Кіріспе

Қоршаған сұйықтың ағынына перпендикуляр күш

Сұйықтық бір заттың айналасында ағып жатқанда, ол сол затқа күш түсіреді. Көтергіш күш – бұл күштің ағын бағытына перпендикуляр болатын құраушы бөлігі. Ол ағынмен қатар соқпа күшіне қарама-қарсы, яғни ағын бағытына параллель күштің құраушы бөлігінен өзгеше. Көтергіш күш көбінесе гравитация күшіне қарсы тұру үшін жоғары бағытта әрекет етеді, бірақ ол ағынға перпендикуляр әрекет ететіндіктен, кез келген бағытта әрекет етуі мүмкін. Егер қоршаған сұйықтық ауа болса, бұл күш аэродинамикалық күш деп аталады. Ал суда немесе басқа кез келген сұйықтықта ол гидродинамикалық күш деп аталады. Сұйықтықтағы көтергіш күштің басқа түрлерінен динамикалық көтергіш күш ерекшеленеді. Аэростатикалық көтергіш күш немесе жүзу қабілеті, онда ішкі сұйықтық қоршаған сұйықтықтан жеңіл болады, қозғалыс талап етпейді және оны шарлар, дирижабльдер, қайықтар және суасты кемелері пайдаланады. Су ағынында дененің тек төменгі бөлігі ғана суға батырылатын планингтік көтергіш күшті моторлы қайықтар, серфинг тақталары, желкендемелер, желкенді қайықтар және су шаңғылары қолданады.

Шолу

Қатты дененің бетін айналып өтетін сұйықтық оған күш түсіреді. Дене қозғалмалы сұйықтық арқылы қозғалса (мысалы, әуеде ұшып бара жатқан ұшақ), немесе дене тұрған жерде сұйықтық қозғалса (мысалы, жел тоннеліндегі қанат), немесе екеуі де қозғалса (мысалы, желкенді қайық желдің күшімен алға жылжуы) маңызды емес. Көтергіш күш – бұл күштің ағыс бағытына перпендикуляр болатын құрауы. "Көтергіш" сөзінің жалпы мағынасы көтергіш күш салмаққа қарсы келеді дегенді білдіреді, бірақ көтергіш күш гравитацияға қатысты кез келген бағытта болуы мүмкін, себебі ол гравитация бағытына емес, ағыс бағытына қатысты анықталады. Ұшақ тік және тегіс ұшып бара жатқанда, көтергіш күш көбінесе гравитацияға қарсы әрекет етеді. Бірақ, ұшақ жоғары көтерілгенде, төмен түскенде немесе бұрылыс жасағанда, көтергіш күш тік бағыттан бұрылады. Көтергіш күш кейбір акробатикалық маневрлерде немесе жарыс машинасының қанатында төмен бағытталған күш ретінде де әрекет ете алады. Мысалы, желкенді кемеде көтергіш күш көбінесе көлденең болады. Осы мақалада талқыланатын көтергіш күш негізінен қанаттарға қатысты, бірақ теңіз гидрофоилдері мен винттер де бірдей физикалық принциптерге негізделген және ауа мен судың тығыздығы, сығымдалуы және тұтқырлығы сияқты айырмашылықтарға қарамастан, бірдей жұмыс істейді. Көтергіш қанаттың айналасындағы ағын – сұйықтық механикасының құбылысы, оны негізінен екі деңгейде түсінуге болады: физиканың белгілі заңдарына негізделген және ағынды дәл сипаттайтын математикалық теориялар бар, бірақ олар үшін бөлшекті дифференциалдық теңдеулерді шешу қажет. Сондай-ақ математикасыз физикалық түсіндірмелер де бар, олар кемісқанды. Барлық маңызды аспектілерді қамтитын толық түсіндірме міндетті түрде күрделі болады. Көптеген оңайлатылған түсіндірмелер де бар, бірақ олардың барлығы құбылыстың маңызды бөліктерін түсіндірмей қалады, ал кейбіреулерінде тіпті дұрыс емес элементтер кездеседі.

Аэрофойлдағы көтергіштіктің қарапайым физикалық түсіндірмелері

Аэрофольг – бұл соғудан әлдеқайда көп көтергіш күш тудыратын, ағымдық пішін. Жазық пластина да көтергіш күш тудыра алады, бірақ ағымдық аэрофольг сияқты көп емес, сонымен қатар соғу да біршама жоғары болады. Көптеген қарапайым түсіндірмелер Ньютонның қозғалыс заңдарына немесе Бернулли принципіне негізделген екі негізгі тәсілдің бірін қолданады.

