Кіріспе

Оңтүстік Каролина штатындағы археологиялық ескерткіш, АҚШ. Топпер – АҚШ-тың Оңтүстік Каролина штатының Аллендейл округінде, Саванна өзенінің жағасында орналасқан археологиялық ескерткіш. Бұл орын кейбір археологтардың пікірінше, Кловис мәдениетінен бұрын Жаңа дүниеде адамдар қоныстанғанын көрсететін артефакттар табылған жер ретінде белгілі. Бұрын Кловис мәдениеті Солтүстік Америкадағы ең алғашқы адамдар деп есептелген. Бұл ескерткіштегі артефакттар Кловис мәдениетінен 3000 жылға немесе одан да ертерек болуы мүмкін, бірақ бұл тұжырымдар даулы. Негізгі қазба жұмыстары кем дегенде б.з.б. 50 000 жылға дейін жүргізілді, мәдени артефакттардың қалдықтары ізделіп жатыр. ХХІ ғасырдың басында осы және басқа да ескерткіштерге негізделген Кловис теориясына күмәнді көзқарас туғанға дейін, археологтар Кловис мәдениетінің қабатынан тереңірек қазба жасауға тырыспайтын, себебі олар Кловистен бұрынғы адам жасаған ешқандай заттар табылмайды деп сенген.

География

Топпер орны Саванна өзенінің шығыс жағында орналасқан. Жер бедері біршама төбелі: ең төменгі бөлігі өзен бойында 80 фут (24 м) мен 90 фут (27 м) биіктікте жатыр, ал ең биік жері – орнының шығыс жиегі, ол 130 футтан (40 м) асады. Орнынан өзенге қарай құлату арнасы өтеді. Орнының шамамен ұзындығы 0,1 миль (0 км), ал ені солтүстік-оңтүстік бағытта одан сәл артық, бірақ археологиялық қалдықтардың толық көлемі әлі анықталған жоқ. Бұл – шерт кеніші. Шерт кенін қамтитын Флинт өзенінің формациясы Саванна өзенінің үстіндегі беткейде, формацияның ең солтүстік нүктесінде көрінеді. Топпердің солтүстігінде және шығысында құрал жасауға жарамды тас аз болғандықтан, бұл орын сол аймақтан келген аңшы-жинаушылар үшін тартымды болған. Орнының бір бөлігі өзен үстіндегі террасада және шерт кенін ашып тұрған беткейдің астында орналасқан. Террасадағы қазба жұмыстары кезінде үш негізгі шөгінді бірлік табылды. Ең төменгісі – 55 000 жыл бұрын бұрқылдап аққан өзен арқылы қалыптасқан деп есептелетін құм және құмды саз қабаты. Оның үстінде 15 000 жыл бұрынғы аралас ағыстармен шөгіндірген деп саналатын қалың қиыршық тас, құм және құмды саз қабаты жатыр. Шамамен 13 000 жыл бұрын жел мен жер беті суының ағыны және террасаның үстіндегі төбеден топырақ сырғуы нәтижесінде қалың сазды құм қабаты шөгінді. Плейстоценнің соңында Топпер орны екі экожүйенің тоғысқан жеріне жақын болды. Солтүстікте салқын, ылғалды, жапырақты орман болды. Оңтүстікте жылы, мәңгі жасыл орман орналасқан. 38AL23 кодымен белгіленген Топпер орны, тарихи орындардың ұлттық тізіміне енген Allendale Chert Quarries археологиялық ауданының құрамына кіреді. Ол Clariant компаниясына тиесілі жерде орналасқан. 2006 жылы қазба жұмыстарын күн мен жаңбырдан қорғайтын плейстоцендік террасаның үстінде павильон салынды. Павильонды қаржыландыруға үлес қосқан Clariant компаниясы террасадағы қазба орнына көрініс ашатын бақылау алаңшасын салдырды. Орнындағы екі аймақта Кловис мәдениетінің іздері табылды: құламаның жанындағы террасада және шерт кенін ашып тұрған беткейдегі аймақта. 2013 жылға қарай Кловис мәдениетінің қабаттарына немесе одан да тереңге қазба жұмыстары жүргізілді.

Тергеулер

Топпердің жері 1985 және 1986 жылдары Оңтүстік Каролина археология және антропология институты (SCIAA) тарапынан қазылып зерттелді. Сол қазба жұмыстары барысында 15 ғасырға тән Миссисиппи мәдениетінен бастап, шамамен Палеоиндиялық кезеңге дейінгі артефакттар табылған. 1998 жылы Альберт Гудйер басшылығымен Аллендейл Палеоиндия экспедициясы Саванна өзеніндегі Смитс-Лейк-Крик жерін зерттеуге жоспарланған. Алайда, сол жерде су тасқыны болғандықтан, жоба Топпер жеріне көшірілді. Бұрынғы қазба жұмыстары жер бетінен төмен қарай ешқандай артефакт таппаған, ал белгілі бір деңгейде жалпақ тісті ұштар (мүмкін Кловис немесе Фолсом ұштары) табылды. Кловиске дейінгі артефакттарды табу ниетімен 1998 жылғы қазбалар осы деңгейден де тереңге қарай кеңейтілді. Жер бетінен, Палеоиндиялық немесе Кловис қабатынан әлдеқайда төменде, кейбіреулері адамның әрекетінен туған артефакттар деп жорытқан шарт фрагменттері мен көмірдің кесектері табылды. Осы деңгейде табылған шамамен 20 тастың жиынтығы мүмкін мәдени ерекшелік ретінде қарастырылды. Топперде 1998 жылдан бері жыл сайын қазба жұмыстары жүргізілуде, және олар екі аймаққа бағытталған: «Плейстоцендік терраса» деп аталатын террасадағы аймақ және террасаның үстіндегі беткейдегі «Төбе» деп аталатын аймақ. 2006 жылы экскаваторларды күннен және жаңбырдан қорғайтын плейстоцендік террасаның үстінде павильон салынды.

