыс Жердегі найзағайларға ұқсас, тек бұлттардағы судың орнына кристаллдық СО2 болады. Сондай-ақ, Марстағы гейзерлердің пайда болу механизмі ретінде құрғақ мұз қарастырылады. 2012 жылы Еуропалық ғарыш агенттігінің "Venus Express" зонды Венера атмосферасында көмірқышқыл газының үштік нүктесіне жақын температурасы бар суық қабатты анықтады, онда құрғақ мұздың ұсақ түйіршіктері жаууы мүмкін. "Вояджер-2" ғарыш кемесі Уран планетасының жанынан өтіп келе жатқанда алынған мәліметтер, оның ірі серіктері Ариэль мен Умбриэльдің бетінде құрғақ мұз бар екенін көрсетті. "Вояджер-2" Нептунның серігі Тритонды бақылағанда оның бетінде құрғақ мұздың болуына қатысты мәліметтер алынды, бірақ кейінгі зерттеулер көрсеткендей, беттегі көміртек мұзы көміртек оксидінен тұрады, алайда серіктің қабығы құрғақ мұздан тұрады.

Қауіпсіздік

Құрғақ мұзға ұзақ уақыт әсер ету қырып ұю арқылы теріге ауыр зақым келтіруі мүмкін, ал пайда болған тұман қауіпсіз түрде байланыстан шығуға тыйым салуы мүмкін. Көп мөлшерде көмірқышқыл газына сублимацияланатындықтан, ол гиперкапния қаупін тудырады, сондықтан құрғақ мұзды жақсы желдетілетін жерде ғана ашық ауада қолдану керек. Құрғақ мұзды жарылыспен тазалауда қолданылатын ұсақ құрғақ мұз гранулаларында майлы қалдықтар жоқ. Құрғақ мұзға қауіпті заттарға арналған БҰҰ коды: БҰҰ 1845 нөмірі тағайындалған. Құрғақ мұз Еуропалық Одақ тарапынан қауіпті зат ретінде немесе АҚШ Көлік департаменті тарапынан құрлықтағы тасымалдау үшін қауіпті материал ретінде жіктелмейді. Кем дегенде бір адам машинадағы суытқыштардағы құрғақ мұздан бөлінген көмірқышқыл газынан қаза тапқан. 2020 жылы Мәскеуде өткен кеште 25 кг құрғақ мұзды бассейнге тастағаннан кейін үш адам қаза тапты; көмірқышқыл газы ауадан ауыр, сондықтан ол су бетіне жақын жерде, жерде ұзақ уақыт қалуы мүмкін.

Ішу

Кейде құрғақ мұз коктейльдерге тұманды эффект беру үшін қолданылады. Бір клиент сусыннан кездейсоқ құрғақ мұздың кесегін жұтып қойып, асқазан, өңеш және он екі елі ішегі ауыр күйік шағып, тамақтануда мәңгілік проблемаларға тап болды. Жылдам сублимациядан газ жиналуы мүмкін, бұл ас қорыту органдарын жарып салуға немесе тұншығуға әкелуі мүмкін. Құрамында құрғақ мұз бар және оны кездейсоқ жұтудан қорғайтын өнімдер осы қауіптерді жояды, сонымен бірге қалаған тұманды эффектті қамтамасыз етеді.