Қытай-Үнді қарым-қатынастары: Тарих, даулар мен болашақ перспективалары

Кіріспе

Қытай мен Үндістан мыңдаған жылдар бойы бейбіт қарым-қатынас сақтап келген, бірақ олардың қарым-қатынасының үйлесімділігі қазіргі заманда өзгерді, 1949 жылы Қытай Коммунистік партиясының Қытай Азамат соғысындағы жеңісінен кейін, әсіресе Қытай Халық Республикасы Тибетті аннексиялағаннан кейін. Екі ел бір-бірімен экономикалық ынтымақтастыққа ұмтылды, бірақ екі елде де жиі болатын шекаралық даулар мен экономикалық ұлтшылдықтар негізгі келіспеушіліктерге айналды. Қытай мен Үндістан арасындағы мәдени және экономикалық қарым-қатынас ежелгі дәуірден бастау алады. Жібек жолы Үндістан мен Қытай арасындағы маңызды сауда жолы болғанмен, Буддизмнің Үндістаннан Шығыс Азияға таралуына да ықпал еткен. 19 ғасырда Қытай, Үндістанда өсірілген апийімді экспорттаған Шығыс Үндістан компаниясымен апийім саудасына қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Британдық Үндістан мен Қытай Республикасы (ҚР) Жапония империясының ілгерілеуін тоқтатуда маңызды рөл атқарды. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, ол Қытай Республикасымен (ҚР) қарым-қатынас орнатты. Қазіргі Қытай-Үндістан дипломатиялық қарым-қатынастары 1950 жылы басталды, ол кезде Үндістан Қытай Республикасымен ресми қарым-қатынасты тоқтатқан және Қытай Халық Республикасын (ҚХР) Қытай мен Тайваньның заңды үкіметі ретінде таныған алғашқы коммунистік емес елдердің бірі болды. Қытай мен Үндістан Азиядағы екі ірі өңірлік держава, және әлемдегі ең көп халқы бар екі ел, сонымен қатар ең жылдам дамып келе жатқан ірі экономикалардың қатарында. Дипломатиялық және экономикалық ықпалдың артуы екіжақты қарым-қатынастың маңыздылығын арттырды. 2008 жылдан 2021 жылға дейін Қытай Үндістанның ең ірі сауда серіктесі болды, екі ел стратегиялық және әскери қарым-қатынастарын да кеңейтті. Дегенмен, мүдделердің қақтығысы жауыздыққа алып келеді. Үндістанның Қытайға қарағанда үлкен сауда тапшылығы бар. Екі ел шекаралық дауды шеше алмады, ал Үндістанның ақпарат құралдары Қытайдың Үндістан аумағына әскери кіріп-шығуларын бірнеше рет хабарлады. Қазіргі Қытай мен Үндістан арасындағы қарым-қатынас шекаралық даулармен сипатталады, нәтижесінде үш әскери қақтығыс болды: 1962 жылғы Қытай-Үндістан соғысы, 1967 жылы Нату-Ла және Чо-Ладағы шекаралық қақтығыстар, сондай-ақ 1987 жылғы Сумдоронг-Чу тұйыққа тірелуі. 1980 жылдардың соңынан бастап екі ел дипломатиялық және экономикалық байланыстарды табысты түрде қалпына келтірді. 2013 жылдан бері шекаралық даулар қайтадан күшейіп, екі елдің өзара қарым-қатынасындағы басты мәселеге айналды. 2018 жылдың басында екі армия даулы Бутан-Қытай шекарасындағы Доклам жазығында қақтығысқа түсті. 2020 жылдың жазынан бастап Қытай-Үндістан шекарасының бойындағы бірнеше жерлерде қарулы қақтығыстар мен ұсақ жанжалдар күшейді. Галван аңғарындағы қақтығыста 20 үндістандық және көптеген қытай сарбаздары қаза тапты. Екі ел де шекаралық аймақтарда, соның ішінде 2020 жылғы Қытай-Үндістан қақтығысы кезінде әскери инфрақұрылымдарды нығайтты. Сонымен қатар, Үндістан Қытайдың Пәкістанмен тығыз стратегиялық қарым-қатынасына және Қытайдың Солтүстік-Шығыс Үндістандағы сепаратистік топтармен байланысына алаңдаушылық білдіреді, ал Қытай Үндістанның даулы Оңтүстік Қытай теңізіндегі әскери және экономикалық әрекеттеріне, сондай-ақ Тибеттік эмигранттардың Қытайға қарсы қызметіне алаңдаушылық танытады. Бүгінде Оңтүстік Азия аймағы Қытай мен Үндістан арасындағы күшті державалар арасындағы бәсекелестіктің орталығы болып табылады.

none

China and India have historically maintained peaceful relations for thousands of years of recorded history, but the harmony of their relationship has varied in modern times, after the Chinese Communist Party's victory in the Chinese Civil War in 1949, and especially post the Annexation of Tibet by the People's Republic of China. The two nations have sought economic cooperation with each other, while frequent border disputes and economic nationalism in both countries are major points of contention. Cultural and economic relations within China and India date back to ancient times. The Silk Road not only served as a major trade route between India and China, but is also credited for facilitating the spread of Buddhism from India to East Asia. During the 19th century, China was involved in a growing opium trade with the East India Company, which exported opium grown in India. During World War II, both British India and the Republic of China (ROC) played a crucial role in halting the progress of Imperial Japan. After India became independent in 1947, it established relations with the ROC. The modern Sino Indian diplomatic relationship began in 1950, when India was among the first noncommunist countries to end formal relations with the Republic of China and recognise the PRC as the legitimate government of both Mainland China and Taiwan. China and India are two of the major regional powers in Asia, and are the two most populous countries and among the fastest growing major economies in the world. Growth in diplomatic and economic influence has increased the significance of their bilateral relationship. Between 2008 and 2021, China has been India's largest trading partner, and the two countries have also extended their strategic and military relations. However, conflict of interest leads to hostility. India has a large trade deficit that is favoured towards China. The two countries failed to resolve their border dispute and Indian media outlets have repeatedly reported Chinese military incursions into Indian territory. And relations between contemporary China and India have been characterised by border disputes, resulting in three military conflicts – the Sino Indian War of 1962, the border clashes in Nathu La and Cho La in 1967, and the 1987 Sumdorong Chu standoff. Since the late 1980s, both countries have successfully rebuilt diplomatic and economic ties. Since 2013, border disputes have reemerged to take centre stage in the two countries' mutual relations. In early 2018, the two armies got engaged in a standoff at the Doklam plateau along the disputed Bhutan China border. Since summer 2020, armed standoffs and skirmishes at multiple locations along the entire Sino Indian border escalated. A serious clash occurred in the Galwan Valley, resulting in the death of 20 Indian soldiers and many Chinese soldiers. Both countries have steadily established military infrastructure along border areas, including amidst the 2020 China–India skirmishes. Additionally, India remains wary about China's strong strategic bilateral relations with Pakistan, and China's relations to separatist groups in Northeast India, while China has expressed concerns about Indian military and economic activities in the disputed South China Sea as well as hosting of anti China activity from Tibetan exiles. Today, the South Asian region is the premier site of intensified great power competition between China and India.

Геосаяси шолу

Қытай мен Үндістанды Гималай таулары бөліп жатыр. Бүгінде Қытай мен Үндістан шекаралас орналасқан, ал Непал мен Бутан аралық буферлік мемлекеттер рөлін атқарады. Үндістан таласқан даулы Кашмир аймағының (Дж&К және Ладакх) бөліктері Пакистан (Азад Кашмир және Гилгит-Балтистан) немесе ҚХР (Ақсай Чин) тарапынан талап етіліп, басқарылады. Пәкістан үкіметінің карталарында Ақсай Чин аймағы көбінесе Қытайдың құрамында көрсетілсе, шекара "Шекарасы белгіленбеген" деп аталады, ал Үндістан Ақсай Чиннің ҚХР тарапынан заңсыз оккупацияланғанын мәлімдейді. Қытай мен Үндістан Аруначал Прадештің көп бөлігі үшін де дауласып жатыр. Қытайдың Үндістанға қатысты саясаты АҚШ-пен күшейе түскен бәсекелестікке ғана емес, сонымен қатар Үндістан мен Қытай арақатынастағы нақты құрылымдық мәселелерге байланысты, бұл келіспеушілікті күшейтеді. Бұл, негізінен, Үнді-Тынық мұхиты аймағында Үндістанды қашық ұстауға жасалған Қытайдың әрекеттерінен туындайды. Екі елдің Азиядағы қалаған аймақтық тәртіп бойынша айқын пікір айырмашылықтары бар. Үндістан көп полюсті тәртіпке ұмтылады, онда Үндістан негізгі полюстердің бірі болса, ал Қытай бір полюсті тәртіпті қалайды, онда Үндістан полюс ретінде қарастырылмайды.

Ежелгі дәуір

Инд өзені аңғарынан шыққан, оюланған карнелиан бұйымдары Қытайдың әртүрлі археологиялық қазбаларынан табылды. Бұл б.з.д. Батыс Чжоу және Көктем-Күз кезеңінен (бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысы) Хан және Цзинь династияларына дейінгі кезеңдегі мәдени алмастың ерте дәлелі. Қытай мен Үндістан арасындағы алғашқы жазбаша байланыстар б.з.д. 2-ғасырында, әсіресе Чжан Цянның Орталық Азияға жасаған сапасынан кейін (б.з.д. 138–114 жж.) пайда болды. Буддизм біздің заманымыздың 1-ғасырында Үндістаннан Қытайға жетті. Жібек жолы арқылы сауда қатынастары екі аймақ арасындағы экономикалық байланысты қамтамасыз етті. "Ұлы тарихшының жазбаларында" Чжан Цян (б.з.д. 113 ж. қайтыс болған) және Сима Цян (б.з.д. 145–90 жж.) "Шенду" деп аталатын жерді еске алады, бұл санскрит тілінде "Синдху" деп белгілі болған Инд өзені аңғарына (қазіргі Пәкістанның Синдх провинциясы) сіңдірілген болуы мүмкін. Юньнань І ғасырда Хан династиясының құрамына кірген кезде, қытай билігі онда тұратын үнді "Шенду" қауымдастығы туралы хабарлады. Грек-рим мәтіні "Эритрея теңізінің айналысы" (б.з. 1-ғасырдың ортасы) қазіргі Солтүстік-Шығыс Үндістанда, Қытаймен шекаралас аймақта жыл сайын өткізілетін жәрмеңке туралы сипаттайды.