Ағымы ауытқу және Ньютон заңдарына негізделген түсіндірме

Ауаның үстімен ағып өткенде, ауаға төмен қарай күш түсіріп, көтерілуді тудырады. Ньютонның үшінші заңы бойынша, ауа аэробтық профильге тең және қарама-қарсы (жоғары қарай) күш түсіруі керек, осы күш – көтерілу. Ауа ағыны аэробтық профильге жақындағанда жоғары қарай иіліп келеді, бірақ одан өткеннен кейін бағытын өзгертіп, төмен қарай иілген жолмен қозғалады. Ньютонның екінші заңына сәйкес, ағын бағытының өзгеруі үшін аэробтық профиль ауаға төмен қарай күш түсіруі қажет. Ньютонның үшінші заңы ауаның аэробқа жоғары қарай күш түсіруін талап етеді; осылайша, реакциялық күш – көтерілу, бағыттың өзгеруіне қарама-қарсы пайда болады. Ұшақ қанатының мысалында, қанат ауаға төмен қарай күш түсіреді, ал ауа қанатқа жоғары қарай күш түсіреді. Ағынның төмен қарай бұрылуы тек аэробтың төменгі бетінен ғана туындамайды, аэробтың үстінен өтетін ауа ағыны да осы бұрылуға үлкен үлес қосады. Бұл түсінік дұрыс, бірақ толық емес. Ол аэробтың ағынның өзінен әлдеқайда тереңірек бөлігін төмен қарай бұру қалай мүмкін екенін түсіндірмейді. Сонымен қатар, көтерілу күшінің қысымның айырмашылығы арқылы пайда болатындығы және осы айырмашылықтың қалай сақталуы туралы мәлімет берілмейді. Кейбіреулер бұл құбылысты кез келген сұйықтық шекаралық қабатының қисық бетке жабысу бейімімен байланыстырады, бұл тек сұйықтық ағынымен бірге жүретін шекаралық қабатқа ғана емес, қатысты. Осы кең мағынада, кейбір анықтамаларда Коанда эффектісі ауа ағынының аэробтың үстіңгі жағына неліктен жабысып қалатынын түсіндіру үшін қолданылады. Бұл "Коанда эффектісі" терминін қолданудағы даулы мәселе; үстіңгі бетінен ағып өтетін ағын тек шекаралық қабаттың бөлінуінің болмауынан туындайды, сондықтан ол Коанда эффектісінің мысалы емес. "Коанда эффектісі" туралы кең анықтама қолданылса да, оны "Коанда эффектісі" деп атау түсіндірме бермейді, ол тек құбылысқа атау қояды. Сұйықтық ағынының қисық жолмен қозғалу қабілеті, қисайту күштеріне, сұйықтықтың тұтқырлығына немесе шекаралық қабаттың болуына байланысты емес. Ауаның аэробтық профильдің айналасында ағып, жоғарғы және төменгі беттерге жабысып, көтерілуді тудыруы, инерциялық ағынның құбылысы ретінде қабылданады.

Ағын жылдамдығының артуы мен Бернулли қағидатына негізделген түсіндірмелер

Бұл түсіндірменің екі көп таралған нұсқасы бар, бірі "тең өту уақыты" негізінде, екіншісі ауа ағынының "кедергісіне" негізделген. [[File:Equal transit time NASA wrong1 en.svg|thumb|right|586px|Аэродинамикалық көтерілудің бұрыс тең өту уақыты түсіндірмесін көрсететін иллюстрация. Бернулли принципіне сәйкес, белгілі бір жағдайларда ағын жылдамдығының жоғарылауы қысымның төмендеуімен байланысты. Осыған байланысты, жоғарғы беттегі қысымның төмендеуі көтерілуге алып келеді деген қорытынды жасалады. Тең өту уақыты түсіндірмесінің маңызды кемшілігі – ол ағынның неліктен жылдамдайтынын дұрыс түсіндірмейді. Өйткені, тең өту уақыты деген болжам дұрыс емес. Тең өту уақытын талап ететін ешқандай физикалық принцип жоқ және тәжірибелік нәтижелер бұл болжамның жалған екенін көрсетеді. Шындығында, көтерілуді қамтамасыз ететін аэродинамикалық профильдің үстінен өтетін ауа, тең өту уақыты болжағаннан әлдеқайда жылдам қозғалады. Жоғарғы беттегі ағынның жоғары жылдамдығы осы анимациялық ағын визуализациясында анық көрінеді.

Ауа ағынының бұзылуы

Ауа профилінің үстінен өтетін ағын сызықтары мен ағын құбырлары, көтерілу күшін тудырады. Ағын екі өлшемді және ауа профилінің қанат ұзындығы шексіз. Жоғарыдағы тар ағын құбырларына және төмендегі кең ағын құбырларына назар аударыңыз. Тең транзит уақыты түсіндірмесі сияқты, "кедергі" немесе "ағын құбырларын тарыту" түсіндірмесі де ауа профилінің үстіңгі бетіндегі ағын, төменгі бетіндегіден жылдам екенін дәлелдейді, бірақ жылдамдық айырмашылығының себебін басқаша түсіндіреді. Оған сәйкес, ауа профилінің қисық үстіңгі беті ағынға кедергі келтіретін фактор ретінде әрекет етеді, ағын сызықтарын бір-біріне жақын жинап, ағын құбырларын тарытады. Ағын құбырлары тарылғанда, масса сақталу заңына сәйкес, ағын жылдамдығының артуы қажет. Үстіңгі беттегі қысымның төмендеуі және көтерілу күшінің артуы, Бернулли принципі бойынша, тең транзит уақыты түсіндірмесіндегідей болады. Кейде бұл Вентури соқпасымен салыстырылады, яғни қанаттың үстіңгі беті Вентури соқпасы сияқты ағынды тарытады. Ағынға кедергі келтіру түсіндірмесінің бірнеше кемшілігі бар. Біріншіден, ол ағын құбырларының қалай тарылатынын немесе неге бұл үстіңгі бетте төменгі бетке қарағанда күштірек болатынын түсіндірмейді. Төменгі жағынан жазық, үстіңгі жағынан қисық қанаттар үшін бұл түсінікті болғанымен, жазық плиталардың, симметриялы ауа профильдердің, желкенді қайықтардың желкендерінің немесе төңкерілген күйде ұшатын ауа профильдердің көтерілу күшін қалай тудыратынын түсіндірмейді. Сондай-ақ, тарылу немесе кедергі мөлшеріне негізделген көтерілу күшін есептеу әрекеттері тәжірибелік нәтижелермен сәйкес келмейді. Тағы бір кемшілік – масса сақталу заңы ағынның жылдамдануына нақты физикалық себеп бола алмайды. Объектінің үдеуін тиімді түрде түсіндіру үшін, оны үдеткен күшті анықтау қажет.

Бернуллиге негізделген түсіндірменің екі нұсқасына ортақ мәселелер

Бернулли негізіндегі барлық түсіндірмелердегі маңызды кемшілік – олар жылдамдық айырмашылығының қысым айырмашылығынан өзге себептерден де туындауы мүмкін екенін, ал осы жылдамдық айырмашылығы Бернулли принципі бойынша қысым айырмашылығына алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай бір бағытты себеп-салдарлық байланыс түсініксіздік тудырады. Қысым мен ағын жылдамдығы арасындағы нақты қатынас – өзара әрекеттесу.

