Кіріспе

Сыртқы істер министрлігі (СІМ) Непалдың сыртқы қатынастарын жүргізуге жауапты мемлекеттік орган болғанымен, тарихи тұрғыдан алғанда, елдің сыртқы саясатын қалыптастыру өкілеттігі Премьер-министр кеңсесінде (ПМК) болды. Екі ірі және күшті мемлекеттердің арасында орналасқан, теңізге шығу жолы жоқ Непал, Қытай Халық Республикасы және Үндістан Республикасы екі көршісімен де жақсы қарым-қатынас сақтауға тырысқан. Алайда, 2015 жылғы Непал блокадасы Непал мен Үндістан арасындағы қарым-қатынасқа елеулі нұқсан келтірді. Непал үкіметі Үндістанды Непалдың оңтүстік шекарасында дүрлікіді тудыру үшін этникалық үндістандықтарды пайдалану арқылы "Ресей-Украина" тактикасын қайталауда айыптады. Үндістан бұл айыптауды жоққа шығарып, оқиғаны ішкі мәселе деп мәлімдеді. Бірақ, көбінесе Непал дәстүрлі түрде бейтарап саясат ұстанып, көрші елдермен және әлемнің көптеген ірі елдерімен достық қарым-қатынас орнатып келеді.

Шолу

Непалдың сыртқы саясаты "Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы, бейтараптық, Панчшиль (бейбіт өмір сүрудің бес қағидасы), халықаралық құқық және әлемдік бейбітшілік құндылықтары" қағидаларымен басшылыққа алуға тиіс. Непалдың ең маңызды халықаралық қатынастары, әлдебір Азия даму банкі, Халықаралық валюта қоры, Әлемдік банк және Оңтүстік Азия аймақтық ынтымақтастық ұйымы сияқты халықаралық экономикалық институттармен. Непалдың Франция, Германия, Жапония, Оңтүстік Корея, Швейцария, АҚШ және әсіресе Ұлыбритания сияқты экономикалық және әскери көмек көрсететін ірі елдермен берік екіжақты қарым-қатынастары бар, олармен әскери байланыстары XIX ғасырға дейін жетеді. Елдің сыртқы қатынастарын Сыртқы істер министрлігі және Премьер-министр кеңсесі басқарады. Сыртқы саясатында Непал көбінесе үлкен көршілері – Үндістан мен Қытаймен қарым-қатынасты теңестіруге тырысады, егер біреуіне ғана тәуелді болмау үшін. Непалдың Қытаймен қарым-қатынасы соңғы жылдары күрт жақсарды, Қытай қазір Непалға көмек көрсететін алғашқы бес елдің қатарына кірді. 2021 жылы Үндістан үкіметі де Қытайдың Непалдағы ықпалын тежеу мақсатында Непалға берілетін көмекті шамамен 13%-ға, 130 миллион долларға дейін арттыруды жариялады. Дегенмен, Үндістан үкіметі берген көмектің нақты жұмсалуы туралы мәліметтер әлі де нақты емес.

Халықаралық даулар

1955 жылы Непал БҰҰ-ға мүше болған кезде, оның екі көршісімен де шекаралық даулары болған жоқ. Үндістан мен Қытай 1955 жылы БҰҰ-ға ұсынылған Непал картасын ешқандай қарсылықсыз қабылдады. Алайда, 1950 жылдардың соңында Үндістан мен Қытай арасындағы қарым-қатынастардың нашарлауына байланысты, Үндістан үкіметі солтүстік шекарасында "Алға бастыру саясатын" бастады, нәтижесінде Үндістанның солтүстік шекарасындағы адам тұрмаған барлық аймақтарда Үндістан әскери бекеттері салынды. 1990 жылдан бері Непалдың кезекті үкіметтері Үндістанның "Алға бастыру саясаты" желеуімен Непалдің белгілі бір аумақтарын басып алуына қарсылық білдіруді жалғастырып келеді. Бірлескен шекара комиссиясы Непалдің Калапани аумағынан Үндістан әскери бекетін алып тастау мәселесін шешу жөніндегі жұмысын жалғастыруда. 2017 жылдың мәліметі бойынша, Непалдың Дарчула ауданы мен Уттаракханд арасындағы Липулек және Калапани, сондай-ақ Бихар мен Навалпур ауданындағы Сустада Үндістанмен шекаралық даулары бар. 2018 жылы Непал мен Үндістан арасындағы даулы аумақтар туралы есепті EPG (Eminent Persons Group) – екі елдің бірлескен комитеті аяқтады. Аталған есеп әлі екі елдің үкімет басшыларына ұсынылмаған.

Халықаралық сауда

Непал 2003 жылдың 11 қыркүйегінен бастап Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) мүшесі болып табылады және 2017 жылдың 24 қаңтарында ДСҰ-ның Сауданы жеңілдету келісімін ратификациялаған 108-ші ДСҰ мүшесі атанды.

