Кіріспе

Американдық саясаткер (1791–1839)

Роберт Янг Хейн (10 қараша 1791 – 24 қыркүйек 1839) – американдық саясаткер. Ол 1823 жылдан 1832 жылға дейін АҚШ Сенатында, 1832 жылдан 1834 жылға дейін Оңтүстік Каролина штатының губернаторы, ал 1836 жылдан 1837 жылға дейін Чарльстон қаласының мэрі қызметін атқарды. Сенатор және губернатор ретінде ол "Жою дағдарысының" (Nullification Crisis) маңызды тұлғасы болды және Джон Кэлхун мен Джеймс Гамильтон кішімен бірге штаттардың құқықтары, келісімшарт теориясы (compact theory) және жою іліміне белсенді жақтас болды. Оның 1830 жылы Сенатта Дэниел Вебстермен өткізген пікірсайысы Америка Азамат соғысына себеп болған конституциялық дағдарыстың шешуші кезеңі деп есептеледі.

Ерте және отбасылық өмірі

Роберт Й. Хайн 1791 жылғы 10 қарашада Элизабет Перонно және оның күйеуі Уильям Хейннің отбасында дүниеге келді. Олардың Оңтүстік Каролина штатының Коллеттон округіндегі Сент-Пол приходында құл еңбегімен жұмыс істейтін плантациялары болған. Роберт Хайннің кіші інісі Пол Гамильтон Хайн (1803-1830) болды. Хайн өзінің әлеуметтік жағдайына сай жеке білім алды, содан кейін Чарльстондағы Лэнгдон Шевстің кеңсесінде заңды оқыды. 1813 жылғы 3 қарашада ол белгілі заңгер және бұрынғы губернатор Чарльз Пинкнидің қызы Франсис Генриетта Пинкниге (1790-1818) үйленді. Олардың Франсис Генриетта Пинкни Шарп (1818-1875) атты қызы болды. 1820 жылы бірінші әйелі бала туған кезде туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болғаннан кейін, Хайн Ребекка Брютон Оллстонға үйленді. Оның әкесі Уильям Алстон оған төменгі Кинг-стриттегі жер учаскесін сыйлады, онда Хайн үй салды (қазіргі Лэдсон-стрит, 4). Кейіннен Хайн қызы Франсиске Оңтүстік Каролина штатының Тамасси қаласында плантация сыйлады, ол жергілікті Пендлтон, Оңтүстік Каролина сот хатшысы Элам Шарпқа үйленді, бұл Хайннің 1839 жылы күтпеген өліміне аз уақыт қалғанда болды.

Адвокат, офицер, плантатор, темір жол президенті

Хейн 1812 жылы адвокаттық алқаға қабылданды және Чарльстонда заңгерлікпен айналысты. Ұлыбританияға қарсы 1812 жылғы соғыс кезінде ол Чарльстон кадеттік жаяу әскерінің лейтенанты болды. Ол Оңтүстік Каролина штатының үшінші полкінде капитан болды. Кейіннен Хейн штаттық милицияның генерал-квартирмейстері қызметін атқарды. 1836 жылға қарай ол штаттық милиция қатарында генерал-майор дәрежесіне көтерілді. 1820 жылғы халық санағында Хейн Оңтүстік Каролина штатының Джорджтаун қаласында 118 адамды құл еткен (олардың жартысы егіншілікпен айналысқан), тағы 50 адам Коллтон округінде, ал тағы 19 адам Чарльстон қаласында құл болған. 1830 жылғы халық санағында ол Чарльстонда 17 адамды құл еткен. Хейн 1839 жылы жарық көрген «Американдық құлдықтың қазіргі жағдайы» атты құлдыққа қарсы кітапта есімдері тізілген. Ол африкалық американдық құлдардың некелерін ескермейтін құл иелерінің мысалы ретінде келтірілген. Кітапта Хейннің қашып кеткен адамды ұстауға көмектесу туралы хабарламасы жарияланған газеттен алынған жарнамасы қайта басылған. Хейннің жарнамасында қашқан адамның әйелі мен балалары тұратын көршілес округке қарай бет алғанын болжаған. Хейн Оңтүстік Каролинаның өнеркәсіптік дамуын белсенді түрде ілгерілетуге атсалысты, соның ішінде 1835 жылы Чарльстон портын Мемфис, Теннеси және Миссисипи өзенімен байланыстыру мақсатында Хейннің жоспары бойынша Аппалачи тауларына қарай батысқа қарай кеңейген Оңтүстік Каролина каналы және теміржол компаниясы. Хейн қайтыс болғанға дейін Луисвилл, Цинциннати және Чарльстон теміржолының президенті болды, ал оның орнына Джеймс Гадсден президенттік лауазымға тағайындалды. LCCR 1839 жылы SCCRC акцияларын сатып алды. Екі теміржол 1844 жылы бірікті, бірақ жоспарланғандай толыққанды жолды аяқтамады, тек Колумбияға, Оңтүстік Каролинаға дейін 60 мильді аяқтады, сондай-ақ 1848 жылы Камденге және 1853 жылы Атлантаға, Джорджияға қосылды.