Көтергіштің негізгі қасиеттері

Көтергіш күш қысымның айырмашылығынан туындайды және шабуыл бұрышына, қанат пішініне, ауа тығыздығына және ауа жылдамдығына тәуелді.

Қысым айырмашылығы

Қысым – ауаның өзіне және оған жанасатын беттерге бірлік ауданы бойынша түсетін қалыпты күш. Көтергіш күш қысым арқылы беріледі, ол аэродинамикалық профильдің бетіне перпендикуляр бағытта әсер етеді. Осылайша, нәтижелік күш қысым айырмашылығы түрінде көрінеді. Нәтижелік күштің бағыты аэродинамикалық профильдің жоғарғы бетіндегі орташа қысымның, төменгі бетіндегі орташа қысымнан төмен екенін көрсетеді. Бұл қысым айырмашылықтары қисық ағынмен байланысты туындайды. Сұйықтық қисық жолмен қозғалғанда, ағыс бағытына перпендикуляр қысым градиенті пайда болады, мұнда қисықтың сыртқы жағындағы қысым жоғары, ал ішкі жағындағы қысым төмен болады. Бұл қисық ағын сызықтары мен қысым айырмашылықтары арасындағы тікелей байланыс, кейде ағын сызығының қисықтық теоремасы деп аталады, 1754 жылы Леонхард Эйлер Ньютонның екінші заңынан шығарған: Бұл теңдеудің сол жағы сұйықтық ағынына перпендикуляр қысым айырмашылығын көрсетеді. Теңдеудің оң жағында ρ – тығыздық, v – жылдамдық, ал R – қисықтық радиусы. Бұл формула жоғары жылдамдықтар мен күшті қисықтықтар үлкен қысым айырмашылықтарын тудыратынын, ал тура ағын үшін (R → ∞) қысым айырмашылығының нөлге тең болатынын көрсетеді.

Шабуыл бұрышы

Шабуыл бұрышы – аэродинамикалық профильдің хордасы мен келіп соққан ауа ағыны арасындағы бұрыш. Симметриялық аэродинамикалық профиль шабуыл бұрышы нөл болғанда, көтерілу күші де нөл болады. Бірақ шабуыл бұрышы артқан сайын, ауа үлкен бұрышқа бұрылып, ауа ағынының жылдамдығының тік компоненті артады, соның нәтижесінде көтерілу күші күшейеді. Кішкентай бұрыштарда симметриялық аэродинамикалық профиль шабуыл бұрышына пропорционал көтерілу күшін тудырады. Шабуыл бұрышы артқан сайын, көтерілу күші белгілі бір бұрышта максималды мәнге жетеді; осы бұрыштан артық шабуыл бұрышын арттырса, қанаттың жоғарғы бетіндегі ағын бөлінеді; төмен қарай бұрылу азаяды, сондықтан аэродинамикалық профиль көтерілу күшін азайтады. Аэродинамикалық профиль тоқтаған деп айтылады.

Ауа бетінің пішіні

Берілген әуе жылдамдығында қанаттан туындайтын ең жоғары көтергіш күш, қанаттың пішініне, әсіресе қисықтығының дәрежесіне байланысты (оң жақтағы суретте көрсетілгендей, жоғарғы беті төменгі бетінен көбірек иілуімен). Қисықтықты арттыру, әдетте, берілген әуе жылдамдығында максималды көтеру күшін арттырады. Қисық қанаттар шабуыл бұрышы нөл болғанда да көтеру күшін тудырады. Егер хорда сызығы көлденең болса, қанаттың артқы жиегі төмен қарай бағытталады және ауа осы жиектің бойымен төмен қарай бұрылады. Қисық қанатты аударып қойғанда, көтеру күшін жоғары бағыттау үшін шабуыл бұрышын реттеуге болады. Осылайша ұшақ кері ұшуға қалай мүмкіндік алатынын түсінуге болады.

Ағындылық шарттары

Көтергішке әсер ететін қоршаған ортадағы ағын жағдайларына сұйықтықтың тығыздығы, тұтқырлығы және ағын жылдамдығы кіреді. Тығыздық температураға және ортаның дыбыс жылдамдығына, яғни сығымдалу эффектісіне байланысты өзгереді.

Ауаның жылдамдығы мен тығыздығы

Көтергіш күш ауа тығыздығына пропорционалды және ағын жылдамдығының квадратына шамамен пропорционалды. Көтергіш күш сонымен қатар қанаттың мөлшеріне де байланысты, әдетте қанаттың көтеру бағытына проекцияланған ауданына пропорционалды. Есептеулерде осы факторларға негізделген көтеру коэффициенті арқылы көтергіш күшті анықтау ыңғайлы.

Шекаралық қабат пен профильдің созылуы

Қаншалықты тегіс көрінсе де, кез келген қанаттың беті ауа молекулаларының өлшемінде кеді болады. Бетке ұшып келіп соқтығысқан ауа молекулалары бастапқы жылдамдықтарына қатысты кездейсоқ бағытта шағылысады. Осының салдарынан, ауа үздіксіз материал ретінде қарастырылғанда, ол беткеймен сырғана алмайды, ал ауаның қанатқа қатысты жылдамдығы беткейде дерлік нөлге жетеді (яғни, ауа молекулалары сырғанамай, беткейге "жабысады"), бұл сырғанаусыз жағдай деп аталады. Беткейдегі ауаның жылдамдығы нөлге жуық болғандықтан, ал беткейден алыс ауа қозғалып тұрғандықтан, ауаның беткейге жақын қабаттары қиылысқа ұшырайтын жұқа шекаралық қабат пайда болады. Ауаның тұтқырлығы қиылысқа қарсы тұрады, нәтижесінде қанаттың бетінде тері үйкелісі деп аталатын қиылыс күші туындайды. Көптеген қанаттардың көп бөлігінде шекаралық қабат табиғи түрде турбулентті болады, бұл тері үйкелісін арттырады. Әдеттегі ұшу жағдайында шекаралық қабат жоғарғы және төменгі беттерге дейін созылады, ал оның қалған ағынға әсері шамалы. Шекаралық қабат ескерілмейтін ағын теориясының болжамдарымен салыстырғанда, бекітілген шекаралық қабат көтеру күшін шамалы азайтады және қысымды біршама өзгертеді, бұл тұтқырлыққа байланысты қысым тежеуіне әкеледі, тері үйкелісі тежеуінен жоғары. Тері үйкелісі тежеуінің және тұтқырлыққа байланысты қысым тежеуінің жиынтығы әдетте профильдік тежеу деп аталады.

