Кіріспе
Рудольф Вурлитцер компаниясы — 1853 жылы Цинциннатиде неміс иммигранты (Франц) Рудольф Вурлитцер құрған американдық музыкалық қораптар мен аспаптар компаниясы. Бастапқыда компания Германиядан скрипка, ағаштан жасалған үрмелі және мыс аспаптарды импорттап, АҚШ-та қайта сатқан. Wurlitzer қорғаныс келісімшарттары арқылы АҚШ әскеріне музыкалық аспаптар жеткізу есебінен алғашқы табысқа қол жеткізді. 1880 жылы компания пианино жасауды бастады және кейін Нью-Йорк штатының Солтүстік Тонаванда қаласына көшті. Тез арада кеңейіп, үнсіз фильмдер дәуірінде театрларда танымал болған оркестрлік аспаптар, оркестрлер, пианинолар және құбырлы немесе театрлық органдарды жасады. Wurlitzer компания өнімдерін сататын бөлшек сауда дүкендерінің желісін де жүргізді. Технология дамыған сайын, Wurlitzer электр пианиноларын, электронды органдар мен джукбокстарды шығара бастады, бірақ ол көбінесе музыкалық аспаптар емес, Wurlitzer жасаған джукбокстар мен автоматтарымен танымал болды. 1973 жылы Wurlitzer-дің джукбокс операциялары сатылып, Германияға көшірілді. 1988 жылы Baldwin Piano Company Wurlitzer пианино және орган брендтерін, сондай-ақ АҚШ-тағы өндіріс орындарын сатып алды, нәтижесінде пианино өндірісінің көп бөлігі шетелге көшті. 1996 жылы Болдуин компаниясы, Wurlitzer активтерімен бірге, Гибсон гитара корпорациясымен сатып алынды. Он жылдан кейін Гибсон Deutsche Wurlitzer және Wurlitzer Jukebox & Vending Electronics тауарлық белгілерін сатып алып, 2006 жылы Wurlitzer-дің ең танымал өнімдерін қысқа мерзімге бір корпоративтік бренд астына біріктірді. Болдуин 2009 жылы Wurlitzer брендті пианино жасауды тоқтатты. Қазіргі күні автоматтары Германияда Гибсон меншігімен Wurlitzer атауымен жасалады. Компания 2013 жылы джукбокс жасауды тоқтатты, бірақ әлі де қосалқы бөлшектер сатады.
The Rudolph Wurlitzer Company, usually referred to as simply Wurlitzer, is an American company started in Cincinnati in 1853 by German immigrant (Franz) Rudolph Wurlitzer. The company initially imported stringed, woodwind and brass instruments from Germany for resale in the United States. Wurlitzer enjoyed initial success, largely due to defense contracts to provide musical instruments to the U. S. military. In 1880, the company began manufacturing pianos and eventually relocated to North Tonawanda, New York. It quickly expanded to make band organs, orchestrions, player pianos and pipe or theatre organs popular in theatres during the days of silent movies. Wurlitzer also operated a chain of retail stores where the company's products were sold. As technology evolved, Wurlitzer began producing electric pianos, electronic organs and jukeboxes, and it eventually became known more for jukeboxes and vending machines, which are still made by Wurlitzer, rather than for actual musical instruments. Wurlitzer's jukebox operations were sold and moved to Germany in 1973. The Wurlitzer piano and organ brands and U. S. manufacturing facilities were acquired by the Baldwin Piano Company in 1988, and most piano manufacturing moved overseas. The Baldwin Co., including its Wurlitzer assets, was acquired by the Gibson Guitar Corporation in about 1996. Ten years later, Gibson acquired Deutsche Wurlitzer and the Wurlitzer Jukebox and Vending Electronics trademarks, briefly reuniting Wurlitzer's best known products under a single corporate banner in 2006. Baldwin ceased making Wurlitzer brand pianos in 2009. Vending machines are still manufactured in Germany using the Wurlitzer name under Gibson ownership. The company ceased manufacturing jukeboxes in 2013, but still sells replacement parts.