Орта ғасырлар

І ғасырдан бастап көптеген үнді ғалымдары мен монахтар Қытайға саяхат жасады, мысалы, Батуо (шамамен 464–495 жж.) – Шаолин монастырының тұңғыш аббаты, және Бодхидхарма – Чан/Дзен буддизмін негізін қалаушы. Сонымен қатар, көптеген қытай ғалымдары мен монахтары да Үндістанға саяхат жасады, мысалы, Сюаньцзян (604 ж.т.) және И Цзин (635–713 жж.), екеуі де Бихар штатындағы Наланда университетінің студенттері болған. Сюаньцзян Үндістанға жасаған сапары туралы "Батыс аймақтар туралы Ұлы Тан жазбаларында" баяндаған, бұл еңбек кейіннен У Чэньэньнің "Батысқа саяхат" романына шабыт берді, ол қытай әдебиетінің төрт классикалық романының бірі саналады. Кейбір деректерге сәйкес, апостол Тома Үндістаннан Қытайға барып қайтқан деседі (Perumalil, A. C. The Apostle in India. Патна, 1971: 5–54).

Тамил әулеттері

Чолалар қытайлармен жақсы қарым-қатынаста болды. Чолалардың отанында (яғни Үндістанның Тамил Наду штатындағы Танджавур, Тируварур және Пудуккоттай аудандары) көптеген ежелгі қытай монеталары табылды. Раджараджа Чола мен оның ұлы Раджендра Чола тұсында Чолалар Қытайдың Сун әулетімен берік сауда байланыстарын орнатты. Чола әулетінің қазіргі Индонезияға (Шри-Виджая империясы) зор ықпалы болды.

Көптеген дереккөздерде Қытайдағы Дзен буддизмінің негізін қалаушы Бодхидхарма Паллава әулетінің ханзадасы ретінде сипатталған.

Тан және Харша әулеттері

7 ғасырда Тан әулеті Қытайы Жібек жолының және Орталық Азияның үлкен бөлігін бақылауына алды. 649 жылы қытай генералы Ван Сюань мыңдаған тибет және непал әскерлерімен бірге Солтүстік Үндістанға қысқа мерзімге шабуыл жасап, шайқаста жеңіске жетті. 8 ғасырда үнді астрономы және математигі Арябхаттаның (476–550) синустар кестесі 718 жылы Тан әулеті тұсында құрастырылған «Кайюань дәуірінің астрологиясы туралы трактат» (Кайюань Чжаньцзинь) атты қытай астрономиялық және математикалық кітабына аударылды. «Кайюань Чжаньцзиньді» Чанъань қаласында туған, бірақ түп-тамыры Үндістаннан шыққан астроном және жосықшы Гаутама Сиддха жинақтады. Ол сонымен қатар Наваграха күнтізбесін қытай тіліне аударғанымен де белгілі болды.

Юань әулеті

Ма'бар сұлтандығының бай саудагері Әбу Әли (Паехали) 孛哈里 (немесе 布哈尔 Бухаер) Ма'бар патшалық отбасымен тығыз байланыста болды. Мабар отбасымен туысқандық байланысты үзгеннен кейін ол Юань династиясы Қытайына көшіп, корей әйелін әйелі етіп алып, императордан жұмысқа орналасты. Бұл әйел бұрын Санго Санганың әйелі болған, ал оның әкесі Ч'а Ин'гю, Горёның Чжуньёль тұсында өмір сүрген. Бұл туралы Донггук Тонггам, Горёса және Лю Мэньяның 中俺集 Жонжанжи жинағында жазылған. Санго Санга – тибеттік. Юань әулеті кезінде тамил индуист үнді саудагерлері Кванчжоуда сауда жасаған. Осы кезеңге қатысты Кванчжоуда индуист мүсіндері табылды. Бадауни мен Фериштаның мәлімдемесіне сәйкес, Мұхаммед бин Тұғлуқ басқарған Дели сұлтандығы Қытайға жорық жасау ниетінде болған. Қытай мен Дели сұлтандығы арасында тікелей сауда байланысы бар еді. Ибн Баттута Юань императорының Самбхалдағы қарақшылыққа ұшыраған ғибадатхананы қайта жаңарту үшін Мұхаммедке елшілік жібергенін айтады.

Мин әулеті

1405–1433 жылдар аралығында Қытайдың Мин әулеті адмирал Чжэн Хэ басқарған жеті теңіз экспедициясын ұйымдастырды. Чжэн Хэ көптеген үнді патшалықтары мен портына, соның ішінде Малабар жағалауына, Бенгалия мен Цейлонға, Парсы шығанағына, Арабияға сапар шекті. Кейінгі экспедициялар қазіргі Кениядағы Малиндиге дейін жетті. Саяхаттары барысында Чжэн Хэ жібек, фарфор және басқа да тауарларды кең қолдан сыйлады. Қарсылығында ол африкалық зебралар мен жирафтар сияқты құнды және ерекше сыйлықтар алды. Чжэн Хэ және оның серіктері жергілікті құдайлар мен дәстүрлерге құрмет көрсетті, ал Цейлонда Будда, Алла және Вишнуға арналған ескерткіш (Галледегі үш тілді жазу) орнатты. Бенгалия 1405 және 1439 жылдар аралығында Нанкинге он екі дипломатиялық миссия жіберді. Мин әулетінің теңіз экспедицияларынан кейін, жеке қытай саудагерлері Үнді мұхитының шығысындағы саудасын жалғастырды. Виджаянагара империясының порттарында жібек және басқа да өнімдер тасымалдайтын қытай джонктарын жиі көруге болады. Мангалор, Хонавар, Бхаткал, Баркур, Кочин, Каннанор, Мачилипатнама және Дхармадам порттары маңызды болды, себебі олар Қытайдан келген саудагерлерге қауіпсіз бейімдеме ұсынды. Екінші жағынан, Виджаянагараның Қытайға экспорттауы күшейді, оның ішінде мақта, дәмдеуіштер, зергерлік бұйымдар, жартылай бағалы тастар, піл сүйегі, қарақұйрық мүйізі, эбен, янтарь, коралл және парфюмерия сияқты хош иісті өнімдер бар еді. Моғолдар қытай нарығына қол жеткізуге тырысқан болуы мүмкін. Ост-Инд компаниясының шенеунігі Уильям Хокинстің айтуынша, император Джахангирдің киім шебері бағалы фарфорды алмастыруға бұйрық алған. Осы тапсырманы орындау үшін киім шебері Қытайға сапар жасады, бірақ оған тең келетін құндылықты таба алмады.

Цин әулеті

Ориссаның боилары Қытаймен шағын теңіз сауда байланыстарын ұстап тұрды. Бұл Маньчжу тіліндегі естеліктер мен жарлықтарда көрсетілген, олар Цинь әулеті билігінде Қытайдағы байланыстарды бейнелейді, сол кезде Цианьлун императоры Биракишора ханның (Ch. Утегали билақишали хан 烏特噶里畢拉奇碩拉汗) елшісінен, Шығыс Үндістанда билеуші ретінде сипатталатын, брахманның (Ch. Поломен 婆羅門, Ma. Боломен) сыйлығын алды. Осылайша, өзін Өткүлдің билеушісі Гаджапати деп атаған I Бiракисор Дева (1736–1793) Хурда билеушісі. Пуридегі Джаганнатх храмына бару үшін Қытайдан Тибетке кіретін госаиндардың көпшілігі оның аумағы арқылы өтті. Тайпу Сұлтанның Майсурдағы билігі кезінде қант өндірісі үшін қытай технологиясы қолданылды және сандал ағашы Қытайға экспортталды. Типу мен Майсурдың жібекпен танысуы 1780-ші жылдардың басында басталды, ол Цинь әулеті билеген Қытайдан келген елшіні қабылдағанда. Елші оған жібек матасын сыйлады. Типу бұл затқа соншалықты ынтыққандықтан, оны өз мемлекетінде өндіруді шешті. Ол Қытайға қайта сапар жіберді, ол он екі жылдан кейін оралды. Циньнің Гималайға кеңеюінен кейін Оңтүстік Азиямен байланыс күшейді, көбінесе тәуелділік қатынастары түрінде көрінді. Цинь өзінің бағынышты мемлекеті Бадахшанды ауғандар мен маратхаларға қарсы қорғауға міндетті болды, бірақ маратхалармен ірі қақтығыстар болған жоқ. Ауғандар 1761 жылы Панипат шайқасында маратхаларды жеңіп, бастаманы қолға алды. Ауғандар бұл шайқастың нәтижесін Циньді қорқыту үшін пайдаланды.

Қытай-сикх соғысы

18-19 ғасырларда сикх империясы көршілес жерлерге кеңейді. 1834 жылы Ладак Джамму мемлекетіне қосылды. 1841 жылы олар Тибетке шапқындап, Тибеттің батыс бөлігін басып алды. Қытай әскерлері 1841 жылдың желтоқсанында сикх армиясын жеңіске ұшыратып, оларды шегінуге мәжбүр етті, содан кейін Ладакқа кіріп, Лехті қоршады, бірақ сикх армиясы оларды жеңді. Осы кезде екі тарап та қақтығысты жалғастыруға ниет білдірмеді, себебі сикхтер британдықтармен бірінші ағылшын-сикх соғысына әкелетін шиеленіске түсті, ал қытайлықтар бірінші опиум соғысының ортасында болды. Сикхтер жеңіске жеткендерін жариялады. Екі тарап 1842 жылдың қыркүйегінде келісімге келді, онда екі елдің шекарасына қатысты бұзыншылықтар жасауға немесе араласуға тыйым салынды.