Блефтер

Блеф денелерінің айналасындағы ағыс – яғни, ағыстық пішінге ие емес немесе тоқтап қалған қанаттық профильдер – күшті қарсылық күшінен өзге, көтеру күшін де тудыруы мүмкін. Бұл көтеру күші тұрақты немесе құйын шығу салдарынан тербеліске түсуі мүмкін. Объектінің икемділігі мен құйын шығудың өзара әрекеттесуі тербелмелі көтеру күшінің әсерін күшейтіп, құйыннан туындаған тербелістерге себеп болуы мүмкін. Мысалы, дөңгелек цилиндрдің айналасындағы ағыс Карман құйындық көшесін жасайды: құйын цилиндрдің жақтарынан кезекпен түсіп жатады. Ағыстың тербелістік сипаты цилиндрге тербелмелі көтеру күшін тудырады, тіпті жалпы (орташа) күш мардымсыз болса да. Көтеру күшінің жиілігі ағыстың Рейнольдс санына байланысты өлшемсіз Строугал санымен сипатталады. Икемді құрылым үшін бұл тербелістік көтеру күші құйыннан туындаған тербелістерді шақыруы мүмкін. Белгілі бір жағдайларда – мысалы, резонанс немесе көтеру күшінің күшті бойлық корреляциясы – көтеру күшінің тербелуінен құрылымның қозғалысы күрт күшейеді. Мұндай тербелістер мәселе туғызып, индустриялық мұржалар сияқты адам жасаған биік құрылымдардың құлау қаупін тудыруы мүмкін.

Толығырақ физикалық түсіндірме

Жоғарыда "Аэрофольдағы көтерудің қарапайым физикалық түсіндірмелері" бөлімінде сипатталғандай, екі негізгі танымал түсіндірме бар: бірі ағыстың төмен қарай бұрылуына негізделген (Ньютон заңдары), ал екіншісі – ағыс жылдамдығының өзгеруімен қатар қысымның айырмашылығына негізделген (Бернулли принципі). Олардың әрқайсысы жеке-жеке көтеру күшінің кейбір жақтарын дұрыс көрсетеді, бірақ осы құбылыстың басқа маңызды жақтарын түсіндірмейді. Көбірек толық түсіндірме үшін ағыстың төмен қарай бұрылуы мен қысымның айырмашылығы (қысым айырмашылығымен байланысты ағыс жылдамдығының өзгеруін қоса алғанда) ескерілуі керек, сондай-ақ ағысты егжей-тегжейлі қарастыру қажет.

Ауа бетіндегі көтеру

Ауа қанатының пішіні мен шабуыл бұрышы бірлесіп жұмыс істейді, нәтижесінде ауа қанатының үстінен өтетін ауаға төмен қарай күш түсіріледі. Ньютонның үшінші заңына сәйкес, ауа да қанатқа тең және қарама-қарсы (жоғары қарай) күш түсіруі керек, осы күш – көтерілу күші. Сұйықтықтағы қысым абсолюттік мәнде әрқашан оң болады, сондықтан қысымды итеру ретінде қарастыру керек, ешқашан тарту ретінде емес. Осылайша, қысым ауа қанатының жоғарғы және төменгі беттеріндегі барлық жерде ішкі жаққа қарай итермелейді. Ағынмен жүретін ауа қанаттың болуына реакция жасайды, қанаттың жоғарғы бетіндегі қысымды төмендетіп, төменгі бетіндегі қысымды арттырады. Төменгі бетке түсетін қысым жоғарғы беттегі төмендетілген қысымнан күштірек итереді, ал жалпы нәтиже – жоғары қарай көтерілу. Қысым кең аумақта да әсер етеді, біркелкі емес қысым үлгісінде, оны қысым өрісі деп атайды. Ауа қанаты көтерілу күшін тудырғанда, оның үстінде төмен қысымды, ал әдетте төменінде жоғары қысымды тараған аймақ пайда болады, бұл сызбадағы изобаралар (тұрақты қысым қисықтары) арқылы көрсетілген. Беттегі қысым айырмашылығы – бұл қысым өрісінің бір бөлігі ғана.

