Кіріспе

Темір жол қауіпсіздігі жүйесі

Автоматты ескерту жүйесі (AWS) – Ұлыбританияда ойлап табылған және негізінен сол елде қолданылатын темір жол қауіпсіздігі жүйесі. Ол пойыз машинисіне алдағы сигналның ашық немесе сақ болуын дыбыстық хабарлама арқылы білдіреді. Алдағы сигналдың күйіне байланысты, AWS ескерту ретінде «дабыл» дыбысын немесе ашық ретінде «қоңырау» дыбысын шығарады. Егер пойыз машинисі ескерту дыбысын назарға алмаса, AWS автоматты түрде шұғыл тоқтату жүйесін іске қосады. Дегенмен, егер машинист ескерту дыбысын дұрыс қабылдап, арнайы батырманы басса, оған ескертуді еске түсіру үшін «күнбағыс» символы көрсетіледі.

Жұмыс істеу қағидаттары

AWS – магниттік өрістерді анықтауға негізделген жүйе. Бұл магниттік өрістерді теміржолға орнатылған тұрақты магниттер мен электромагниттер жасайды. Поезд анықтаған магниттік өрістердің полярлығы мен тізбегі, пойыз жүргізушісіне берілетін сигналдың түрін анықтайды. Жолдың орталық сызығына AWS магниті деп аталатын магнит орнатылады. Магниттің магниттік өрісі келесі сигналдың күйіне сәйкес реттеледі. 1873 жылы Ұлыбританияның 3286 нөмірімен Шарль Дэвидсон мен Чарльз Даффи Уильямсқа, егер сигнал қауіпті режімде болса, жол бойындағы тетік локомотивтің дабыл құрылғысын іске қосып, тежегішті қосып, буды тоқтатып, күзетшіге хабар беретін жүйеге патент берілді. Көптеген ұқсас патенттер берілді, бірақ олардың барлығы бірдей кемшілікке ие болды – механизмнің зақымдану қаупіне байланысты оларды жоғары жылдамдықпен пайдалану мүмкін болмады, нәтижесінде ешқандай нәтижеге қол жеткізілмеді. Германияда Кофлер жүйесі сигнал тіректерінен созылатын қолдарды пайдаланды, олар локомотив кабинасының шатырына орнатылған екі тетікпен жұмыс істеді: біреуі сақтандыруды, екіншісі тоқтауды білдірді. Жылдамдықпен жұмыс істеу мәселесін шешу үшін тетіктердің серіпті бекітілуі локомотивтің доңғалақ осіне тікелей қосылды, бұл дұрыс орналасуды қамтамасыз етті. 1929 жылы Берлиннің S-Bahn электрлендірілген кезде, осы жүйенің жетілдірілген нұсқасы, контактілік тетіктер шатырдан пойыздың қабырғаларына көшіріліп орнатылды. Бірінші пайдалы құрылғыны 1895 жылы Солтүстік-Шығыс темір жолының Винсент Рейвен ойлап тапты, патент нөмірі 23384. Бұл құрылғы тек дыбыстық ескертуді қамтамасыз еткенімен, жүргізушіге алдағы стрелкалардың басқа жолға ауысқандығын көрсете білді. 1909 жылға қарай компания оны шамамен 160 километрлік жолға орнатқан. 1907 жылы Франк Уайатт Прентис «Герцтік толқындарды» локомотивке жеткізу үшін рельстер арасына орнатылған, ұзақ кабельді, оны ұшқынды генератормен қуаттау арқылы радиосигнал беру жүйесін патенттеді. Электр толқындары белсенді болғанда, локомотивтегі когерердегі металл түйіршіктері бірігіп, аккумулятордан ток өтуіне мүмкіндік берді. Егер блок «бос» болмаса, сигнал өшірілді; когерер арқылы ток өтпеді және реле кабинадағы ақ немесе жасыл шамды қызылға ауыстырып, тежегіштерді қосты. Лондон және Оңтүстік-Батыс темір жолы 1911 жылы Хэмптон-Корт тармағына осы жүйені орнатты, бірақ желі электрленгеннен кейін оны алып тастады.