Тарих
Франц Рудольф Вурлитцер (1831–1914), Саксонияның Шенектен келген иммигрант, 1853 жылы Цинциннатиде Вурлитцер компаниясын құрды. Оның ұлдары Ховард, Рудольф және Фарни оның қайтысынан кейін компанияны кезекпен басқарды. Компания бастапқыда Германиядағы Вурлитцер отбасының музыкалық аспаптарын АҚШ-та қайта сату үшін импорттады. Вурлитцер – американдық қорғаныс мердігерлерінің бірі, ол Америка Азамат соғысы мен Испан-американ соғысы кезінде АҚШ әскеріне музыкалық аспаптардың ірі жеткізушісі болды. 1880 жылы Вурлитцер өз пианиноларын шығара бастады, оларды компания Чикагодағы бөлшек сауда орындары арқылы сатты. 1896 жылы Вурлитцер алғашқы монетамен жұмыс істейтін пианиносын жасады. 19 ғасырдың соңында жәрмеңкелер танымал болды. Көрермендер көбейіп, аттракциондар пайда бола бастағанда, музыканы күштірек ойнау қажеттігі туды. Сонда жәрмеңкелік орган ойлап табылды. Нью-Йорк штатының Солтүстік Тонаванда қаласында тұратын Юджин де Клейст мұндай органдарды (оларды «барелдік орган» деп те атайды) аттракциондарда пайдалану үшін алғашқылардың бірі ретінде жасады. Вурлитцер 1897 жылы де Клейсттің Солтүстік Тонавандадағы барелдік орган фабрикасының үлесін сатып алды. 1909 жылы Вурлитцер фабриканы толығымен сатып алды және барлық Вурлитцер өндірісін Огайодан Нью-Йоркке көшірді. Вурлитцер никелодеондарды шығарудан бас тартты, бірақ «Endless Roll Music Company» атты толық меншікті еншілес компания арқылы фортепиано музыкасы үшін музыкалық рулондарды өндіруді жалғастырды. Сонымен қатар, Вурлитцер Чикагодағы «All American Mohawk Radio Company» компаниясынан «Lyric» брендінің радиоларын шығаруды өз мойнына алды. «Lyric» радиолары 1929 жылы 425 долларға дейін сатылатын жоғары сапалы консольдық радиолар болды (2014 жылы шамамен 5800 доллар). Бизнес сатып алудан басқа, Вурлитцер Джеймс Армитаж, Джордж Гершель және аймақтың басқа да кәсіпкерлерімен бірнеше бірлескен кәсіпорындар құрды. Ол Солтүстік Тонаванданың орталық бөлігінде Гундри және Оливер көшелерінде жеке зауыт салды, ол ойын-сауық парктеріне, цирктерге, роллердромдар мен карнавал орталықтарына арналған органдар мен гирдилерді қысқа партиялармен өндіруге маманданған. Аттракциондар, әсіресе карусельдер, осы зауытта құрастырылды. 1933 жылға қарай «Wurlitzer» атауы музыкалық аспаптарға қарағанда джукбокспен көбірек байланысты болды. 1942 жылы Солтүстік Тонавандадағы зауытта орган өндірісі тоқтатылды және өндіріс екінші дүниежүзілік соғысқа арналған бомбалардың жақындығын анықтау құрылғыларын жасауға ауыстырылды. Соғыстан кейін, әдеттегі өндіріс қайта басталды, бірақ көбірек радио, джукбокс және жеке үйлерге арналған шағын электрондық органдарға назар аударылды. Ривера театрында, сондай-ақ Солтүстік Тонавандада, осындай тарихи органдардың бірі бар, сонымен қатар Нью-Йорктің Буффало қаласындағы