Кіріспе
Ұшуды басқару беті, соғуды арттыруға арналған
Авиацияда, ауа тежегіштері немесе жылдамдық тежегіштері – ұшақта соғуды арттыру үшін қолданылатын ұшуды басқару бетінің бір түрі. Ауа ағынына созылған кезде, ауа тежегіштері ұшаққа түсетін соғу күшін арттырады. Қолданылмаған кезде, олар ұшақтың ағымдық пішініне бейімделіп, соғуды азайтуға көмектеседі. Ауа тежегіштері спойлерлерден соғуды көтеруді аз өзгерте отырып арттыру мақсатында ерекшеленеді, ал спойлерлер көтеру-соғу қатынасын төмендетіп, көтеруді сақтау үшін үлкен шабуыл бұрышын қажет етеді, соның салдарынан жоғары жылдамдықпен ұшу жылдамдығына ие болады.
Тарих
Ұшудың алғашқы онжылдықтарында ауа тежегіштері қанаттарға орнатылған жапқыштар болды. Олар пилот кабинасындағы тұтқа арқылы және ауа тежегішімен механикалық байланыстар арқылы қолмен басқарылатын. 1931 жылы жасалған ауа тежегішінің алғашқы түрі ұшақ қанатының тіректеріне орнатылды. 1936 жылы екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын нацистік Германияның Deutsche Forschungsanstalt für Segelflug (DFS) ұшқышсыз ұшақтарды зерттеу ұйымын басқарған Ханс Якобс ұшқышсыз ұшақтар үшін әр қанаттың жоғарғы және төменгі бетінде пышақ тәрізді, өздігінен жұмыс істейтін тежегіштерді жасады. Көптеген ертедегі ұшқышсыз ұшақтар қонуға жақындағанда төмен түру бұрышын реттеу үшін қанаттарында спойлерлермен жабдықталған. Қазіргі заманғы ұшқышсыз ұшақтар ауа тежегіштерін пайдаланады, олар көтеру күшін азайтумен қатар, орналасуына байланысты соққыны да арттырады. 1942 жылы жазылған британдық есепте құлап ұшатын бомбалаушылар, торпедалық бомбалаушылар және күрес ұшақтары өздерінің жауынгерлік қажеттіліктерін қанағаттандыру және жалпы алғанда, ұшу жолын басқару үшін тежегіштердің қажеттігі талқыланды. Онда ауа тежегіштерінің әртүрлі түрлері мен олардың талаптары, әсіресе олардың көтеру күшіне немесе бағытына айтарлықтай әсер етпеуі керек және мысалы, қанаттардың артқы жиегіндегі жапқыштар арқылы қалай қол жеткізуге болатыны туралы мәліметтер келтірілген. Сондай-ақ, ұшақ корпусының дірілдеуін азайту үшін тежегіш беттерін көптеген тесіктер немесе ойықтар арқылы желдету қажеттігі де айтылды. 1949 жылы жазылған АҚШ есебінде көптеген ауа тежегіш конфигурациялары және олардың иілгіш және реактивті ұшақтардың қанаттары мен фюзеляждарындағы жұмысы сипатталған.
Ауалы тежегіш конфигурациялары
Көбінесе спойлерлер мен ауа тежегіштерінің ерекшеліктері қажет болады және олар біріктіріледі. Көптеген қазіргі заманғы әуе лайнерлерінде спойлерлер мен ауа тежегіштерін басқару бір-бірімен үйлесімді. Қону кезінде осы спойлерлердің ("көтеру күшін азайтушылар") жұмыс істеуі қанаттың көтеру күшін айтарлықтай төмендетеді, сондықтан ұшақтың салмағы қанаттардан шассиге ауысады. Салмақтың артуы тежеуге қолданылатын үйкеліс күшін арттырады. Сонымен қатар, спойлерлердің тудыратын формалық сүйкелісі тежеу әсеріне тікелей көмектеседі. Ұшақ қонудан кейін жылдамдығын төмендету үшін кері жылдамдық тарту күші де қолданылады. Дерлік барлық реактивтік ұшақтарда ауа тежегіші немесе, көптеген әуе лайнерлерінде, сонымен қатар ауа тежегіші ретінде жұмыс істейтін көтеру спойлері болады. Винттік ұшақтар қозғалтқыш қуаты бос жүріске келгенде винттің табиғи тежегіш әсерінен пайда алады, бірақ реактивтік қозғалтқыштарда мұндай тежегіш әсер болмайды, сондықтан реактивтік ұшақтар қону кезінде жылдамдық пен түсу бұрышын басқару үшін ауа тежегіштерін пайдалануы керек. Көптеген ерте реактивтік ұшақтар парашюттерді қонуға жақындағанда (Arado Ar 234, Boeing B 47) немесе қонғаннан кейін (English Electric Lightning) ауа тежегіші ретінде пайдаланған. 1950 жылдары жасалған Blackburn Buccaneer теңіз шабуылдық ұшағында және Fokker F28 Fellowship және British Aerospace 146 әуе лайнерлерінде бөлінген құйрық конусы ауа тежегіштері қолданылған. Buccaneer ауа тежегіші ашылғанда, ұшақтың ұзындығы әуе кемесінің шектеулі кеңістігінде қысқартылды. F 15 Eagle, Sukhoi Su 27, F 18 Hornet және басқа да истребительдерде пилот кабинасының артында орналасқан ауа тежегіші бар.
Бөлінетін басқару беттері
Децелерон – ұшу кезінде қалыпты жұмыс істейтін, бірақ екіге бөліне алатын аэрон. Бұл бөліну кезінде жоғарғы жартысы жоғары, ал төменгі жартысы төмен қарай қозғалып, тежегіш ретінде жұмыс істейді. Бұл техника алғаш рет F-89 Scorpion ұшағында қолданылды, содан кейін Northrop компаниясы бірнеше ұшақта, оның ішінде B-2 Spirit ұшағында да қолданды. Ғарыш шаттлы да осыған ұқсас жүйені пайдаланды. Жерге қонғанда жылдамдықты тежеу үшін тік бөлінген руль "сиырға қабықша" тәрізді ашылатын.