Британдық радж

Британдықтардың қызметінде болған "сепой" деп аталатын үнді сарбаздары Цинь Қытайына қарсы Бірінші және Екінші опиум соғыстарына қатысты. Үнді сепойлары 1900 жылы Боксерлер көтерілісін басуға да қатысты, сонымен қатар Гонконгтағы британдық колонияда және Шанхай халықаралық қонысы сияқты шетелдік концессияларда күзетшілер ретінде қызмет етті. Қытайлар британдықтардың қызметіндегі үнді сарбаздарын сипаттау үшін "Индю А Сан" (үндінің үшіншісі) деген сөзді пайдаланды.

Қытай Республикасы

1938-1942 жылдар аралығында Қытайдың АҚШ-тағы елшісі Ху Ши, сын көзбен қараса да, Үндістанның буддизмі Қытай қоғамын оның таныстырылуынан кейін толығымен жаулап алғаны туралы пікір білдірді. АЗИЯ - оның бірі. Гималай таулары екі күшті өркениетті бөліп, оларды ерекшелендіреді: Қытайдың Конфуций коммунизмі, ал Үндістанның Ведалар индивидуализмі. Бірақ тіпті қарлы бөгеттер бір сәтке де шектей алмайды, ең соңғы және жалпыға ортақ сүйіспеншіліктің кең кеңістігі, бұл барлық Азиялық нәсілдердің ортақ ой мұрасы, оларға әлемнің барлық ұлы діндерін жасауға мүмкіндік береді және оларды Жерорта теңізі мен Балтық теңізінің теңіздік халықтарынан ерекшелейді, олар жеке тұлғаларға тоқталуға және өмірдің мақсатын емес, құралын іздеуге ұнайды. Қытай Республикасының негізін қалаушы Сунь Ятсен өмірінде ешқашан Үндістанға бармағанымен, кейде Үндістан туралы Азия елінің батыстың қатал қанауына ұшыраған ел ретінде айтып, жазып, барлық әділетсіз империализмге қарсы жалпыазиялық біріккен майданға үнемі шақыратын. 1921 жылы Сунның баяндамасында: "Индиялықтар ұзақ уақыттан бері ағылшындықтардың қолында болды. Олар қазір революциялық ойлаудың өзгеруіне жауап берді. Олардың революциялық рухыда алға басу бар, оларды Ұлыбритания қорқытпайды". Бүгінгі күні Калькуттаның ескі қытай ауданында Сунь Ятсен көшесі деп аталатын көрнекті көше бар. 1924 жылы Қытайдың бірнеше ірі қалаларына үлкен сапармен барып, Азия құндылықтары мен дәстүрлі руханилықты әлемдік бейбітшілікті қолдауға көмектесу үшін пайдалану туралы дәрістер оқыды. Рабиндранат Тагорды Сунь Ятсен Кантонға шақырды, бірақ ол бұл шақырудан бас тартты. Тагордың қытайлық студенттер мен зиялы қауымнан алған пікірі әртүрлі болды. Мысалы, Шанхайдағы буддистердің бір ірі қауымдастығы жеті жүз жыл бойы "Үндістаннан хабар күткенін" айтты, ал басқалары, көбінесе модернизаторлар мен коммунистер, оның идеяларын түбегейлі қабылдамай, "философияны емес, материализмді қалаймыз" және "нақылдықты емес, билікті қалаймыз" деп мәлімдеді. Сол кездегі республикалық Қытай мен Британдық Үндістан "тарихтың таңғы сәтімен туған ұлттар" болды деп сеніп, олардың "ежелгі достығын екі бостандықты сүйетін ұлттың жаңа достығына" айналдыру керек еді, Жавахарлал Неру 1939 жылы Қытайға үкіметтің құрметті қонағы ретінде барды. Нехру Чан Кайши мен оның әйелі Сонг Мелингті жоғары бағалап, Чанны "жұрттың ең үздік басшыларының бірі, сәтті генерал және соғыстағы капитан" деп атады, ал Сонгты "талай күш пен сұлулық, қытай халқының жұлдызды үміті, Қытайдың жеңімсіздігінің символы" деп атады. Сапар кезінде Чианг пен Неру бір түнде, тамыз айының соңында жапон бомбалаушылары Чунцинге шабуыл жасаған кезде, бункерде бірге болды. Чианг өзінің күнделігінде Неру туралы оң әсер қалдырды; Чиангтар Нерудің түрмеде болған кезінде және тіпті 1942 жылы Үндістанға сапарынан кейін де оған үнемі хат жазады. Жапон және Батыс империализміне қарсы Қытайдың Үндістанның тәуелсіздігін қолдауына алмасу үшін Чянгтар 1942 жылы Британдық Үндістанға барып, Неру, Махатма Ганди және Мұхаммед Али Джиннамен кездесті. Чянгтар өз ұлтын үнді халқының үшінші мүмкіндігі ретінде ұсынуға тырысты, сол кездегі қоғамдық жанашырлық британиялықтар мен жапондықтар арасында қатты бөлінді, олар Үндістан халқына Азияны азат ету уәделерін беруге тырысты, егер олар ағылшындарға қарсы күш-жігерлеріне көмектессе. Екі халық арасындағы өзара достық пен болашақ ынтымақтастық туралы уәделерге қарамастан, Чианг Гандидің зорлық-зомбылықсыз қарсыласуы үнді халқы үшін міндетті түрде жарамсыз емес, бұл жаһандық жағдайда реалистік емес дүниетанымы деп дәлелдеді. Сол кезде Үндістанға толық тәуелсіздік берілмесе, кез келген соғысқа қатысудан бас тартуға көндірген Ганди кейіннен "барлығы көңілді болды, бірақ мен ештеңе үйрендім деп айта алмаймын, және біз оған үйрететін ештеңе жоқ" деп атап өтті. Калькуттадағы кездесуінде Джинна Британияны мүмкіндігінше тезірек Үндістаннан кетуіне итермелеген Чиангты субконтиненттегі мұсылмандар үшін жеке мемлекет құру қажеттілігіне сендіруге тырысты. Бұл сұраққа Чианг, көрінеу, Үнді ұлттық конгрессін елдегі жалғыз ұлтшыл күш ретінде таныды. Чянгтарға қатысты қоғамдық қабылдау негізінен оң болған кезде, кейбір адамдар Чянгтардың Үндістанда болуына оңтайлы емес реакция білдірді. Джинна Чан Кай-шектің Үнді қоғамын дұрыс түсінбейтінін және басқа діни қауымдастықтардың талаптарын елемейтін кезде Нехру мен Гандиге бей...