Қысым айырмашылығы мен ағын жылдамдығының өзгеруінің өзара әрекеттесуі

Аэродромның айналасындағы қысымдық өріс. Сызықтар – ұзындығы бойында тең қысымды изобаралар. Жебелер қысымның жоғарыдан (қызыл) төменге (көк) өзгеруін көрсетеді, демек ауаның сол бағытта үдеуіне себеп болатын жалқы күш. Біркелкі емес қысым ауаны жоғары қысымнан төмен қысымға қарай итереді. Күш бағыты аэродромның әртүрлі нүктелерінде әртүрлі, бұл аэродромның айналасындағы қысымдық өріс суретіндегі блоктық жебелермен көрсетілген. Аэродромның үстіндегі ауа төмен қысым аймағының ортасына қарай итереді, ал астындағы ауа жоғары қысым аймағының ортасынан сыртқа қарай итереді. Ньютонның екінші заңына сәйкес, күш ауаны күш бағытында үдетеді. Осылайша, қоса берілген қысымдық өріс диаграммасындағы тік жебелер аэродромның үстіндегі және астындағы ауаның үделетінін немесе төмен қарай бұрылатынын, ал біркелкі емес қысымның ағым анимациясында көрінетін ағыстың төмен қарай бұрылуына себеп болатынын көрсетеді. Бұл төмен қарай бұрылуды жасау үшін аэродромның шабуыл бұрышы оң болуы керек немесе жеткілікті оң қисықтығы болуы керек. Ағымның жоғарғы бетінде төмен қарай бұрылуы, ауаның төменгі қысымнан жоғары қысымға қарай итерілуінің нәтижесі екенін ескеріңіз. "Коанда эффектісі" туралы кейбір түсіндірмелер тұтқырлықтың төмен қарай бұрылуда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді, бірақ бұл дұрыс емес. (жоғарыда "Коанда эффектісіне қатысты дау" бөлімін қараңыз). Аэродромның алдындағы жебелер аэродромның алдындағы ағымның жоғары қарай бұрылатынын, ал артқы жебелер аэродромнан төмен қарай бұрылғаннан кейін ағымның қайтадан жоғары қарай бұрылатынын көрсетеді. Бұл бұрылулар ағым анимациясында да көрінеді. Аэродромның алдындағы және артындағы жебелер аэродромның үстіндегі төмен қысым аймағынан өтетін ауаның кіргенде жылдамданатынын, ал шығар кезде баяулайтынын көрсетеді. Аэродромның астындағы жоғары қысым аймағынан өтетін ауа кіргенде баяулайды, ал шығар кезде қайтадан жылдамдайды. Осылайша, біркелкі емес қысым ағым анимациясында көрінетін ағым жылдамдығының өзгеруіне де себеп болады. Ағым жылдамдығының өзгеруі Бернулли принципіне сәйкес келеді, онда тұтқырлығы жоқ тұрақты ағыста төмен қысым жоғары жылдамдықты, ал жоғары қысым төмен жылдамдықты білдіреді. Осылайша, ағым бағыты мен жылдамдығының өзгеруі біркелкі емес қысымнан тікелей туындайды. Бірақ себеп-салдар қатынасы бір бағытта ғана емес, бір мезгілде екі бағытта да жұмыс істейді. Ауаның қозғалысына қысым айырмашылығы әсер етеді, бірақ қысым айырмашылығының болуы ауаның қозғалысына байланысты. Осылайша, қарым-қатынас өзара немесе өзара әрекеттесу болып табылады: Ауа ағыны жылдамдығын немесе бағытын қысым айырмашылығына жауап ретінде өзгертеді, ал қысым айырмашылығы ауаның жылдамдығын немесе бағытын өзгертуге қарсылығымен сақталады. Қысым айырмашылығы тек оған қарсы итеруге нәрсе болса ғана болуы мүмкін. Аэродинамикалық ағыста қысым айырмашылығы ауаның инерциясына қарсы итеруге тырысады, өйткені ауа қысым айырмашылығымен үдетіледі. Сондықтан ауаның массасы есептеудің бір бөлігі болып табылады, ал көтерілу ауа тығыздығына байланысты. Аэродром беттеріне көтеру күшін тигізетін қысым айырмашылығын сақтау үшін аэродромның айналасындағы кең аймақта біркелкі емес қысым үлгісін сақтау қажет. Бұл үшін вертикаль және горизонталь бағыттағы қысым айырмашылығын сақтау қажет, сондықтан Бернулли принципі бойынша ағыстың төмен қарай бұрылуын және ағым жылдамдығының өзгеруін талап етеді. Қысым айырмашылығы мен ағым бағыты мен жылдамдығының өзгеруі өзара әрекеттесуде бірін-бірі ұстап тұрады. Қысым айырмашылығы Ньютонның екінші заңынан және ағымның беті бойынша аэродромның басым төменгі бағыты бойынша жүретіндігінен туындайды. Әрі ауаның массасы бар екендігі өзара әрекеттесу үшін өте маңызды.

Қарапайым түсіндірмелер жеткіліксіз

Көтергіш күшті тудыру үшін ағыстың төмен қарай бұрылуы және Бернулли принципіне сәйкес ағыс жылдамдығының өзгеруі қажет. Жоғарыда келтірілген әуе қанатындағы көтерілудің қарапайым физикалық түсіндірмелерінің әрқайсысы, көтерілуді тек бір немесе екінші фактор арқылы түсіндіруге тырысып, құбылыстың бір бөлігін ғана түсіндіріп, қалған бөліктерін түсіндірмейді.

Навье-Стокс (NS) теңдеулері

Бұл теңдеулер массаның сақталуын, Ньютонның екінші заңы (импульстің сақталуы), энергияның сақталуын, тұтқырлықтың әсеріне қатысты Ньютон заңы, Фурье жылу өткізгіштігі заңы, тығыздық, температура және қысым арасындағы байланысты сипаттайтын күй теңдеуі, сондай-ақ сұйықтықтың тұтқырлығы мен жылу өткізгіштігін анықтайтын формулаларды көрсетеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, NS теңдеулерін, өтімді ағынның болмауы және аэродинамикалық бетте сырғалмау шартымен қоса қолданғанда, қалыпты атмосфералық жағдайдағы ұшу кезінде көтеру күшін жоғары дәлдікпен болжауға болады. Дегенмен, нақты жағдайлардағы ауа ағыны әдетте аэродинамикалық бетке жақын шекаралық қабатта турбуленттілікпен бірге жүреді, кем дегенде аэродинамикалық беттің артқы бөлігінде. NS теңдеулерін өзгеріссіз күйде шешу арқылы көтеру күшін болжау үшін есептеулер турбуленттіліктің ең кішкентай бұрқақтарына дейін толыққанды көрсетуді қажет етеді. Бұл тіпті ең қуатты компьютерлерде де қазірдің өзінде мүмкін емес. Сондықтан, принцип бойынша NS теңдеулері көтеру күшінің толық және өте дәл теориясын ұсынады, бірақ көтеру күшін практикалық түрде болжау үшін турбуленттіліктің әсерін тікелей есептеудің орнына RANS теңдеулерінде модельдеу қажет.