Бангладеш

Непал 1972 жылғы 16 қаңтарда Бангладештің тәуелсіздігін құптады. Екі ел үшін шешуші момент 1976 жылғы сәуірде болды, осы кезде екі ел техникалық ынтымақтастық, сауда, транзит және азаматтық авиация бойынша төрт тармақты келісімге қол қойды. Екі ел де электр энергиясын өндіру және су ресурстарын дамыту салаларында ынтымақтастыққа ұмтылады. 1986 жылы Бангладеш Ганг өзені суын бөлу туралы келісімге Непалды қосуды талап еткенде, қарым-қатынастар одан әрі жақсарды. Соңғы кезде Непал мен Бангладеш Непалдың ірі жобалары аяқталғаннан кейін Бангладешке 10 000 МВт электр қуатын сату туралы Меморандумға қол қойды.

Бутан

Бутанмен қарым-қатынас 1992 жылдан бері Бутаннан келген босқындардың ұлты және оларды елге қайтару мүмкіндігі мәселесіне байланысты шиеленісіп тұр.

Канада

Көптеген непалды саясаткерлер мен үкімет шенеуніктері Кабулда канадалық елшілік күзетшілеріне жасалған шабуылдан кейін канадалық дипломаттарды сынады, онда құрбандардың көп бөлігі непалдық азаматтар болды. Парламент депутаттары елшіліктегі Канаданың қауіпсіздік қызметкерлеріне қатысты әрекеттеріне сын танытқандардың арасында болды, бұл Непал мен Канада дипломаттарының, соның ішінде елші Надир Пателдің Оттавада кездесулеріне себеп болды.

Қытай

Непал 1955 жылғы 1 тамызда Қытай Халық Республикасымен ресми қарым-қатынас орнатты. Екі елдің арасында Непалдың солтүстік жағындағы Гималай таулары бойында 1414 километрлік шекара бар. Екіжақты экономикалық ынтымақтастық бағдарламасы 1981 жылғы ақпанда екі елдің 50 миллион француз франкі сомасындағы бірінші хаттамасына қол қоюмен басталды, ол 1989 жылы қарызға айналдырылды. Непалдың 1959-1960 жылдар аралығында премьер-министрі болған Бишвешвар Прасад Койрала Израильге бейімдік танытқан сыртқы саясатты ұстанды. 1963 жылы король Махендра Израильге сапар жасады және Койраланың ерекше қарым-қатынасын сақтап қалды.

Жапония

Непал мен Жапония қарым-қатынасы XVIII ғасырдың соңына дейін жетеді. Бұл қарым-қатынас 1956 жылдың 1 қыркүйегінде дипломатиялық қатынастар орнатылғаннан кейін ресми түрде қалыптасты. Жапония непалдық студенттердің шетелде оқу үшін екінші бағыты болып табылады. Непалдың Куала-Лумпурда елшілігі бар. Екі ел 1960 жылдың 1 қаңтарында дипломатиялық қатынас орнатты, ал Малайзия мен Непал арасындағы екіжақты қарым-қатынас тарихи тұрғыдан дамыды.

Мексика

Екі ел 1975 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан. Мексика Үндістанның Нью-Делидегі елшілігі арқылы Непалға аккредиттелген және Катманду қаласында құрметті консулдығын сақтайды. Непал АҚШ-тың Вашингтон қаласындағы елшілігі арқылы Мексикаға аккредиттелген және Мексика қаласында құрметті консулдығы бар.

Норвегия

Дипломатиялық қатынастар 1973 жылғы 26 қаңтарда орнатылды. Норвегия 2000 жылы Катманду қаласында елшілік ашты. Норвегияның 2017 жылы Непалға көрсеткен көмегі шамамен 32 миллион АҚШ долларын құрады. Норвегиялық көмек білім беру, жақсы басқару және энергетика салаларын басымдыққа қояды. 2008 жылы Норвегия премьер-министрі Йенс Столтенберг және Қоршаған орта және халықаралық даму министрі Эрик Солхейм Непалға сапар жасады. 2009 жылы премьер-министр Прачанда Норвегияға барды. 2008 жылдың мамыр айында Катмандудағы Норвегия елшілігінің сыртында кішкентай бомба жарылды. Ешкім жарақат алмады.

Пәкістан

Непал мен Пәкістан Ислам Республикасы арасындағы екіжақты қарым-қатынас 1962 және 1963 жылдары толыққанды құрылды.

Сербия

Екі ел арасында бірқатар екіжақты келісімдер жасалып, қолданыста болып тұр.

Оңтүстік Корея

Непалдағы соңғы жер сілкінісінен кейін Корея Республикасы үкіметі берген заттай және ақшалай көмектермен қатар, төтенше жағдайларда жұмыс істейтін құтқарушылар тобын жіберді. Сонымен қатар, Корея үкіметі Непалдың қалпына келтіру және қайта құру жұмыстарына көмектесу мақсатында 10 миллион АҚШ доллары көлемінде қайтарымсыз қаржылық көмек көрсетті.

Америка Құрама Штаттары

Непал мен Америка Құрама Штаттары арасындағы дипломатиялық қатынас 1947 жылдың 25 сәуірінде орнатылды.