Шидің сахналық өнер орталығында да бар. Вурлитцердің электрондық аспаптарының арасында, 1947 жылы электростатикалық қамыс органдардан бастап, ең маңыздысы толық электрондық органдар болды, әсіресе екі мануалды және педальды шпинетті типте (1971 жылдан бастап синтезаторлық мүмкіндіктерімен) үй пайдалануы үшін. 1950 жылдардың ортасында Вурлитцер портативті электр пианиноларын шығара бастады. Ремберт Вурлитцер (1904–1963) 1949 жылдан 1963 жылы қайтыс болғанға дейін фирманың скрипка бөлімін өз бетінше басқарды, оны сирек кездесетін скрипкалар үшін жетекші халықаралық орталыққа айналдырды. 1960 жылдары Вурлитцер жаңа аспаптар нарығына кірді. 1964 жылы Вурлитцер құқықтарды, тіркелген сауда белгілерін, авторлық құқықтарды, патенттерді, инженерлік жазбаларды және Индиана штатының Элькхарт қаласында жезді үрлемелі аспаптарды өндіретін Генри С. Мартин Банд Инструмент Компаниясының зауытын сатып алды (С. Ф. Мартин және Компания гитара жасаушысымен шатастырмау керек). 1967 жылы Вурлитцер гитара нарығына Holman Woodell гитараларының жалғыз дистрибьюторы ретінде кірді, олар бастапқыда Вурлитцер брендімен сатылды. Содан кейін Вурлитцер итальяндық гитара жасаушы Уэлсонға ауысты, 1969 жылы гитара сатуды мүлдем тоқтатты. Wurlitzer-дің алғашқы музыкалық қораптары жақсы сатылатын болса да, технология көп ұзамай Wurlitzer-ді басып өтті. 1950 жылдары музыкалық қораптар нарығында басқа компаниялар көш бастады. Вурлитцер өзінің Мартин құқықтарын 1971 жылы LeBlanc-қа сатты, пианинолар мен джукбокс өнімдеріне назар аудару үшін. 1973 жылы Вурлитцер өзінің музыкалық қорап брендін неміс компаниясына сатты және Солтүстік Тонаванда зауытын жапты. Бұрынғы Вурлитцер кешенінде бүгінгі күні бизнес-парк, мердігерлердің жабдықтау дүкені, қойма, кеңселер, мейрамханалар және Platter's Chocolate фабрикасы орналасқан. Пианино және орган өндірісі Миссисипи және Арканзас штатындағы зауыттарда бірнеше жылға созылды. 1988 жылы «Baldwin Piano Company» Вурлитцердің пианино жасау активтерін және брендін сатып алды. Кейіннен «Gibson Guitar Corporation» «Baldwin» компаниясын сатып алып, оны толық меншікті еншілес компания ретінде пайдаланды. Содан кейін «Gibson» 2006 жылы «Deutsche Wurlitzer Jukebox and Electronics Vending» брендін сатып алып, Wurlitzer өнімдерінің негізгі түрлерін қайтадан бір иеленушіге біріктірді. Алайда, «Baldwin» 2009 жылдың соңына қарай пианиноларда «Wurlitzer» атауын қолдануын тоқтатты. Қазіргі кезде «Gibson» «Wurlitzer» брендін тек джукбокс және сауда автоматтары үшін пайдаланады. Вурлитцер джукбокс және сауда автоматтарының өндірісін Германияның Хуллхорст қаласындағы зауытында жалғастыруда. Вурлитцер штаб-пәтері Хуллхорстта орналасқан, сонымен қатар Иллинойс штатының Гурни қаласында және Англияның Оксфордшир графтығында өндірістік және сату кеңселері бар.