Кловис тауып алады

Топпердің екі аймағында, атап айтқанда "плейстоцен террасасы" және "бөктер", бұрынғы қабаттардан көптеген Кловис артефакттары табылды. 2005 жылға дейін Атлант жағалау жазығындағы Кловис орындарының (Кактус төбесі) тек біреуі ғана қазылған.

Төбе басына

Тау беткейі - құмның көлбеу жапырақшасы, аллювиалды террасаның бір бөлігін жауып тұрған құмды саз. Тау беткейінде барлығы [саны] қазылып алынды. Террасаның жоғарысындағы төбе беткейіндегі бір аймақ 2005 жылдан 2008 жылға дейін қазіргі беткейден [тереңдік] төмен қазылды. Қазба жүргізілген аймақтағы топырақ қабатталмаған, бірақ Кловис, Архаик және Вудленд артефакттары ерекше қабаттарда табылды, Вудленд артефакттары жоғарғы қабатта, Архаик артефакттары ортаңғы қабатта, ал Кловис артефакттары ең төменгі қазылған қабатта кездесті. Артефакттардың таралуын талдау, патинаның бағалануы, қыздыру іздері және сыртқы түрінің басқа да ерекшеліктері артефакттардың қабаттануының минималды түрде бұзылғанын көрсетеді.

Клодис өсіру

1930 жылдан бері Жаңа дүниенің адамдармен қоныстануына қатысты басым теория – алғашқы адамдар Кловис халқы болды деп есептеледі, олар шамамен 13 500 жыл бұрын пайда болған. Кловис халқының артефакттары АҚШ-тың көп бөлігінде және Орталық Американың оңтүстігінде, Панамаға дейін табылған. Бірақ 21-ші ғасырдың басынан бері бұл қалыпты теория Кловисиге дейінгі Монте-Верде (Оңтүстік Чили), Кактус Хилл (Вирджиния) және Баттермилк Крик (Техас) сияқты ескерткіштерді тауып, оларды мерзімдеу арқылы күмәндануға ұшырады.

Кловиске дейінгі дау

2004 жылы Оңтүстік Каролина университетінің Альберт Гудиер Топпер орнындағы ең төменгі қазылған деңгейдегі ашық топырақта қара дақ түрінде табылған көміртектенген өсімдік қалдықтарының радиокөміртекпен шамамен 50 000 жыл бұрын, яғни Кловис халқынан шамамен 37 000 жыл бұрын даталанғанын хабарлады. Топпер орнын 1980 жылдары қазба жұмыстарын бастаған Гудиер, сол деңгейдегі литикалық заттардың қарапайым тас құралдар (демек, «артефакттар») екенін айтады. Басқа археологтар бұл тұжырымға қарсы шығып, бұл заттардың табиғи екенін, адамның жасағанын емес деп санайды. Кейбір археологтар Топпердегі көміртектенген қалдықтардың радиокөміртекпен даталануын да сынады, олар 1) бұл дақ табиғи өрттің салдары екенін және 2) 50 000 жыл – тиімді радиокөміртекпен даталаудың теориялық жоғарғы шегі екенін, яғни бұл қабат радиокөміртек бойынша «өлген», сол кезеңге емес екенін мәлімдеді. Гудиер бұл заттарды орнындағы Кловис артефакттарынан 4 метр тереңде қазып тапты. Ең көне литиканы тапқанға дейін ол 16 000 жыл бұрын, яғни Кловистен 3 000 жыл бұрын жасалған құралдар деп санайтын басқа да заттарды тапқан. Диан Сноудың пікірінше, 3 000 жылдық мерзім радиокөміртекпен даталаудың жоғарғы шегінен гөрі әлдеқайда ықтимал және сенімді сан. Кловис мәдениетінен бірнеше мың жыл бұрынғы дәлелдер Кловис мәдениетінің «пионерлік» кезеңі деп аталады. Бұл мәдениеттің тууы және құралдар жиынтығының басталуы болар еді. Зерттеушілер дәлелдердің жетіспеушілігінің себебін қолдағы материалдардың жетіспеушілігімен түсіндіреді. Жаңа техниканың таралуына уақыт керек. Пионерлік гипотеза құралдардың мыңжылдықтар емес, ғасырларға дейін бұрын пайда болуына мүмкіндік береді. Уотерс және авторлар Топпер орнындағы Кловис горизонтының астында табылған артефакттардың табиғи болуы мүмкін екенін, адамның жасағанын емес деп мәлімдейді. Олар осы жердегі Плейстоцен және Голоцен қабаттарындағы құралдардың өзгеруінен айырмашылығы, бұл құралдардың 50 000 жылдан (Б.П.) 15 000 жылға дейін (Б.П.) өспегенін атап өтті.