Hu Shih, the Chinese ambassador to the United States from 1938 to 1942, commented, albeit critically, on India's Buddhism almost completely subsuming Chinese society upon its introduction. ASIA is one. The Himalayas divide, only to accentuate, two mighty civilizations, the Chinese with its communism of Confucius, and the Indian with its individualism of the Vedas. But not even the snowy barriers can interrupt for one moment that broad expanse of love for the Ultimate and Universal, which is the common thought inheritance of every Asiatic race, enabling them to produce all the great religions of the world and distinguishing them from those maritime peoples of the Mediterranean and the Baltic, who love to dwell on the Particular, and to search out the means, not the end, of life. While never having actually visited India in his lifetime, Sun Yat sen, founder of the Republic of China, occasionally spoke and wrote of India as a fellow Asian nation that was likewise subject to harsh Western exploitation, and frequently called for a Pan Asian united front against all unjust imperialism. In a 1921 speech, Sun stated: "The Indians have long been oppressed by the British. They have now reacted with a change in their revolutionary thinking There is progress in their revolutionary spirit, they will not be cowed down by Britain." To this day, there is a prominent street named Sun Yat sen street in an old Chinatown in Calcutta, now known as Kolkata. In 1924, on his major tour of several major Chinese cities, giving lectures about using their shared Asian values and traditional spirituality to help together promote world peace, Rabindranath Tagore was invited to Canton by Sun Yat sen, an invitation which he declined. There was considerably mixed reception to Tagore from the Chinese students and intellectuals. For example, a major Buddhist association in Shanghai stated that for seven hundred years, they had "waited for a message from India", while others, mostly modernizers and communists, outright rejected his ideals, stating that they did not "want philosophy, we want materialism" and "not wisdom, but power". Believing that then Republican China and British India were "sister nations from the dawn of history" who needed to transform their "ancient friendship into a new camaraderie of two freedom loving nations", Jawaharlal Nehru visited China in 1939 as an honored guest of the government. Highly praising both Chiang Kai shek and his wife Song Meiling, Nehru referred to Chiang as "not only a great Chinese, but a great Asiatic and world figure one of the top most leaders of the world a successful general and captain in war", and Song as "full of vitality and charm a star hope for the Chinese people a symbol of China's invincibility". During his visit, Chiang and Nehru shared a bunker one night when Japanese bombers attacked Chongqing in late August, with Chiang recording a favorable impression of Nehru in his diary; the Chiangs also regularly wrote Nehru during his time in prison and even after their 1942 visit to India. Partially to enlist India's aid against both Japanese and Western imperialism in exchange for China's support for Indian independence, the Chiangs visited British India in 1942 and met with Nehru, Mahatma Gandhi, and Muhammad Ali Jinnah. The Chiangs also sought to present their nation as a potential third option for the Indian people to ally themselves with, with public sympathies at the time sharply split between the British and the Japanese, who actively tried to sway India's population with pledges to liberate Asia if they would help their efforts against the British. Despite pledges of mutual friendship and future cooperation between the two peoples, Chiang argued that, while Gandhi's non violent resistance was not necessarily invalid for the Indian people, it was an unrealistic worldview on a global context. Gandhi, who had at the time insisted on India refraining from participating in any war unless India was first given complete independence, in turn, later noted that, although "fun was had by all I would not say that I had learnt anything, and there was nothing that we could teach him." In their meeting in Calcutta, Jinnah tried to persuade Chiang, who had pressed Britain to relinquish India as soon as possible, of the necessity of establishing a separate nation for Muslims in the subcontinent, to which Chiang, who apparently recognized the Indian National Congress as the sole nationalist force in the country, replied that if ten crores of Muslims could live peacefully with other communities in China, then there was no true necessity as he saw it of a separate state for a smaller population of nine crores of Muslims living in India. While the public reception to the Chiangs was mostly positive, some reacted less favorably to the Chiangs' presence in India, with Jinnah believing that Chiang Kai shek lacked proper understanding of Indian society and feeling he was biased in favor of Nehru and Gandhi while neglecting the demands of other religious communities, with his newspaper Dawn calling him a "meddlesome marshal", while other Indian Muslims, such as Muhammad Zafarullah Khan, expressed mistrust for the couple's motives, believing that their government wanted to eventually expand its influence to Indochina and the subcontinent after the British departure. For his part, Chiang apparently believed none of the major Indian leaders could help his government meaningfully. As an ardent nationalist who lived through China's internally turbulent years, he felt that Jinnah was "dishonest" and was being used by the British to divide the peoples of India and, by extension, Asia, with he and his wife Song believing that cooperation between Indian religious communities was difficult but possible. At the same time, he also felt genuinely disappointed by Gandhi, with whom he initially had high expectations, and noted afterwards that "he knows and loves only India, and doesn't care about other places and peoples". Having been unable to make Gandhi change his views about satyagraha, even after arguing that some of their enemies, such as the Japanese, would make the preaching of non violence impossible, Chiang, himself raised a Buddhist, blamed "traditional Indian philosophy" for his sole focus on endurance of suffering rather than revolutionary zeal necessary to rally and unite the Asian peoples. Nevertheless, the Chiangs continued to commit themselves to supporting the Indian independence movement from afar, mostly via diplomacy, with Song Meiling writing to Nehru encouragingly: "We shall leave nothing undone in assisting you to gain freedom and independence. Our hearts are drawn to you, and the bond of affection between you and us has been strengthened by our visit When you are discouraged and weary remember that you are not alone in your struggle, for at all times we are with you in spirit." Although their meetings had ended on a positive note, with Gandhi offering to adopt Song as a "daughter" in his ashram if Chiang left her there as his ambassador to India after she asked to be taught about his non violent principles, and giving her his spinning wheel as a farewell gift, both sides were met with considerable obstacles in the aftermath. After the Chiangs tried to seek U. S. President Franklin Roosevelt's help in persuading Winston Churchill to give India independence during the war, Roosevelt suggested splitting India's territory in two in the hopes of resolving tensions, to which Song replied that both she and Chiang felt that "India was as indivisible as China". Gandhi wrote to Chiang shortly afterwards, seeking to clarify his stance: "I need hardly give you my assurance that, as the author of the new move in India, I shall take no hasty action. And whatever action I may recommend will be governed by the consideration that it should not injure China, or encourage Japanese aggression. I am trying to enlist world opinion in favor of a proposition which to me appears self proved and which must lead to the strengthening of India and China's defence." Chiang sent a cable to Washington upon reading Gandhi's letter, and advised Roosevelt that the best course of action would be to "restore complete freedom" to India, but Churchill reportedly threatened to end Britain's alliance with China should the Chiangs continue to try to interfere with Indian affairs. In 1942, a division of the Kuomintang's armies entered India as the Chinese Army in India in their struggle against Japanese expansion in Southeast Asia. Dwarkanath Kotnis and four other Indian physicians traveled to war torn China to provide medical assistance against the Imperial Japanese Army.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1947 жылы 15 тамызда Үндістан британдықтардан тәуелсіздік алды. Жаңадан тәуелсіздік алған Үндістан Тайвань Республикасымен (ROC) дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1949 жылы 1 қазанда Қытай Халық Азаттық Армиясы Гоминьданды (Тайвань Республикасының биліктегі Ұлттық партиясы) жеңіп, материктік Қытайды басып алып, Қытай Халық Республикасын (PRC) құрды. Одан немесеуілтүрген соң, 1950 жылы 26 қаңтарда конституциясы күшіне енгеннен кейін Үндістан федеративтік, демократиялық республика болып құрылды.

1950 жылдар

1950 жылдың 1 сәуірінде Үндістан ҚХР-мен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, Азиядағы коммунистік емес/социалистік елдердің біріншісі болды. Пәкістан 1951 жылға дейін Қытай Республикасын мойындауын жалғастырды. Үндістан мен жаңа коммунистік Қытай арасындағы қарым-қатынас үмітпен басталды. Үндістанның бірінші премьер-министрі Джавахарлал Неру және Қытай премьер-министрі Чжоу Эньлай Панчшильдің (Бейбіт өмір сүрудің бес қағидасы) этикасына негізделген интернационалистік сыртқы саясат тұжырымын ұсынды. Дегенмен, Үндістан тарапы Қытайдың ниеттеріне қатысты бастапқыда күдікпен қарады. Мысалы, Бхимрао Амбедкар Нерудің Панчшильді қабылдауына таңқалды, ал Нерудің өзі Тибетке қатысты екі елдің мүдделерінің қайшылығы анықталғанда көңілі қалды, себебі Тибет дәстүрлі түрде буферлік аймақ қызметін атқарған. Қытай Тибетті өзінің аумағының бір бөлігі деп есептеді. Қытай Республикасының бұрынғы үкіметі Чан Кайшы да Тибеттің Қытайға тиесілігін жариялаған, бірақ оны қайта бақылауға алмады. Мао Үндістанның Тибетке қатысты алаңдауын ҚХР-дың ішкі істеріне араласу деп қарастырды. ҚХР Тибетті қайта бақылауға алып, Тибет буддизмі мен феодализмді күшпен жойды (1950 жыл). ҚХР-мен қарым-қатынасты нашарлатпау үшін Неру Қытай басшыларына Үндістанның саяси немесе аумақтық талаптары жоқ екенін, Тибетте ешқандай артықшылық іздемейтінін, бірақ дәстүрлі сауда құқықтары сақталуы керектігін жеткізді. Үндістанның қолдауымен тибеттік делегаттар 1951 жылдың мамырында ҚХР-дың егемендігін мойындаған, бірақ Тибеттің саяси және әлеуметтік жүйесінің бұрынғысынша сақталуын кепілдеген келісімге қол қойды. 1954 жылдың қазан айында Қытай мен Үндістан Тибетке қатысты келісімге келді, онда Үндістан Тибеттің Қытай құрамына кіретінін мойындады, ал Қытай бұрынғы сауда келісімдерін сақтауға келісті. Байқаушылар келісімнің Қытайға тиімді келгенін атап өтті. 1950 жылдардағы Үндістанның Қытаймен дипломатиялық қарым-қатынасының белгілі сөзі – «Хинди Чини бхай бхай» («Үндістер мен қытайлар – бауырлар») болды. Неру Қытай мен Үндістан халықтары арасында мәдениет пен әдебиет саласында тікелей диалогты бастауға ұмтылды. Сол кезде Үндістанның Конституциясының алғашқы нұсқасының беттерін безендірген суретші Беохар Рамманохар Синха 1957 жылы Үндістан үкіметінің стипендиясымен Қытайға мәдени және өркениеттер аралық байланысты нығайту үшін жіберілді. Сонымен қатар, белгілі үнді ғалымы Рахул Санкритьяян мен дипломат Натвар Сингх те Қытайда болды, ал Сарвапалли Радакришнан ҚХР-ға сапар жасады. 1954 жылғы келісімге қол қойғаннан кейін Үндістан Қытайдың аумақтық талаптары болуы мүмкін деген алаңдаумен шекаралары белгіленген жаңа карталарды жариялады. Қытай мен Үндістан арасында екі маңызды аумақтық дау болды, олар 1959 жылға дейін жасырын қалды. Солтүстік-шығыста Үндістанның аумағына Ассам Гималай аймағы және Мак-Махон сызығына дейінгі жерлер кірді, бірақ Қытай оны заңды шекара деп мойындамады. Батыс секторда Британдық Радж мұрагерлігімен Үндістанның аумағына Аксай Чин платосы кірді, ол қытай карталарында 1940 жылдардан бері, мүмкін одан да ертерек, қытай аумағы ретінде көрсетіле бастады. Үндістан Қытайдың аймақ арқылы жол салғанын білгеннен кейін шекаралық қақтығыстар мен үндістандық наразылықтар көбейді. 1959 жылдың қаңтарында ҚХР премьер-министрі Чжоу Эньлай Неруге хат жазып, 1914 жылғы Симла конвенциясымен белгіленген Мак-Махон сызығын Қытайдың ешбір үкіметі заңды деп мойындамағанын мәлімдеді. 1959 жылдың наурыз айында Тибеттің рухани және саяси жетекшісі Далай-лама Химачал-Прадеш штатындағы Дхарамсалаға қашып, онда Тибет үкіметін құрды. Мыңдаған тибеттік босқындар Солтүстік-Батыс Үндістанда қоныстанды. Үндістан Далай-ламаға баспана бергеннен кейін Үндістан мен Қытай арасындағы қарым-қатынас нашарлады.