Акустикалық пианинолар
1880 жылдардың басында Вурлицер тұтқалы және үлкен фортепианолардың толық қатарын жасады. 1914 жылы Вурлицер Melville Clark фортепианоларының жалғыз дистрибьюторы болды, ал 1919 жылы Melville Clark компаниясын сатып алды. Вурлицер Иллинойс штатының ДеКалб қаласындағы Кларк зауытында Melville Clark атымен фортепиано жасауды жалғастырды. Вурлицер компаниясы өндірген басқа брендтер: Apollo, De Kalb, Julius Bauer, Farney, Kingston, Kurtzman, Merrium, Schaff Bros. және Underwood. Вурлицер фортепиано дизайнында ерекше табысқа жетті. Ол "Пентагонды дыбыс тақтасын", "Тондық өңдеуден өткен молоточектерді" және оның фортепианоларының дыбысын байытуға және толықтыруға көмектесетін басқа да бірегей инновацияларды әзірледі. 1935 жылы ол спинет фортепианоны жаппай сатуға ұсынған алғашқы өндірушілердің бірі болды. Бұл 39 дюйм биіктігіндегі фортепиано бірден үлкен сәндік танымал болды. Спинет көптеген американдықтардың толық тік немесе үлкен фортепианоны алуға мүмкіндігі болмаған сәтке орай келді.
Көпшілдік фортепианолар
1930 жылдардың ортасында Вурлитцер симметриялық рояльдардың, немесе "Көбелек" рояльдарының желісін ұсынды. Вурлитцер тарихының осы кезеңінде барлық рояль өндірісі тек Декалб, Иллинойс қаласында жүргізілді. Модельдер 44 пернелі "Студенттік Көбелек" роялінен бастап 88 пернелі "Делюкс Арт Деко Стримлайн" 1411 модельіне дейін болды. 1411 модельінде көптеген жаңа, патенттелген ерекшеліктер болды. Корпустың айналасындағы төрт қабатты жолақтар іс жүзінде функционалды дыбыс тесігі болды, олардың арқасында жабық қақпақтары бар шкафтан дыбыс шығуы мүмкін болды. Ең ерекше ерекшелігі – көбелек қанаттары сияқты ашылатын симметриялық қақпақтар. Бұл қақпақтар екінші, портты, алынып тасталатын ішкі қақпақты ашуға арналған. Бұл қақпақтар әсем кесілген, скрипкадағы сияқты үлкен F тесігінен, сондай-ақ сыртқы жиегі бойындағы көптеген радиалды ойықтардан дыбыс шығаруға мүмкіндік берді. Дизайнның тағы бір жаңалығы – "Тонды күшейткіш". Бұл құрылғы рояльдің жақтауындағы металлдан жасалған жалпақ тақтадан тұрады, ол бас көпірдің астынан өтіп, дыбыс тақтасындағы бекітілген нүктеге дейін созылады, бұл кішкентай рояльде дыбысты күшейтуге арналған. Көпірдің үстіндегі бұрандалы механизм дыбыс деңгейін реттеуге мүмкіндік берді. Вурлитцер 73 пернелі "Көбелек" моделін кем дегенде үш түрлі нұсқада жасады. Әрқайсысының аяқтары, лиралары және нота тіректері сияқты әртүрлі безендірулері болды.