GWR автоматты пойыз басқаруы

Кеңінен қолданылған алғашқы жүйені 1905 жылы Ұлы Батыс темір жолы (GWR) әзірледі және Ұлыбританияның 12661 және 25955 патенттерімен қорғалды. Оның бұрынғы жүйелерге қарағанда артықшылығы – жоғары жылдамдықта қолдану мүмкіндігі және сигнал ашық болғанда кабинада растау дыбысы естілуі болды. GWR жүйесінің соңғы нұсқасында локомотивтер вакуумдық поезд құбырына соленоидпен басқарылатын клапанмен жабдықталды, ол батарея арқылы жабық күйде ұсталды. Әр алыс сигналдың алдында рельстердің арасына ұзын пандус орнатылды. Бұл пандус тік металл жапырақтан тұрады, ол қозғалыс бағытына параллель (жапырақ параллельден сәл ауытқыған, сондықтан тұрақты орнында локомотивтердің контактты аяқ киімдерін тоздырмайды), ағаш тірекке бекітілген. Локомотив пандус үстінен өткенде, локомотив астындағы серіппелі контакт аяқ киім көтеріліп, тежегіш клапанын ұстап тұрған батарея тізбегі үзіледі. Егер сигнал ашық болса, желідегі батареядан келетін ток (бірақ кері полярлықта) пандусты қуаттандырып, локомотивке контакт арқылы өтеді және тежегіш клапанды жабық күйде ұстайды, ал кері полярлық ток кабинадағы қоңырауды соқтырады. Механизмнің локомотив жоғары жылдамдықпен қозғалғанда әрекет етуге уақыты болуын қамтамасыз ету үшін, сыртқы ток тек бір сәтте берілетін болғандықтан, "кешіктірілген реле" жұмыс уақытын ұзартады және сыртқы қуатты локомотив батареясынан келетін токпен толықтырады. Әр алыс сигналдың 12,5 В немесе одан да жоғары кернеулі жеке батареясы болды; егер қуат тікелей басқару сигналы қорабынан келсе, кедергі тым жоғары деп есептелді (локомотив жабдықтарына 500 мА қажет). Оның орнына, сигнал қорабындағы 3 В тізбек батарея қорабындағы релені қосады. Сигнал "сақтандыру" немесе "қауіп" күйінде болғанда, пандус батареясы ажыратылып, локомотив батареясының тогын алмастыра алмайды: тежегіш клапан соленоиді босатылып, ауа вакуумдық поезд құбырына сирена арқылы жіберіледі, бұл дыбыстық ескертуді қамтамасыз етеді және пойыздың тежегіштерін баяу қолданады. Жүргізуші ескертуді тоқтатып (жүйені қалыпты күйіне келтіріп) және өзінің бақылауымен тежегішті қолдануы керек еді, әйтпесе тежегіш клапан соленоиді ашық қалып, шамамен 15 секундтан кейін барлық вакуум жоғалып, тежегіштер толыққанды қолданылады. Ескертуді жүргізуші кабинадағы АТК аппаратындағы серіппелі ауыстырмалы рычагты басып тоқтатуға тиіс болды. Кілт пен схемалар жүйені қайта орнату үшін рычагты басудың емес, басылғаннан кейін қалыпты күйіне оралуын қамтамасыз етті – бұл жүргізушілердің рычагты төмен қарай тығып қоюы немесе рычагтың кездейсоқ осындай күйде тұрып қалуының алдын алу үшін жасалған. Қалыпты пайдалану кезінде локомотив батареясы үнемі разрядталады, вакуумдық құбырдағы клапанды жабық ұстап тұру үшін, оны азайту мақсатында, локомотив пайдаланылмағанда батареяны ажырататын автоматты сөндіру коммутаторы орнатылды. GWR локомотивтері үшін үшінші рельс принципімен электрлендірілген ортақ желілерде (Смитфилд нарығы, Паддингтон қалалық және Аддисон Роуд) жұмыс істеуге мүмкіндік болды. Электрлендірілген учаскелерге кіре берісте ерекше, биік профильді контактілік пандус (әдеттегіден өзгеше) локомотивтің контакт аяғын рамадағы тісті дөңгелекке тірелетінше көтерді. Электрлендірілген учаскенің соңында тиісті көтергіш пандус тісті дөңгелекті босатады. Алайда, ауыр тарту тогы осы бағыттар арқылы өтетін кезде борттағы жабдықтың сенімді жұмыс істеуіне кедергі келтіруі мүмкін еді және осы себепті 1949 жылы "жақсы сынақтан өткен" GWR жүйесі ұлттық стандарт ретінде таңдалмады (төменде қараңыз). Оны Оңтүстік темір жолы, Лондон және Солтүстік-Шығыс темір жолы және Лондон, Мидленд және Шотландия темір жолдары сынады, бірақ бұл сынақтар нәтижесіз аяқталды. 1948 жылы Хадд, қазір LMS-де жұмыс істеп, LMS бөлімшесі Лондон, Тилбери және Саутхенд желісін өзінің жүйесімен жабдықтады. Бұл тәжірибе сәтті аяқталды және Британдық темір жолы соңғы сигналдың қай жақтан өткенін кабинада бейнелейтін механизмді одан әрі жетілдірді. 1956 жылы Көлік министрлігі GWR, LTS және BR жүйелерін бағалап, BR әзірлегенін Ұлыбритания темір жолдары үшін стандарт ретінде таңдады. Бұл 1952 жылғы Харроу және Велдстоун апатына жауап ретінде жасалды.

Екі бағыттағы жұмыс

Тұрақты магнит жолдың ортасында орналасқандықтан, ол екі бағытта да жұмыс істейді. Тиісті күші бар электрлік катушкамен тұрақты магнитті жоюға болады. Егер бір жолдағы қарама-қарсы бағыттағы сигналдар бір-біріне қатысты дұрыс орналасқан болса (яғни, бір-біріне қарап тұрып, шамамен 400 йрд қашықтықта болса), ортақ жол жабдықтарын қолдануға болады, ол екі сигналдың электромагниттері арасында орналасқан, жойылмаған тұрақты магниттен тұрады.