India established diplomatic relations with the PRC on 1 April 1950, the first non communist/socialist nation in Asia to do so. Pakistan continued to recognize the ROC until 1951. The relationship between India and a newly communist China started out on an optimistic note. Jawaharlal Nehru, the first prime minister of India, and Chinese premier Zhou Enlai articulated a vision of an internationalist foreign policy governed by the ethics of the Panchsheel (Five Principles of Peaceful Coexistence). However, there was notable skepticism on the Indian side from the very beginning about Chinese intentions. For example, Bhimrao Ambedkar was surprised that Nehru took Panchsheel seriously, Nehru himself was disappointed when it became clear that the two countries had a conflict of interest in Tibet, which had traditionally served as a buffer zone. China viewed Tibet as a part of its territory. The preceding government of the Republic of China under Chiang Kai shek also claimed Tibet as Chinese territory. However, he was unable to re assert control. Mao saw Indian concern over Tibet as a manifestation of interference in the internal affairs of the PRC. The PRC reasserted control over Tibet and to end Tibetan Buddhism and feudalism, which it did by force of arms in 1950. To avoid antagonizing the PRC, Nehru informed Chinese leaders that India had no political ambitions or territorial ambitions and did not seek special privileges in Tibet, but that traditional trading rights must continue. With Indian support, Tibetan delegates signed an agreement in May 1951 recognizing PRC sovereignty but guaranteeing that the existing political and social system of Tibet would continue. In October 1954, China and India signed an agreement regarding Tibet, whereby India recognised Tibet as part of China, with China accepting the continuance of the previous trade arrangements. Observers noted the agreement heavily favored China. It is the popular perception that the catchphrase of India's diplomacy with China in the 1950s was Hindi Chini bhai bhai, which means, in Hindi, "Indians and Chinese are brothers". Nehru sought to initiate a more direct dialogue between the peoples of China and India in culture and literature. Around then, the Indian artist (painter) Beohar Rammanohar Sinha, who had earlier decorated the pages of the original Constitution of India, was sent to China in 1957 on a Government of India fellowship to establish a direct cross cultural and inter civilization bridge. Noted Indian scholar Rahul Sankrityayan and diplomat Natwar Singh were also there, and Sarvapalli Radhakrishnan paid a visit to the PRC. After signing the 1954 agreement, India published new maps showing defined borders, as it became apprehensive that China might make claims on Indian territory. Two major territorial disputes existed between China and India, which remained dormant until 1959. In the northeast, Indian territory included the Assam Himalayan region up to the McMahon Line, which China did not recognise as a legal boundary. In the western sector, Indian territory inherited from the British Raj included the Aksai Chin plateau, which Chinese maps started showing as Chinese territory in the 1940s, if not earlier. When India discovered that China built a road through the region, border clashes and Indian protests became more frequent. In January 1959, PRC premier Zhou Enlai wrote to Nehru, pointing out that no government in China had accepted as legal the McMahon Line, which the 1914 Simla Convention defined as the eastern section of the border between India and Tibet. In March 1959, the Dalai Lama, spiritual and temporal head of the Tibet, sought sanctuary in Dharmsala, Himachal Pradesh, where he established the Tibetan government in exile. Thousands of Tibetan refugees settled in northwestern India. Relations between India and China deteriorated after India provided the Dalai Lama sanctuary.

1970 жылдар

1971 жылдың тамызында Үндістан Кеңес Одағымен бейбітшілік, достық және ынтымақтастық шартына қол қойды. Қытай Халық Республикасы (ҚХР) 1971 жылғы желтоқсандағы Үндістанмен соғыста Пәкістанның жағына шықты. Қытай Үндістанды қатты айыптаса да, Пәкістанға көмектесу туралы айтылған сырлы уәдесін орындамады. Осы кезде ҚХР БҰҰ-да Қытай Республикасының орнына келді, онда оның өкілдері Үндістанды "советтік экспансионизмнің құралы" деп сынады. Үндістан мен ҚХР 1977 жылғы сайлауда Үндістан премьер-министрі Индира Гандидің Конгресс партиясы Мораржи Десайдың Джаната партиясына жеңілгеннен кейін қарым-қатынасты жақсартуға қайта күш түсті. 1978 жылы Үндістанның Сыртқы істер министрі Атал Бихари Ваджпаи Пекинге маңызды сапар жасады, бұл екі елдің 1979 жылы дипломатиялық қарым-қатынасты ресми түрде қайта орнатуына серпін берді. ҚХР Қашмир мәселесінде Пәкістанды қолдау позициясын жұмсартты және Үндістанның Сиккимді қосып алуы мен Бутанмен ерекше кеңес беру қарым-қатынасына қатысты үнсіздік сақтауға дайын екенін көрсетті. ҚХР басшылары қарым-қатынасты кеңейтудің бірінші қадамы ретінде шекара мәселесін талқылауға келісті. Екі ел бір-бірінің ақпарат агенттіктерін қабылдады, ал Тибеттегі Кайлаш тауы мен Мансаруар көлі, индуистердің қасиетті жері, жыл сайынғы қажылықтар үшін ашылды.

1980 жылдар

1981 жылы Қытай Халық Республикасының Сыртқы істер министрі Хуан Хуа Нью-Делиге маңызды сапар жасады. ҚХР Премьер-министрі Чжао Цзыян бір уақытта Пәкістан, Непал және Бангладеш елдерін аралады. 1980 жылы Үндістан Премьер-министрі Индира Ганди Нақты бақылау сызығы маңындағы күштерді күшейту жоспарын бекітті. Үндістан сонымен қатар даулы аймақтарда инфрақұрылымды дамытуға кірісті. 1984 жылы Үндістан әскерлері Аруначал Прадеш штатындағы Сумдоронг Чу аңғарында белсенді патрульдеуді бастады. 1986 жылдың қысында қытайлықтар Үндістандық команда келгенге дейін Сумдоронг Чуға әскерін орналастырып, Вандунгта тікұшақ алаңы салды. Қытайдың осы әрекетіне таң қалған Үндістанның сол кездегі Армия Бастығы, генерал К. Сундарджи, аймаққа бір бригаданы әуемен жеткізді. Қытай әскері аңғарға одан әрі жылжуға мүмкіндік таппады және аңғардан кетуге мәжбүр болды. 1987 жылға қарай Пекиннің реакциясы 1962 жылғы жағдайға ұқсас болды, бұл көптеген батыс дипломаттарын соғыс жақындады деген болжам жасауға итермеледі. Алайда, Үндістанның Сыртқы істер министрі Н.Д. Тивари және Премьер-министр Раджив Ганди өзара жағдайды шиеленістіруден аулақ болу үшін Пекинге келіссөздер жүргізуге барды. 1995 жылдың сәуірінде Нью-Делиде Тайбэй экономикалық және мәдени орталығының ашылуы туралы жарияланған хабарға Пекинде көп мән берілген жоқ. Орталық Қытай Республикасының (Тайвань) өкілдігі қызметін атқарады және Тайваньдағы Үндістан Тайбэй қауымдастығының баламасы болып табылады. Екі институттың да мақсаты – 1950 жылы Нью-Делидің Пекинды мойындауынан бері кері кеткен Үндістан мен ҚХР арасындағы қарым-қатынасты жақсарту. Қытай-Үнді қарым-қатынасы 1998 жылы Үндістанның ядролық сынақтарынан кейін ең төменгі деңгейге жетті. Үндістанның Қорғаныс министрі Джордж Фернандес: «Менің ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан Қытай – бірінші кезектегі жау, және Үндістанның қауіпсіздігіне алаңдайтын әркім осымен келісуі керек» деді, бұл Үндістанның Қытайдың ядролық қаруларына қарсы қорғану үшін ядролық қару жасағанын білдіреді. 1999 жылғы Каргил соғысы кезінде Қытай Пәкістанға қолдау көрсетті, бірақ сонымен қатар Пәкістанға күштерін кері қайтаруға кеңес берді.

In 1981, the Minister of Foreign Affairs of the People's Republic of China, Huang Hua, made a landmark visit to New Delhi. PRC Premier Zhao Ziyang concurrently toured Pakistan, Nepal, and Bangladesh. In 1980, Indian Prime Minister Indira Gandhi approved a plan to upgrade the deployment of forces around the Line of Actual Control. India also undertook infrastructural development in disputed areas. In 1984, squads of Indian soldiers began actively patrolling the Sumdorong Chu Valley in Arunachal Pradesh. In the winter of 1986, the Chinese deployed their troops to the Sumdorong Chu before the Indian team could arrive and built a helipad at Wandung. Surprised by the Chinese occupation, India's then Chief of Army Staff, General K. Sundarji, airlifted a brigade to the region. Chinese troops could not move any further into the valley and were forced to move away from the valley. By 1987, Beijing's reaction was similar to that in 1962 and this prompted many Western diplomats to predict war. However, Indian foreign minister N. D. Tiwari and Prime Minister Rajiv Gandhi travelled to Beijing to negotiate a mutual de escalation. There was little notice taken in Beijing of the April 1995 announcement of the opening of the Taipei Economic and Cultural Centre in New Delhi. The centre serves as the representative office of the Republic of China (Taiwan) and is the counterpart of the India Taipei Association located in Taiwan. Both institutions share the goal of improving India ROC relations, which have been strained since New Delhi's recognition of Beijing in 1950. China Indian relations hit a low point in 1998 following India's nuclear tests. Indian Defence Minister George Fernandes declared that "“in my perception of national security, China is enemy No 1 and any person who is concerned about India's security must agree with that fact", hinting that India developed nuclear weapons in defence against China's nuclear arsenal. During the 1999 Kargil War, China voiced support for Pakistan, but also counseled Pakistan to withdraw its forces.