Саяси мансап

Демократ, Хейн Оңтүстік Каролина штатының Өкілдер палатасына сайланды және 1814 жылдан 1818 жылға дейін қызмет етті, оның ішінде 1818 жылы Палата спикері болды. Хейн 1818-1822 жылдары Оңтүстік Каролинаның бас прокуроры қызметін атқарды. Оның өкілеттігі кезінде Чарльстонда Дания Весси ісі қарастырылды, бұрынғы құл көтерілісінің жолы кесілгеннен кейін. Қалалық сотқа қолдау көрсетпеген губернатор Томас Беннет Хейннен заңгерлік пікір сұрады. Хейн Беннеттке «Магна Хартия және Хабеас Корпус және шын мәнінде, біздің Конституциямыздың еркіндікке бағытталған барлық ережелері тек еркін азаматтарға арналған» және Оңтүстік Каролина губернаторы «сот қателіктерін» тексеруге құқылы емес деп кеңес берді. 1822 жылы Оңтүстік Каролина заң шығарушы органы Хейнді АҚШ Сенатына сайлады. Ол 1828 жылы қайта сайланды және 1823 жылдың 4 наурызынан 1832 жылдың 13 желтоқсанына дейін қызмет етті. 1825-1832 жылдары ол Сенаттың Теңіз істері жөніндегі комитетінің төрағасы болды. Сенатта Хейннің замандасы Мартин Ван Бюрен Хейннің мінез-құлқының бастапқыда өзіне сенімді, ашық сөйлеуден кейін, сенаторлық мәдениетке сәйкес, сыртқы кішіпейілділікке қалай өзгергенін атап өтті:

Ол бірден пікірталасқа қатысып, ешқандай ұялмастан еркін, түсінікті, кейде қуатты, бірақ көбінесе ешқандай нәтиже бермейтін сөздер айтты. Оған тиісті құрметпен қарағанмен, оның өте сенімді деп санайтын ұсыныстары, аргументтері мен пікірлері кейде қысқаша және ресми емес жолмен шешілді, бұл оның пікірінше, оларға лайықты салмақпен сәйкес келмеді. * * * * Оған себебін ешкім айтпады, бірақ ол өзі анықтап алды және мәселенің шешімін табу үшін дереу шаралар қолданды. Өзі бастаған ұсыныстардан гөрі, басқалардың басшылығымен жүруге ұмтыла бастады. Әдеттегі сенімді және эк-кафедралық пікірлерін білдірудің орнына, енді олар Сенаттың үлкен және тәжірибелі мүшелеріне деген құрметпен, салмақты сөздермен, қарапайым тілмен айтылды. Бұл өзгерістер байқалып, бағаланды. 1832 жылы Джеймс Гамильтонның губернаторлығы кезінде Хейн Оңтүстік Каролинаның күшін жою конвенциясының төрағасы болды. Гамильтон мен Хейн штаттардың өздері келіспеген федералды заңдарды «күшін жоюға» құқылы екенін айтты. Оның 162 делегатының сексен пайызы 1828 және 1832 жылдардағы федералды тарифтерді күшін жою және күшін жою туралы жарлықты қабылдады. 1833 жылы федералды үкімет пен Оңтүстік Каролина арасында уақытша келісімге қол жеткізілді. Хейн 1832 жылы Оңтүстік Каролинаның губернаторы болып сайлану үшін Сенаттан отставкаға кетті және 1834 жылға дейін бір мерзім қызмет етті. Оның орнын АҚШ вице-президенті лауазымынан кеткен Джон Кэлхун басты. 1836-1837 жылдары ол Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласының мэрі болды.