Рейнольдс-орталықталған Навье-Стокес (RANS) теңдеулері

Бұл NS теңдеулері, уақыт бойынша орташаланған турбуленттік қозғалыстар, ал турбуленттіктің уақыт бойынша орташаланған ағысқа тигізетін әсерлері турбуленттік модельдеу арқылы көрсетіледі (турбуленттіктің уақыт бойынша орташаланған мағынасында шекаралық қабатқа қалай әсер ететіні туралы өлшемдік талдау және эмпирикалық мәліметтердің үйлесіміне негізделген теңдеулердің қосымша жиынтығы). RANS шешімі – бұл ауа профилін қоршап тұрған тығыз торда анықталған уақыт бойынша орташа жылдамдық векторы, қысым, тығыздық және температурадан тұрады. Қажетті есептеу көлемі өте шағын үлеске (миллиардтан да аз) тең. RANS шешімі сияқты, Эйлер шешімі де ауа профилін қоршап тұрған тығыз торда анықталған жылдамдық векторы, қысым, тығыздық және температурадан тұрады. Эйлер теңдеулері NS теңдеулеріне қарағанда қарапайым болғанымен, олар нақты талдау шешімдеріне ие емес. Потенциалдық ағым теориясы арқылы одан әрі жеңілдетуге болады, бұл белгісіздердің санын азайтады және кейбір жағдайларда, төменде сипатталғандай, талдау шешімдерін мүмкін етеді. Эйлер немесе потенциалдық ағынды есептеулер, шабуыл бұрыштары тұрақтанғанға дейін, ауа профилінің бетіндегі қысымның таралуын шамамен дұрыс болжап береді, мұнда олар жалпы көтеру күшін 10–20%-ға дейін қате бағалауы мүмкін. Шабуыл бұрыштары тұрақтанғаннан кейін, инерциялық есептеулер тұрақтанғанын болжамайды және нәтижесінде көтеру күшін тым жоғары бағалайды. Потенциалдық ағым теориясында ағын айналмасыз деп есептеледі, яғни сұйықтықтың кішкентай бөлікшелерінің айналу жылдамдығы жоқ. Математикалық тұрғыдан алғанда, бұл жылдамдық векторлық өрісінің роторы барлық жерде нөлге тең дегенді білдіреді. Айналмасыз ағындардың ыңғайлы қасиеті – жылдамдықты потенциал деп аталатын скалярлық функцияның градиенті ретінде көрсетуге болады. Осылайша көрсетілген ағын потенциалдық ағын деп аталады. Потенциалдық ағым теориясында ағын қысылмайтын деп есептеледі. Қысылмайтын потенциалдық ағым теориясының артықшылығы – потенциал үшін шешілетін теңдеу (Лаплас теңдеуі) сызықтық, бұл басқа белгілі шешімдердің суперпозициясы арқылы шешімдер құруға мүмкіндік береді. Қысылмайтын потенциалдық ағын теңдеуін конформдык бейнелеу арқылы да шешуге болады, бұл күрделі айнымалы функцияларының теориясына негізделген әдіс. 20 ғасырдың басында, компьютерлер қолжетімді болмаған кезде, конформдык бейнелеу идеалды ауа профилі пішіндерінің класы үшін қысылмайтын потенциалдық ағын теңдеуіне шешімдер табу үшін қолданылды, бұл көтеруші ауа профиліндегі қысымның таралуының алғашқы практикалық теориялық болжамдарын қамтамасыз етті. Потенциалдық теңдеудің шешімі тікелей жылдамдық өрісін анықтайды. Қысым өрісі Бернулли теңдеуі арқылы жылдамдық өрісінен шығарылады. Потенциалдық ағым теориясын көтеруші ағынға қолдану арнайы қарастыруды және қосымша болжамды қажет етеді. Мәселе мынада: ауа ағынындағы ауа профиліне көтеру күші ағындағы айналымды қажет етеді (қараңыз "Айналым және Кютта-Жоковский теоремасы"), бірақ ауа профилінің айналасындағы доменде үздіксіз болатын жалғыз потенциалдық функция нөлдік емес айналымды ағынды көрсетуге қабілетсіз. Бұл мәселені шешу үшін тармақ кесімін енгізу керек, қисық немесе сызық ауа профилінің бетіндегі бір нүктеден шексіз қашықтыққа дейін, және кесінде потенциалдың мәнінің өзгеруіне рұқсат беру керек. Потенциалдағы өзгеру ағындағы айналымды потенциалдық өзгеруге тең етіп қояды, сонымен қатар нөлдік емес айналымды көрсетуге мүмкіндік береді. Алайда, потенциалдық өзгеру – бұл потенциалдық теңдеумен немесе басқа шекаралық шарттармен анықталмайтын еркін параметр, сондықтан шешім анықталмайды. Айналымның кез келген мәні және көтерудің кез келген мәні үшін ықтимал ағынды шешім бар. Бұл анықталмаушылықты шешудің бір жолы – Кютта шартын қолдану, яғни барлық мүмкін шешімдердің ішінде физикалық тұрғыдан дұрыс шешім – ағынның артқы жиекті тегіс тастауы. Эскиздер нөлдік көтерумен бір ағын үлгісін көрсетеді, онда ағын артқы жиектің айналасынан өтіп, артқы жиектің алдындағы жоғарғы бетті қалдырады, ал оң көтерумен басқа ағын үлгісі, онда ағын Кютта шартына сәйкес артқы жиекте тегіс кетеді.