Жапсырма мүшелері
1892 жылы АҚШ үкіметі көшелік және жәрмеңкелік органдарды импорттауға жоғары тарифтер қойғаннан кейін, Вурлитцер механикалық органдарды өндіруді бастады. Көбінесе бұл кішкентай аспаптар болатын, олар ілгекпен бекітілген барабаннан ойнайтын, бумен немесе қолмен айналдырылатын. Олардың көптеген корпустары қараңғы (кейде қара) ағаштан жасалған, алтынмен кесілген ою-өрнектермен безендірілген, еуропалық барабанды органдардың өндірушілеріне ұқсас. Бөлшектері импорттық тарифтерге жатпағандықтан, Вурлитцердің дерлік барлық аспаптары еуропалық өндірушілердің үлгілерінен көшірілген. Мысалы, 104 және 105 үлгілері Gebrüder Bruder барабанды органынан көшірілген. 146 үлгісі Brüder-дің 79 үлгісіндегі жәрмеңкелік органынан көшірілген, бірақ барабандарды жасыратын бүйірлік қанаттары алынып тасталған. 157 үлгісі Gavioli-дің ерекше үлгісінен көшірілген (осы үлгідегі органдардың тек 2-3 ғана бар екені белгілі; бұрынғы орган Dorney Park & Wildwater Kingdom-де болған, бірақ ол өртте жойылған). Ал 165 үлгісі "Gebrüder Bruder" "Elite Apollo Orchestra" оркестрінен көшірілген. Жәрмеңке операторларының органдарға деген сұранысы артқан сайын, Вурлитцерге Limonaire Frères-тің бұрынғы қызметкері және Солтүстік Тонаванда барабанды орган фабрикасын құрған Эжен де Клейст жүгінді. Де Клейст компания үшін тонофонды жасағаннан кейін, ол 1901 жылғы Панамерикандық көрмеде алтын медаль жеңіп алды, содан кейін Вурлитцер оның компаниясына инвестиция жасады. Вурлитцер 1909 жылы де Клейсттің бизнестегі үлесін сатып алып, Солтүстік Тонавандағы фабриканы басқаруды өз қолына алды. Жаңа компания жаңа технологияларға инвестиция жасады, нәтижесінде электр моторларын пайдалануға көшті, ал музыка көзі ілгекпен бекітілген барабандардан перфорацияланған қағаз рулондарына (плеер-пиано рулондарына ұқсас) ауыстырылды. Вурлитцер оркестрлік органдарды өндірумен қатар, басқа компаниялар жасаған органдарды өз рулондарына сәйкес келу үшін қайта жабдықтады. Бұл әдетте қайта жабдықталған органның музыкалық кітапханасын кеңейтуге мүмкіндік берді, себебі көптеген Wurlitzer музыкалық рулондары қол жетімді болды. Алайда, кейде мұндай өзгерістерге орган құбырларын өзгерту қажет болды, бұл органның дыбысын өзгертуі мүмкін. Вурлитцер органдарының өндірісі 1939 жылы тоқтатылды, фабрикадан соңғы шыққан орган 157 корпустағы 165 үлгісі болды (өйткені Вурлитцерде артық 157 корпусы қалған және иесі өзгеріске қарсы болған жоқ). Ұлы депрессия кезеңінде өндіріс аяқталуға жақын, шығындарды қысқарту үшін түрлі шаралар қолданылды, мысалы, мыс мүйіз және труба құбырларын ағаштан жасалғандармен алмастыру (бірақ бұл өзгеріс мыс құбырлардың өткір дыбысына байланысты болуы мүмкін, ол кейбір адамдарға ұнамаған; ағаш құбырлар жұмсақ дыбыс шығарды). Компания жасаған кейбір оркестрлерді Нью-Гэмпшир штатының Линкольн қаласындағы Кларк сауда орталығында, Монтана штатының Невада қаласындағы Музыка залында және Иллинойс штатының Барингтон Хиллз қаласындағы Викториан сарайындағы Джаспер Санфилиппо коллекциясында табуға болады.