2000 жылдар

Қытай үшін үлкен ұятқа айналған оқиғада, Қытай тарапынан жарияланған 17-ші Кармапа, Ургьен Тринли Дордже, Тибеттен Сиккимдегі Румтек монастырына қашып кетті. Бұл мәселе бойынша қытайлық шенеуніктер қиын жағдайда қалды, себебі Үндістанға наразылық білдіру Қытайдың Сиккимді Үндістан басқарып жатқанын тікелей мойындауымен тең болар еді, ал қытайлықтар оны әлі мойындаған жоқ. 2003 жылы Қытай Сиккимге қатысты Үндістанның егемендігін ресми түрде мойындады, екі ел шекаралық дауларын шешуге ұмтылған кезде. 2004 жылы екі ел Сиккимдегі Натула және Джелепла өткелдерін ашуды ұсынды. 2004 жыл Қытай-Үнді екіжақты саудасындағы маңызды кезең болды, көлемі алғаш рет 10 миллиард АҚШ долларын асып түсті. 2005 жылдың сәуір айында Қытай Премьер-Министрі Вэнь Цзябао жоғары технологиялық салалардағы Қытай-Үнді ынтымақтастығын күшейту мақсатымен Бангалорға сапар шекті. Вэнь 21-ғасырдың "IT индустриясының азиялық ғасыры" болатынын мәлімдеді. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне Үндістанның тұрақты мүше болып кіруі мәселесінде Вэнь Цзябао бастапқыда қолдау білдіргендей көрінді, бірақ кейін бейтарап позицияға қайтты. 2005 жылы Оңтүстік Азия аймақтық ынтымақтастық ұйымының (SAARC) саммитінде Қытайға бақылаушы мәртебесі берілді. Аймақтағы басқа елдер Қытайды SAARC-тың тұрақты мүшелігіне қарастыруға дайын болса, Үндістан оған қарсылық көрсетті. 2005 жылы Қытай мен Үндістан "Бейбітшілік және даму үшін стратегиялық серіктестік туралы" келісімге қол қойды. Алайда, екі ел арасында стратегиялық келісімге келуге көп қиындықтар туды. Энергетика мәселесі маңыздылыққа ие болды. Екі елдің экономикалық өсуін қолдау үшін энергияға деген сұраныс артып келеді. 2006 жылы екі ел ONGC Videsh Ltd (OVL) және China National Petroleum Corporation (CNPC) компанияларының перспективалы жобаларға бірлесіп қатысуына мүмкіндік беретін келісімге қол қойды. 2006 жылы Қытай мен Үндістан Натула өткелін сауда үшін қайта ашты. Бұл өткелдің қайта ашылуы аймақтың экономикалық оқшаулануын жеңілдетуге көмектесті. 2006 жылдың қараша айында Қытай мен Үндістан арасында солтүстік-шығыс Үндістанның Аруначал-Прадеш штатына қатысты пікір қақтығысы болды. Үндістан Қытайдың Кашмирдегі 38 000 шаршы километр аумақты басып алғанын мәлімдеді, ал Қытай бүкіл Аруначал-Прадештің өзіне тиесілі екенін жариялады. 2007 жылы Қытай Аруначал-Прадеш штатындағы Үндістанның әкімшілік қызметкеріне виза беруден бас тартты. Қытайдың пікірінше, Аруначал-Прадеш Қытайдың аумағы болғандықтан, оған өз еліне бару үшін виза қажет емес. Бірақ 2007 жылдың желтоқсан айында Қытай саясатын өзгертіп, Аруначал-Прадештен шыққан компьютерлік ғылым профессоры Марпе Сораға виза берді. 2008 жылдың қаңтар айында премьер-министр Манмохан Сингх Қытайға сапар шегіп, сауда, экономика, қорғаныс, әскери және басқа да мәселелерді талқылады. 2008 жылға дейін Ұлыбритания үкіметі 1913 жылғы Симла келісімінен бері Тибетке қатысты Қытайдың билігін мойындады, бірақ егемендігін мойындамады. Ұлыбритания 2008 жылдың 29 қазанында веб-сайты арқылы Тибетке қатысты Қытайдың егемендігін мойындап, бұл көзқарасын қайта қарастырды. "Экономист" журналының мәліметінше, Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің веб-сайтында "егемендік" деген сөз қолданылмаса да, министрліктің өкілдері "Британия үшін бұл Тибет Қытайдың бір бөлігі дегенді білдіреді. Нүкте." деді. Ұлыбританияның бұл позициясының өзгеруі Үндістанның солтүстік-шығыс аумақтарына қатысты талаптарына әсер етеді, себебі бұл талаптар Ұлыбританияның Тибет егемендігіне қатысты бұрынғы позициясына негізделген Симла келісіміне сүйенеді. 2009 жылдың қазан айында Азия даму банкі Аруначал-Прадешті Үндістанның бір бөлігі ретінде ресми түрде мойындады және ондағы даму жобасы үшін Үндістанға несие берді. Бұрын Қытай банкке несие беруден бас тарту үшін қысым көрсеткен болатын. Алайда, Үндістан АҚШ пен Жапонияның көмегімен несиені алуға қол жеткізді. Қытай АДБ-ға наразылығын білдірді.

In a major embarrassment for China, the 17th Karmapa, Urgyen Trinley Dorje, who was proclaimed by China, made a dramatic escape from Tibet to the Rumtek Monastery in Sikkim. Chinese officials were in a quandary on this issue as any protest to India on the issue would mean an explicit endorsement on India's governance of Sikkim, which the Chinese still hadn't recognised. In 2003, China officially recognised Indian sovereignty over Sikkim as the two countries moved towards resolving their border disputes. In 2004, the two countries proposed opening up the Nathula and Jelepla Passes in Sikkim. 2004 was a milestone in China Indian bilateral trade, surpassing the US$10 billion mark for the first time. In April 2005, Chinese Premier Wen Jiabao visited Bangalore to push for increased China Indian cooperation in high tech industries. Wen stated that the 21st century will be "the Asian century of the IT industry." Regarding the issue of India gaining a permanent seat on the UN Security Council, Wen Jiabao initially seemed to support the idea, but had returned to a neutral position. In the South Asian Association for Regional Cooperation (SAARC) Summit in 2005, China was granted observer status. While other countries in the region are ready to consider China for permanent membership in the SAARC, India seemed reluctant. In 2005, China and India signed the 'Strategic and Cooperative Partnership for Peace and Prosperity'. However, there has been very little, if any, strategic convergence between the two countries. Issues surrounding energy have risen in significance. Both countries have growing energy demand to support economic growth. Both countries signed an agreement in 2006 to envisage ONGC Videsh Ltd (OVL) and the China National Petroleum Corporation (CNPC) placing joint bids for promising projects. In 2006, China and India re opened the Nathula pass for trading; Nathula had been closed for 44 years prior to 2006. The re opening of border trade helps to ease the economic isolation of the region. In November 2006, China and India had a verbal spat over the claim of the north east Indian state of Arunachal Pradesh. India claimed that China was occupying 38,000 square kilometres of its territory in Kashmir, while China claimed the whole of Arunachal Pradesh as its own. In 2007, China denied the application for visa from an Indian Administrative Service officer in Arunachal Pradesh. According to China, since Arunachal Pradesh is a territory of China, he would not need a visa to visit his own country. Later in December 2007, China reversed its policy by granting a visa to Marpe Sora, an Arunachal born professor in computer science. In January 2008, Prime Minister Manmohan Singh visited China to discuss trade, commerce, defence, military, and various other issues. Until 2008, the British Government's position remained the same as it had been since the Simla Accord of 1913: that China held suzerainty over Tibet but not sovereignty. Britain revised this view on 29 October 2008, when it recognized Chinese sovereignty over Tibet through its website. The Economist stated that although the British Foreign Office's website does not use the word sovereignty, officials at the Foreign Office said "it means that, as far as Britain is concerned, 'Tibet is part of China. Full stop.'" This change in Britain's position affects India's claim to its North Eastern territories, which rely on the same Simla Accord that Britain's prior position on Tibet's sovereignty was based upon. In October 2009, the Asian Development Bank formally acknowledged Arunachal Pradesh as part of India and approved a loan to India for a development project there. Earlier, China had exercised pressure on the bank to cease the loan. However, India succeeded in securing the loan with the help of the United States and Japan. China expressed displeasure at the ADB.