Сызықтық потенциалдық ағын

Бұл потенциалдық ағын теориясы, сонымен қатар қанаттың өте жұқа және шабуыл бұрышының кішкентай екендігін қарастырады. Сызықтық теория қанаттың қысым таралуының жалпы сипатын және оның қанат пішіні мен шабуыл бұрышына қалай тәуелділігін болжайды, бірақ есептеу жұмыстары үшін жеткілікті дәлдік бермейді. 2D қанат үшін мұндай есептеулерді компьютердегі электрондық кестеде бір секундтың бір бөлігінде жасауға болады.

Айналым және Кютта-Жоковский теоремасы

Аэрофоль көтеру күшін тудырғанда, оның айналасындағы ауаның жалқы айналымына жалпы жылдамдық өрісінің бірнеше компоненттері үлес қосады: аэрофольдің алдындағы жоғары қарай ағыс, үстіндегі үдемелі ағыс, астындағы баяулаған ағыс және арт жағындағы төмен қарай ағыс. Айналымды аэрофоль маңындағы тұтқыр емес сұйықтықтың "айналуының” (немесе вихрьтің) жалпы мөлшері ретінде түсінуге болады. Кютта-Жоковский теоремасы екі өлшемді аэрофольдің бірлік еніне шаққандағы көтеру күшін ағынның осы айналым компонентімен байланыстырады. Бұл аэрофоль маңындағы ағынның дамуын қадағалап, көтеру күшінің түсіндірілуінің маңызды бөлігі болып табылады, себебі аэрофоль тыныш күйден қозғала бастағанда бастапқы вихрь пайда болып, артта қалады, нәтижесінде аэрофольдің айналасында айналым пайда болады. Көтеру күші содан кейін Кютта-Жоковский теоремасы арқылы есептеледі. Бұл түсіндіру көбінесе математикалық сипатқа ие, ал оның жалпы бағыты физикалық себеп-салдар емес, логикалық қорытындыға негізделген. Кютта-Жоковский моделі екі өлшемді аэрофольдің қанша айналым немесе көтеру күшін тудыратынын болжамайды. Кютта-Жоковскийді пайдаланып бірлік қанатқа шаққандағы көтеру күшін есептеу үшін айналымның белгілі мәні қажет. Атап айтқанда, егер Кютта шарты орындалса, яғни артқы тұрақтанған нүкте аэрофольдің артқы жиегіне жылжып, ұшу барысында сонда бекітілсе, көтеру күшін конформдік бейнелеу әдісі арқылы теориялық түрде есептеуге болады. Дәстүрлі аэрофольдің тудыратын көтеру күші оның конструкциясымен және ұшу жағдайларымен, мысалы, алға жылдамдығымен, шабуыл бұрышымен және ауа тығыздығымен анықталады. Көтеру күшін айналымды жасанды түрде арттыру арқылы ұлғайтуға болады, мысалы, шекаралық қабатты үрлеу арқылы немесе ауа сорғыштарын қолдану арқылы. Флетнер роторында бүкіл аэрофоль дөңгелек пішіндес және айналымды жасау үшін бойлық осьтің айналасында айналады.

Үш өлшемді ағын

Үш өлшемді қанаттың айналасындағы ағыс, әсіресе қанат ұштарына қатысты маңызды қосымша мәселелерді қамтиды. Төмен қанат кеңдігіне ие қанаттарда, мысалы, әдеттегі дельта қанатында, екі өлшемді теориялар нашар модель бола алады және үш өлшемді ағын әсерлері үстемдік ете алады. Тіпті жоғары қанат кеңдігіне ие қанаттарда да, шекті ұзындығымен байланысты үш өлшемді әсерлер қанаттың барлық ұзындығына, ұштарына ғана емес, әсер етуі мүмкін.

Қанаттың ұштары мен ұзындығы бойынша үлестірілуі

Қанат ұштарындағы тік қысым градиенті ауаның бүйірлеуіне, қанаттың астынан сыртқа қарай, содан кейін жоғары және қанаттың үстіңгі бетіне қарай ағып кетуіне себеп болады. Бұл қанат ұшындағы қысым градиентін азайтады, демек, көтеру күшін де азайтады. Көтеру күші қанат тамырынан ұшына қарай азаяды, ал аэродинамикалық профильдер бойындағы қысым таралуы ұзындығы бойынша сәйкес түрде өзгереді. Ұшу бағытына перпендикуляр жазықтықтағы қысым таралуы оң жақтағы суретте көрсетілгендей болады. Бұл қанат бойымен өзгеретін қысым таралуы жылдамдық өрісімен өзара әрекеттесу арқылы сақталады. Қанаттың астындағы ағын сыртқа қарай жеделдетіледі, ұштардың сыртындағы ағын жоғарыға қарай жеделдетіледі, ал қанаттың үстіндегі ағын ішке қарай жеделдетіледі, нәтижесінде оң жақта көрсетілген ағын үлгісі пайда болады. Ағынның төмен қарай бұрылуы, бірдей аэродинамикалық пішін мен кесінділік көтеру күшіне ие екі өлшемді ағынмен салыстырғанда артық, және сол көтеру күшін алу үшін кесінділік шабуыл бұрышы жоғары болуы керек. Қанат өзі тудырған төмен қарайтын ағында ұшып бара жатқандай, егер еркін ағын төмен қарай еңкейген болса, нәтижесінде жалпы аэродинамикалық күш векторы екі өлшемдегіден сәл артқа қарай еңкейеді. Күш векторының қосымша артқа қарай бағытталған компоненті көтеру күшінен туындаған кедергі деп аталады. Қанаттың үстіндегі және астындағы жылдамдықтың аралық компоненттеріндегі айырмашылық (жоғарыдағы ішкі бағыт және төмендегі сыртқы бағыт) артқы жиекте және одан төмен ағында сақталады. Ағын артқы жиекті қалдырғаннан кейін, бұл жылдамдық айырмашылығы салыстырмалы түрде жұқа қиылыс қабатында, яғни вихрь қабатында пайда болады.