Никелодеон және ойыншы пианинолары
Вурлитцер 1900 жылдан бастап шамамен 1935 жылға дейін никелодеон пианиноларын, немесе монетаға жұмыс істейтін пианиноларды өндірді. Бұл – жұмыс істеу үшін монета талап ететін электрмен жұмыс істейтін механикалық пианинолар, жұкбокс сияқты. Компания түрлі никелодеон модельдерін шығарды, мысалы, ертедегі Вурлитцер мандолина квартеті – Вурлитцердің Регина Сублима фортепианосына ұсынылған баламасы. Бұл машинада мандолина қосылған қайталайтын пианино және оған қоса пианино бар. Кейін олар Wurlitzer A. P. P. роллін енгізді; ол барлық келесі Wurlitzer никелодеондарында қолданылатын әмбебап ролл. B(X), C(X), D(X) және I(X) сияқты модельдер осы роллді пайдаланады. Вурлитцер сондай-ақ автоматтік ролл ауыстыру жүйесін жасады, сондықтан бір ролл оралып біткенде, екіншісі карусель сияқты жүйеге орнатылды. Модель нөмірінің соңындағы "X" әрпі сол модельдің ролл ауыстырғышпен жабдықталғанын көрсетеді. Мәліметтерге сәйкес, Вурлитцер басқа өндірушілерге өз пианиноларына Вурлитцер компоненттерін орнатуға және оларды басқа брендтермен сатуға мүмкіндік берген механикалық пианино механизмдерін сатқан. Мысал ретінде Мильнер пианино компаниясын келтіруге болады. Мильнер пианинолары Вурлитцердің сол жерде болған кезімен сәйкес келетін Цинциннатиде жасалған. Компанияның жазбалары Вурлитцердің Мильнер компаниясын, сондай-ақ жылдар бойы Вурлитцер сатып алған басқа да бірнеше компанияны сатып алғанын көрсетеді, бірақ Мильнер өз өнімдерінде Вурлитцер компоненттерін ғана қолданған болуы мүмкін.
Жүкбокстар
Wurlitzer – Big Band дәуірінің танымал музыка қорапшасы болды, тіпті кейбір жерлерде Wurlitzer кез келген музыка қорапшасының жалпылама атауына айналды. (Мысалы, мажар тілінде "wurlitzer" сөзі әлі де "жукбокс" дегенді білдіреді, тіпті мажар тілінде W әрпі тек шетелдік сөздерде қолданылатынына қарамастан). Wurlitzer-дің табысы жоғары деңгейдегі маркетинг бөліміне (кейін Индиана штатының сенаторы болған Гомер Капехарт басқарған), сенімді Simplex пластинка алмастырғышына және инженер Пол Фуллердің "жарықтандыру" дизайн стилінде көптеген корпус түрлерін жасауына байланысты болды. Wurlitzer-дің табысына ықпал еткен тағы бір маңызды фактор – 1933 жылы құрғақ заңның тоқтатылуы және оның нәтижесінде барлар мен би залдарында монетамен жұмыс істейтін музыка аспаптарына деген сұраныстың артуы болды. Wurlitzer-дің алғашқы музыка қораптары тек 78 айналымдық он пластинканы, әр пластинканың бір жағын ғана ойнататын, кейін 24-ке дейін артты. 45 айналымдық кішкентай пластинкалар пайда болған кезде, Wurlitzer Seeburg механизмдеріне жеңіліп қалды, олар 50 түрлі пластинканың екі жағын ойната алатын, соның арқасында 100 әнді таңдауға болатын. Wurlitzer брендінің алғашқы гитараларының ерекшеліктері – тремоло бекіту тақтасындағы W пішіндес кесігі және әрбір датчик астындағы Rock/Jazz таңдау қосқышы. Wurlitzer электрогитараларының тағы бір ерекшелігі – олар стерео шығысқа арналған сымдармен жабдықталған. 1967 жылы Wurlitzer Holman Woodell компаниясымен ынтымақтастығын тоқтатты, мүмкін Holman Woodell гитараларының лакталған қаптамасымен мәселелер болғандықтан, көптеген аспаптар зауытқа қайтарылды. 1967 жылдан бастап Wurlitzer брендінің гитараларын Италиядағы Welson компаниясы өндірді, ал Wurlitzer желісіне жартылай қоңыр корпусты электр гитаралары мен акустикалық гитаралар да қосылды. Wurlitzer 1969 жылға дейін Welson жасаған гитараларды Wurlitzer атауымен тарата берді, содан кейін Wurlitzer өз брендімен гитара сатуды тоқтатты.