Өлім және мұра

Хейн 1839 жылғы 24 қыркүйекте Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында қайтыс болды. Ол Чарльстондағы Сент-Майкл шіркеуінің зиратында жерленген. Оның трансконтиненттік теміржол туралы арманы ешқашан іске аспады. Оның күйеу баласы, капитан Элам Шарп кіші, Америка Азамат соғысында АҚШ-қа қарсы Конфедерация үшін шайқасты, бірінші Оңтүстік Каролина атты әскерінің және Хэмптоның легионының құрамында соғыстан аман қалды. Бірақ ол отбасымен бірге плантацияларын сатып, түскен қаражатын Конфедерация облигацияларына инвестициялады. Соғыстан кейін отбасының қаржылық жағдайы қиын болды, Шарп Теннессиге, содан кейін Техас штатының Даллас қаласына көшіп, пресвитериандық пастор болды. Хейннің ұрпақтары 1863 жылы Лэдсон көшесіндегі үйді сатты, бірақ ол 1890 жылы орнынан жылжытылып, жаңартылғанымен, қазірге дейін сақталған. Хейннің туысы Пол Гамильтон Хейн – ақын және Оңтүстік Каролинаның ақыны болды, ол Азамат соғысынан кейін Джорджияға көшті. 1878 жылы ол Хейннің өмірбаянын жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы "Либерти" жүк кемесі оның құрметіне аталды.

Саяси көзқарастар

Хейн еркін сауданың жақтаушысы және штаттардың құқықтарын қорғаушы болды. Ол құлдықтың ішкі мәселе екенін және оны жеке штаттар ғана шешуі керек деп үнемі айтты. Ол федералды үкіметтің Панама конгресіне делегаттар жіберу жоспарына қарсы болды, бұл конгресті Симон Боливар Испанияға қатысты Солтүстік және Оңтүстік Америка саясатын, соның ішінде Испанияның бұрынғы колонияларында құлдықты жоюды әзірлеу үшін ұйымдастырған еді. (Мексика тәуелсіздік алғаннан кейін 1824 жылы құлдықты жойды.) Құлдықты шектеуге бағытталған федералдық әрекеттерге қарсылық білдіріп, Хейн: «Федералды үкімет штаттардың ішкі істеріне араласуға тырысқан сәттен бастап, бұл штаттар Одақтан шығып кеткені деп есептейді» деді. Ол 1824, 1828 және 1832 жылдарғы қорғаушылық федералды тарифтік заңдарға қарсы шықты. 1828 жылы Массачусетс штатындағы экономикалық өзгерістерге (фермерлік шаруашылықтан зауыттардағы жаппай өндіріске көшуге) жауап ретінде Дэниел Вебстер импортталған тауарларға тарифтерді арттыру туралы заң жобасын қолдады, бұл заң жобасына оңтүстік штаттарының саясаткерлері қарсы болды. Хейн заң жобасына қарсы сөйледі, Вебстер жауап берді, ал Сенаттағы осы пікір алмасулар Вебстер-Хейн дебаты деп аталды. Бұл дебат 1829 жылдың 29 желтоқсанында Коннектикут штатының сенаторы Сэмюэл А. Фут ұсынған «Фут резолюциясы» себебінен туды. Футтың ұсынысы федералды үкіметке жерді сатуды тек қана зерттелген және сатуға дайын жерлермен шектеуді зерттеуді талап етті, бұл штаттардың одан әрі жер сатуын болдырмауға бағытталған шара еді. Федералды үкіметтің осы әрекетті жасауға құқығы бар ма деген мәселе федералды үкімет пен жеке штаттардың үкіметтері арасындағы қатынастарды күмәндандырды. Хейн АҚШ Конституциясы ұлттық үкімет пен штаттар арасындағы келісім ғана екенін және кез келген штат өзіне қайшы келетін федералды заңды жоюға құқылы екенін мәлімдеді. Вебстер федералды үкімет пен Конституцияның жоғарылығын, сондай-ақ күшін жою мен бөлінуге қарсы болды. Ол Хейнге берген екінші жауабын «Еркіндік және одақ, қазір және мәңгілікке, бірінде және ажырамас» деген есте қаларлық сөздермен аяқтады.