Ат астынан жүретін тұйық жүйе

Қанат ұшынан шығатын ағыс ұшқыш айналым тудырады. Негізгі айналым қабаты артқы жиегінен төмен қарай жылжығанда, ол сыртқы шеттерінен иіліп, ұшқыш айналымдармен бірігеді. Қанат ұшындағы айналымдар мен оларды күшейтетін айналымдық қабаттардың жиынтығы айналымдық із деп аталады. Артқы айналымдық ізден басқа, қанаттың шекаралық қабатында "байланысқан айналым" деп аталатын айналым бар, ол қанаттың екі жағындағы артқы қабаттарды жалғастырып, жалпы алғанда аттың тұяғы тәрізді айналым жүйесін құрайды. Ағылшын авиацияның алғашқы дамушысы Ланчестер 1907 жылы осы айналым жүйесінің аттың тұяғына ұқсас пішінін анықтаған. Байланысқан айналымның таралуын және іздегі айналымды ескере отырып, Био-Савар заңы (векторлық есептеуге қатысты заң) қанаттың көтерілуінен туындаған жылдамдық өзгеруін кез келген нүктеде есептеу үшін қолданылуы мүмкін. Үш өлшемді қанаттардың көтерілу үлестірімі мен көтерілуге байланысты кедергі күші туралы жуық теориялар қанаттың ат астындағы айналым жүйесіне қолданылатын осындай талдауға негізделген. Бұл теорияларда байланысқан айналым әдетте идеалдастырылып, қанаттың қисайған бетінің ішінде орналасқан деп есептеледі. Жылдамдық мұндай теорияларда айналымнан шығарылғандықтан, кейбір авторлар жағдайды "айналымнан туындаған жылдамдық" сияқты сөздерді қолдана отырып, айналымның жылдамдық өзгеруіне себеп екенін көрсетеді. Бірақ айналым мен жылдамдық арасындағы мұндай механикалық себеп-салдар байланысын жатқызу физикалық тұрғыдан дұрыс емес. Қанаттың айналасындағы ағындағы жылдамдық өзгеруі шын мәнінде қысым өрісімен анықталады.

Көтергіш ағындарындағы интеграцияланған күш/момент тепе-теңдігі

thumb|400px|right|Көтергіш қанаттың айналасындағы 2D ағындағы импульс тепе-теңдігін талдау үшін қолданылған әртүрлі пішіндегі бақылау көлемдері. Қанат ауаға бірлік қанат ұзындығына −L' төмен қарайғы күш түсіреді деп есептеледі, және бұл күштің импульс ағыны және сыртқы шекарадағы қысым айырмашылығы ретінде көрініс беретін пропорциялары әр түрлі пішіндегі бақылау көлемі үшін көрсетілген. Көтергіш қанаттың айналасындағы ағын Ньютонның импульсты сақтау заңының талаптарын орындауы керек, ағын өрісінің кез келген нүктесіндегі жергілікті және ағынның кеңейтілген кез келген аймағындағы интегралдық мағынада. Кеңейтілген аймақ үшін Ньютонның екінші заңы бақылау көлемі үшін импульс теоремасы түрінде көрінеді, мұнда бақылау көлемі талдау үшін таңдалған ағынның кез келген аймағы болуы мүмкін. Импульс теоремасы бақылау көлемінің шекарасында әсер ететін интегралды күш (беттік интеграл) бақылау көлемінің ішкі бөлігінен өтетін сұйықтық бөлшектерінің импульсының уақыт бойынша өзгеру жылдамдығына (материалдық туынды) тең екенін көрсетеді. Тұрақты ағын үшін бұл шек арқылы импульс ағынының таза беттік интегралы түрінде көрсетілуі мүмкін. 2D қанаттың айналасындағы көтеру ағыны әдетте қанатты толық қоршаған бақылау көлемінде талданады, сондықтан бақылау көлемінің ішкі шекарасы қанаттың беті болады, онда қанат сұйықтыққа бірлік қанат ұзындығына төмен қарайғы күш түсіреді. Сыртқы шекара әдетте үлкен шеңбер немесе үлкен тіктөртбұрыш болады. Қанаттан алыс орналасқан бұл сыртқы шекарада жылдамдық пен қысым біркелкі ағынмен және құйынмен байланысты жылдамдық пен қысыммен жақсы сипатталады, ал тұтқырлық стресі елеусіз, сондықтан сыртқы шекарада интегралдануы тиіс жалғыз күш – қысым. Бос ағын жылдамдығы көбінесе көлденең деп есептеледі, ал көтеру тік жоғары қарай болады, сондықтан тік импульс маңызды компонент болып табылады. Жердің беті болмаған жағдайда (бос ауа), қанат сұйықтыққа түсіретін күш импульс ағыны және сыртқы шекарадағы қысым айырмашылығы ретінде көрінеді, пропорциялары сыртқы шекараның пішініне байланысты, суретте көрсетілгендей. Ұзындығы биіктігінен әлдеқайда артық жазық көлденең тіктөртбұрыш үшін алдыңғы және артқы жағынан өтетін тік импульс ағыны еленбейді, ал көтеру тек жоғарғы және төменгі жағындағы интегралдық қысым айырмашылығымен анықталады. Қысым айырмашылығы ұшақтың астында өте аз болса да, ол кең аумаққа таралып, айтарлықтай күшке әкеледі. Тұрақты, тегіс ұшу үшін қысым айырмашылығына байланысты интегралдық күш ұшақтың жалпы аэродинамикалық көтеруіне және ұшақтың салмағына тең. Ньютонның үшінші заңына сәйкес, ауаның жерге түсіретін қысым күшіне жердің ауаға түсіретін тең және қарама-қарсы көтеру күші теңестіреді, бұл ұшақтың ауаға түсіретін барлық төмен қарайғы күшін өтейді. Сондықтан атмосфераға әсер ететін көтерудің таза күші нөлге тең, демек атмосферада тік импульстің интегралдық жинақталуы болмайды, бұл туралы Ланчестер қазіргі заманғы аэродинамиканың дамуының басында айтқан.