2010 жылдар

Қытай Премьер-Министрі Вэнь Цзябао 2010 жылдың 15-17 желтоқсанында Үндістан Премьер-Министрі Манмохан Сингхтың шақыруымен ресми сапармен келді. Оған 400 қытай бизнес лидері қосылып, үнді компанияларымен бизнес келісімдеріне қол қоюды жоспарлады. Сапар барысында Премьер-Министр Вэнь Цзябао: "Үндістан мен Қытай – ежелгі тарихы бар, көп халқы бар екі ел. Екі ел арасындағы достық қарым-қатынас 2000 жылға жуық тарихқа ие" деді. 2011 жылдың сәуір айында Қытайдың Хайнань провинциясындағы Санья қаласында өткен БРИКС саммитінде екі ел қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты жаңартпаққа келісті. Қытай Жамму және Кашмир тұрғындарына "степл" визаларын беру саясатын кері қайтаруға ықпал етті. Бұл практика тоқтатылып, екі ел арасындағы қорғаныс байланысы қайта жанданды, бірлескен әскери оқулар күтілуде. 2012 жылдың наурызында Нью-Делиде өткен БРИКС саммитінде Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы және Қытай Президенті Ху Цзиньтао Үндістан Премьер-Министрі Манмохан Сингхке: "Қытай-Үндістан достығын дамыту, стратегиялық ынтымақтастықты тереңдету және ортақ дамуға ұмтылу – Қытайдың өзгермейтін саясаты" деді. Сондай-ақ, шекаралық даулар және бірыңғай БРИКС орталық банкі мәселелері талқыланды. 2012 жылдың сәуірінде Үндістанның ядролық қару тасымалдай алатын "Агни V" зымыранын сынауына жауап ретінде ҚХР екі елдің "ынтымақтастықтың жемісін бағалауын" қалады. 2013 жылғы Депсанг тұйыққа тірелуі үш аптаға созылды, содан кейін 2013 жылдың 5 мамырында тараптар келісімге келді. Үндістан Сыртқы істер министрі Салман Хуршидтің Қытайға сапары алдында Хуршид екі елдің де шекара мәселесінің қарым-қатынастардың ұзақ мерзімді дамуын нашарлатпауына немесе "жойбауына" мүдделі екенін айтты. Қытай әскерлерін кері қайтаруға келісілді, ал Үндістан даулы Чумар секторындағы бірнеше "тұрақты бекіністерді" қиратуға келісті. Қытай Премьер-Министрі Ли Кэцян 2013 жылдың 18 мамырында Үндістанға алғашқы рет шет ел сапарымен келді. 2013 жылдың қараша айының соңында Үндістан Президенті Пранаб Мукерджи Аруначал-Прадеш штатына барып, аймақ Үндістанның "ажырамас және маңызды бөлігі" екенін мәлімдеді, бұл Пекиннің наразылығын тудырды және жауап шаралары қабылдады. Си Цзиньпин 2014 жылы Нарендра Моди Үндістан Премьер-Министрі болғаннан кейін Нью-Делиге келген әлемдік лидерлердің бірі болды. Үндістанның Оңтүстік Қытай теңізі мәселесін көпжақты форумдарда көтеруі бұл бастамаға көмектеспеді, ал қарым-қатынас Үндістан әкімшілігі мен БАҚ-тың күмәндануына ұшырады. 2014 жылдың қыркүйегінде Қытай Халық Азаттық Армиясының әскерлері Чуммар секторындағы Шындықты Бақылау Сызығының ішіне екі шақырымдай енгені хабарланды, бұл қарым-қатынасты шиеленістірді. Келесі айда В.К. Сингх Қытай мен Үндістанның Пәкістаннан келетін терроризм қатеріне қатысты "көзқарастарының жақын" екенін айтты. Қытай мен Үндістан бірлесіп фильмдер түсіруде, мысалы, Джеки Чанның "Кунг-фу йога" фильмі. Алайда, Қытайдың Пакистанмен келіспеушілік аймақ Кашмирде "Қытай-Пакистан экономикалық дәлізін" салуы салдарынан жаңа шиеленістер туды. 2017 жылдың 16 маусымында қытай әскерлері Докламдағы қолданыстағы жолды оңтүстікке қарай кеңейте бастады, бұл аумаққа Қытай да, Үндістанның одақтасы Бутан да иелік етуді таластады. 2017 жылдың 18 маусымында 270-ке жуық үнді әскері қару-жарақ пен екі бульдозермен Докламға кірді, қытай әскерлерін жол салудан тоқтату үшін. Қытай Үндістанды өз аумағына заңсыз еніп кіргені үшін айыптады, бұл екі елдің келісімімен белгіленген Қытай-Үндістан шекарасын және оның аумақтық егемендігі мен БҰҰ Жарғысын бұзу деп мәлімдеді. Үндістан Қытайды 2012 жылғы екі үкімет арасындағы үштік торап шекаралық нүктелері туралы түсіністікті бұзып, статус-квоны өзгерткені үшін айыптады, бұл стратегиялық Силигури дәлізіне қатысты "қауіпсіздік алаңдаушылықтарын" тудырды. Үндістанның БАҚ-ы 28 маусымда Бутанның Қытайдан Докламда жол салуды тоқтатуды және аймақты өзгеріссіз қалдыруды талап етіп, демарш жариялағанын хабарлады. Сол кездегі Үндістан Сыртқы істер министрі Сушма Сварадж Қытай мен Үндістан және Бутан арасындағы үштік тораптың біржақты өзгерісі Үндістанның қауіпсіздігіне қауіп төндіретінін мәлімдеді. Қытай Үндістанның тараптарды кері қайтаруы мағыналы диалогтың алғышарты екенін бірнеше рет мәлімдеді. 2017 жылдың 21 шілдесінде Үндістан Сыртқы істер министрі Сушма Сварадж диалог үшін екі елдің де әскерін кері қайтаруы қажет екенін айтты. 2017 жылдың 2 тамызында Қытай Сыртқы істер министрлігі Қытай мен Үндістан арасындағы шекараны заңсыз кесіп өткен үнді шекаралық күштері туралы құжат жариялады және мәселе бойынша Қытайдың позициясын егжей-тегжейлі баяндады. Құжатта Қытай жол салу жоспары туралы Үндістанды алдын ала хабарлағанын, "Қытайдың ізгі ниетін толық көрсететінін" айтты. Үндістан Сыртқы істер министрлігі бұған жауап ретінде бұл мәселе бойынша бұрынғы баспасөз хабарламасына сілтеме жасады, нүктелеп жауап бермеді. 2017 жылдың 28 тамызында Қытай мен Үндістан шекаралық тұйыққа тірелуді аяқтауға келісімге келді. 2018 жылдың мамырында екі ел Ауғанстанда денсаулық сақтау, білім беру және азық-түлік қауіпсіздігі салаларындағы даму бағдарламаларын үйлестіруге келісті. 2019 жылы Үндістан Қытайдың "Бір белдеу – Бір жол" бастамасына қосылмайтынын қайталады, өйткені ол өзінің аумақтық тұтастығына қатысты алаңдаушылықты ескермейтін жобаны қабылдамайды. 2019 жылдың 11 қазанында Президент Си Цзиньпин Үндістанның Тамил Наду штатындағы Махабалипурамда Премьер-Министр Нарендра Модимен екінші ресми емес кездесу өткізді. 2014 жылдан 2019 жылға дейін Моди мен Си Цзиньпин 18 рет кездесті. Қытай COVID-19 пандемиясына жауап ретінде Үндістанға денсаулық сақтау және экономикалық көмек ұсынды, бірақ Үндістан АҚШ сұрауы бойынша бас тартты.

Chinese Premier Wen Jiabao paid an official visit to India from 15 to 17 December 2010, at the invitation of Prime Minister Manmohan Singh. He was accompanied by 400 Chinese business leaders, who wished to sign business deals with Indian companies. During this visit, Premier Wen Jiabao said "India and China are two very populous countries with ancient civilisations, friendship between the two countries has a time honoured history, which can be dated back 2,000 years". In April 2011, during the BRICS summit in Sanya, Hainan, China, the two countries agreed to restore defence cooperation and China had hinted that it may reverse its policy of administering stapled visas to residents of Jammu and Kashmir. This practice was later stopped, and as a result, defence ties were resumed between the two countries and joint military drills were expected. In the March 2012 BRICS summit in New Delhi, General Secretary of the Chinese Communist Party and Chinese President Hu Jintao told Indian Prime Minister Manmohan Singh that "it is China's unswerving policy to develop China Indian friendship, deepen strategic cooperation, and seek common development". Other topics were discussed, including border dispute problems and a unified BRICS central bank. In April 2012, in response to India's test of an Agni V missile capable of carrying a nuclear warhead to Beijing, the PRC called for the two countries to "cherish the hard earned momentum of co operation". The 2013 Depsang standoff lasted for three weeks, before being defused on 5 May 2013. Days before a trip by Indian Foreign Minister Salman Khurshid to China, Khurshid said that both countries had a shared interest in not having the border issue exacerbate or "destroy" long term progress in relations. The Chinese agreed to withdraw their troops in exchange for an Indian agreement to demolish several "live in bunkers" 250 km to the south, in the disputed Chumar sector. Chinese Premier Li Keqiang made his first foreign visit to India on 18 May 2013. Indian President Pranab Mukherjee's visit to Arunachal Pradesh in late November 2013 and mentioning in his speech that the area was an "integral and important part of India" angered Beijing, and retaliatory statements followed. Xi Jinping was one of the top world leaders to visit New Delhi after Narendra Modi took over as Prime Minister of India in 2014. India's insistence to raise the South China Sea in various multilateral forums subsequently did not help that beginning once again, the relationship facing suspicion from Indian administration and media alike. In September 2014, the relationship took a sting as troops of the People's Liberation Army reportedly entered two kilometres inside the Line of Actual Control in the Chumar sector. The next month, V. K. Singh said that China and India had come to a "convergence of views" on the threat of terrorism emanating from Pakistan. China and India have been working together to produce films together, such as Kung Fu Yoga starring Jackie Chan. However, disruptions have risen again due to China building trade routes, the China–Pakistan Economic Corridor, with Pakistan on disputed Kashmir territory. On 16 June 2017, Chinese troops with construction vehicles and road building equipment began extending an existing road southward in Doklam, a territory which is claimed by both China as well as India's ally Bhutan. On 18 June 2017, around 270 Indian troops, with weapons and two bulldozers, entered Doklam to stop the Chinese troops from constructing the road. Among other charges, China accused India of illegal intrusion into its territory—what it called the mutually agreed China India boundary, and violation of its territorial sovereignty and UN Charter. India accused China of changing the status quo in violation of a 2012 understanding between the two governments regarding the tri junction boundary points and causing "security concerns", which were widely understood as its concerns with the strategic Siliguri Corridor. India media reported that on June 28, Bhutan issued a demarche, demanding that China cease road building in Doklam and leave the area as is. The Minister of External Affairs of India at the time, Sushma Swaraj, asserted that if China unilaterally altered the status quo of the tri junction point between China India and Bhutan, the nation would be posing a challenge to India's security. China repeatedly stated that India's withdrawal was a prerequisite for meaningful dialogue. On 21 July 2017, the Minister of External Affairs of India Sushma Swaraj said that for dialogue, both India and China must withdraw their troops. On 2 August 2017, the Ministry of Foreign Affairs of China published a document claiming that Indian border forces had illegally crossed the border between China and India and detailed China's position on the matter. The document said that China notified India regarding its plan to construct a road in advance, "in full reflection of China's goodwill". The Indian Foreign Ministry replied by referring towards their earlier press release on this matter, as opposed to a point by point rebuttal. On 28 August 2017, China and India reached a consensus to end the border stand off. In May 2018, the two countries agreed to coordinate their development programmes in Afghanistan in the areas of health, education, and food security. In 2019, India reiterated that it would not join China's Belt and Road Initiative, stating that it cannot accept a project that ignores concerns about its territorial integrity. On 11 October 2019, President Xi Jinping met with Prime Minister Narendra Modi at Mahabalipuram, Tamil Nadu, India, for a second informal meeting between India and China. Modi and Xi Jinping met 18 times between 2014 and 2019. China offered public health and economic assistance to India in response to the COVID 19 pandemic, although India refused per the United States' request.

2020 жылдар

2020 жылдың 10 мамырында Сиккимнің Нату Ла аймағында Қытай және Үндістан әскерлері қақтығысып, 11 сарбаз жарақат алды. Сиккимдегі қақтығыстан кейін Ладакшта да екі ел арасындағы шиеленіс күшейіп, әскерлер бірнеше бағытта жиналды. 15-16 маусым күндері түнде 20 үндістандық және белгісіз саны ҚХА әскерлері қаза тапты. Қытайдың мемлекеттік БАҚ хабарлағандай, Қытай Тибетке жақын шекаралық аймақтарда әскерін күшейтті. Үндістан мен Қытай арасындағы екіжақты келісімдер нақты бақылау сызығында қару қолдануға тыйым салады. Бірақ, бұл қақтығыстарда ондаған жылдардан бері алғаш рет ескерту атыстары жасалды. Оқиғадан кейін премьер-министр Моди елге үндеу жасап, "біздің сарбаздарымыздың құрбаны босқа кетпес" деді, ал Үндістанның сыртқы істер министрі Қытай әріптесіне Галвандағы Қытайдың әрекеттерінің "алдын ала жоспарланғанын" айтты. 2020 жылдың 15 маусымындағы Галван аңғарындағы қақтығыстан кейін Үндістанда қытай тауарларын бойкоттауға шақырулар жаңадан күшейді. Дегенмен, Үндістан үкіметінің көптеген өкілдері шекарадағы шиеленістің саудаға елеулі әсер етпейтінін мәлімдеді. 2020 жылдың 29 маусымында Үндістан үкіметі екі ел арасындағы шиеленіс пен дипломатиялық даудың күшеюіне жауап ретінде 59 кең таралған қытайлық мобильді қосымша мен десктоп бағдарламаларын тыйым салды. 19 тамызда "The Times of India" газеті Үндістанның сыртқы істер министрлігіне қытай бизнесмендері, ғалымдары, сарапшылары мен қоғамдық ұйым өкілдеріне виза беру үшін алдын ала қауіпсіздік тексеруі қажеттігін хабарлады. Бұл шаралар Пәкістанға қатысты ұзақ жылдардан бері қолданылып келеді. 19 қыркүйекте Үндістан полициясы Қытайдың барлау қызметіне құпия ақпарат берген тәуелсіз журналисті қамауға алды. 2020 жылдың 27 қазанында АҚШ пен Үндістан өңдеу және ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, бұл аймақтағы Қытайдың әскери күшінің өсуіне қарсы тұру үшін ақпарат алмасуды және қорғаныс ынтымақтастығын күшейтуге мүмкіндік береді. 2022 жылы Нэнси Пелосидің Тайваньға сапарынан кейін Үндістанның Сыртқы істер министрлігі: "Көптеген елдер сияқты, Үндістан да соңғы оқиғаларға алаңдаушылық білдіреді. Біз барлық тараптарды сабырлылық танытуға, жағдайды өзгертуге бағытталған бір жақты әрекеттерден аулақ болуға, шиеленісті деэскалациялауға және аймақтағы бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтауға шақырамыз" деді. Үндістан "Бір Қытай" саясатын 2010 жылдан бері қайталай қоймайды. 2022 жылдың қыркүйегінде Үндістан мен Қытай нақты бақылау сызығының бойындағы даулы аймақтан әскерлерін кері тартты. Бірақ, Үндістанның Сыртқы істер министрлігінің мәлімдемесіне сәйкес, нақты бақылау сызығындағы жағдай "әлі де қалыпты емес". "The Diplomat" басылымы екі ел арасындағы шекарадағы жағдайдың жақсаруы күмәнді екенін және одан әрі дамымауы мүмкін екенін хабарлады. 2023 жылдың маусым айында Қытай АҚШ ұсынған және Үндістан қолдаған Пәкістандық террорист Саджид Мирге БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 12/67 Аль-Каида санкциялар комитеті арқылы санкция салу туралы ұсынысты техникалық себептермен тоқтатты. Мир бұрын Мумбайдағы шабуылды ұйымдастырған, нәтижесінде 175-ке жуық адам қаза тапқан. Үндістан Қытайдың бұл шешімін қатты сынады. 2023 жылдың 25 тамызында Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында өткен 15-ші БРИКС саммиті аясында Моди мен Си саммит шеңберінде кездесіп, шекарадағы шиеленісті деэскалациялауға келісті. Қытай Сыртқы істер министрлігі екі көшбасшының "Қытай-Үндістан қарым-қатынастарының қазіргі жағдайы туралы ашық және терең пікір алмасқанын" және Си Цзиньпин "Қытай-Үндістан қарым-қатынастарын жақсарту екі ел мен халқының ортақ мүддесіне қызмет ететінін" мәлімдеді, ал Үндістан Сыртқы істер министрлігі Моди кездесу барысында "шекаралық аймақтардағы бейбітшілік пен тыныштықты сақтау және Үндістан-Қытай қарым-қатынасын қалыпқа келтіру үшін LAC-ті сақтау және құрметтеу маңызды екенін" атап өткенін хабарлады. Бұл кездесу екі ел арасындағы екіжақты қарым-қатынасты жақсартуға жасалған қадам ретінде қарастырылды.

On 10 May 2020, Chinese and Indian troops clashed in Nathu La, Sikkim, leaving 11 soldiers injured. Following the skirmishes in Sikkim, tensions between the two countries grew in Ladakh, with a buildup of troops at multiple locations. There were 20 Indian soldiers and an unknown number of PLA soldiers killed on the night of 15/16 June. China reinforced troops near the Indian border with Tibet, Chinese state media reported. Bilateral agreements between India and China prevent the use of guns along the line of actual control. However, these skirmishes saw the first shots, warning shots, being fired in decades. Following the deaths, Prime Minister Modi addressed the nation about the incident, saying that "the sacrifice made by our soldiers will not go in vain", while the Indian foreign minister told the Chinese foreign minister that Chinese actions in Galwan were "pre meditated". Following the Galwan Valley clash on 15 June 2020, there were renewed calls across India to boycott Chinese goods. However, numerous Indian government officials said that border tensions would have little impact on trade. On 29 June 2020, the Indian government banned 59 widely used Chinese mobile phone and desktop applications in response to rising tensions and escalating diplomatic dispute between the two nations. On 19 August, The Times of India reported that the ministry of external affairs of India has been told that visas for Chinese businessmen, academics, industry experts, and advocacy groups will need prior security clearance, and the measures are similar to those that have long been employed with Pakistan. On 19 September, India police arrested a freelance journalist for passing sensitive information to Chinese intelligence. On 27 October 2020, the United States and India signed the Basic Exchange and Cooperation Agreement, enabling greater information sharing and further defense cooperation, to counter China's growing military power in the region. After the 2022 visit by Nancy Pelosi to Taiwan, the Ministry of Foreign Affairs of India responded, "Like many other countries, India, too, is concerned at recent developments. We urge the exercise of restraint, avoidance of unilateral actions to change status quo, de escalation of tensions, and efforts to maintain peace and stability in the region." India stopped reiterating the so called "One China" policy as early as 2010. In September 2022, India and China pulled back soldiers from a friction point along the line of actual control. However, according to India's Ministry for External Affairs, the situation on the Line of Actual Control is "still not normal". The Diplomat has reported that normalcy around the border between the countries seems unlikely and may not develop further. In June 2023, China placed a technical hold on a proposal moved by the U. S. and co designated by India to sanction accused Pakistani terrorist Sajid Mir under the 12/67 Al Qaeda Sanctions Committee of the UN Security Council. Mir had previously orchestrated bombings in Mumbai, killing some 175 people. India heavily criticized the Chinese decision. On 25 August 2023 during the 15th BRICS summit in Johannesburg, South Africa, Modi and Xi spoke on the summit's sidelines where they agreed to deescalate tensions at the border. The Ministry of Foreign Affairs of China said both leaders "had a candid and in depth exchange of views on current China India relations” and Xi stated that "improving China India relations serves the common interests of the two countries and peoples”, while the Ministry of External Affairs of India stated that during the meeting Modi "underlined that the maintenance of peace and tranquility in the border areas, and observing and respecting the LAC are essential for the normalization of the India China relationship." The meeting was seen as a step toward mending the bilateral relations between the two countries.

Үшбұрышты қарым-қатынастар

АҚШ және Ресей (бұрынғы КСРО) Қытай мен Үндістан қарым-қатынастарының дамуындағы тұрақты фактор болды. Жапония, ірі держава ретінде, Қытай-Үндістан қарым-қатынастарына қатысып, төртжақты қауіпсіздік диалогы сияқты бастамаларды іске асыруда. Пәкістан мен Қытайдың қарым-қатынасы тым жақын, бұл Қытайдың даулы Солтүстік Кашмир аймағындағы инфрақұрылымдық жобаларын жеңілдетуге септігін тигізеді. Таяу Шығыс, Латын Америкасы және Африка – бұл Үндістан мен Қытайдың өзара әрекеттесетін және бәсекелесетін аймақтары. Таяу Шығыс екі ел үшін де энергетикалық қауіпсіздік тұрғысынан маңызды. Африкада Қытай мен Үндістан дамудан бастап бейбітшілік сақтауға дейінгі кең ауқымды мәселелер бойынша ең белсенді түрде қатысып отырған көрінеді. Оңтүстік Азия және Оңтүстік-Шығыс Азияда Қытай мен Үндістан арасындағы күш тепе-теңдігі үшін күрес үшжақты қарым-қатынастарда байқалады.