Кіріспе

Ағылшын мастифі, немесе жай ғана мастиф – өте ірі британдық ит тұқымы. Ол, мүмкін, ежелгі Алаунт және Британияның соғыс итінен (Pugnaces Britanniae) тараған, ал 19 ғасырда Альпі мастифінің елеулі үлесі болған. Мастиф өте үлкен дене бітімімен, алып басымен, қысқа, шектеулі түс гаммасындағы жүнімен және әрқашан қара маскамен ерекшеленеді. Ол мейірімді және сүйкімді мінезімен танымал. Қазіргі заманғы иттердің тегі 19 ғасырдың басына дейін жетеді, бірақ қазіргі түрі 1880 жылдары қалыптасып, содан бері жетілдіріліп келеді. Саны күрт азайған кезеңнен кейін, мастифтің бүкіл әлемдегі танымалдығы артып келеді. Тарихы бойы мастиф көптеген ит тұқымдарының дамуына үлес қосты, олардың кейбіреулері мастиф типті иттер деп белгілі, ал кейбіреулері шатастыратындай, жай ғана "мастифтер" деп аталады. Бұл – қасқырдан орташа есеппен 50 кг-ға (110 фунтқа) дейін салмағы ауыр болатын ең ірі тірі иттің түрі.

Сыртқы келбеті

Үлкен денелі, кең бас сүйегі және жалпы төртбұрышты келбетті басы бар бұл ит, салмағы бойынша ең ірі ит тұқымы болып табылады. Ол орташа есеппен Сент-Бернардтан сәл ауыр, бірақ бұл екі тұқымның арасында салмақ бойынша елеулі үштасқандық бар. Ирландиялық вольфхаунд пен Грейт-Дэннің бойы алты дюймнан асып түссе де, олар осы тұқымдай мықты емес. Денесі үлкен, терең және кең, әсіресе алдыңғы аяқтар арасында – бұл оларды кең аралыққа орналастырады. Иықтан қалқаға дейінгі дененің ұзындығы, құбыр биіктігінен жоғары. Бұл тұқым үшін AKC стандарты бойынша биіктігі (олардың веб-сайтында көрсетілгендей) еркектер үшін иықтан және әйелдер үшін (ең кемі) иықтан басталады. Әдеттегі аталықтың салмағы , әдеттегі аналықтың салмағы , ал өте ірілерінің салмағы немесе одан да көп болуы мүмкін.

Қалпақтың түсі стандарттары

Бұрынғы стандартта жамылғы қысқа және тығыз болуы керек деп көрсетілген. Ұзын шашты мастифтер, "Флуффи" деп аталатындар, рецессивті геннің нәтижесінде пайда болады және сирек кездеседі. AKC ұзын түк жамылғысын кемшілік деп санайды, бірақ дисквалификацияға себеп емес. Ағылшыз мастифінің түстері – абрикос күміс, күміс, абрикос, немесе қара түсті жолақты (brindle), әрқашан тұмсығы, құлақтары мен мұрны және көздерінің айналасы қара болуы керек. Мастиф түстерін әртүрлі кинологиялық клубтар әртүрлі сипаттайды, бірақ негізінен абрикос немесе күміс түсті, немесе қара жолақтың (brindle) негізі ретінде осы түстер қолданылады. Барлық жағдайларда қара маска болуы тиіс. Күміс түсті абрикос әдетте ашық "күміс" реңді, бірақ алтын сарыға дейін өзгеруі мүмкін. Абрикос түсі жеңіл қызылдан терең, бай қызылға дейін болуы мүмкін. Жолақтың (brindle) белгілері идеалды жағдайда ауыр, тегіс және анық жолақтардан тұруы керек, бірақ шындығында жеңіл, тегіс емес, жаңқа, нашар көрінетін немесе бүлінген болуы мүмкін. Дақты мастифтер сирек кездеседі. Стандартқа сәйкес келмейтін басқа түстерге қара, көк жолақты (brindle) және шоколадты (қоңыр) маска жатады. Кейбір мастифтердің түгінде қара түсті түктердің көп болуынан арқасы мен иықтарында күңгірттік байқалады. Бұл әдетте кемшілік деп есептелмейді. Жолақтың (brindle) түсі қарадан басқа барлық түстерге үстемдік танытады, бірақ қара түс енді мастифтерге тән түс ретінде саналмайды. Абрикос күміс түсіне үстемдік танытады, бірақ бұл үстемдік толық болмауы мүмкін. Көптеген түс кемшіліктері рецессивті болып табылады, бірақ қара түс мастифтерде соншалық сирек кездеседі, сондықтан аллель рецессивті ме, әлде үстемдік танытатын мутация ма, әлі анықталған жоқ. Иттердің түгінің әртүрлілігінің генетикалық негізі көп зерттелген, бірақ барлық мәселелер әлі шешілмеген. Қазіргі білімге сүйенсек (және иттер диплоидты жануарлар екенін еске ала отырып, әр геннің орны (локусы) әр жануарда екі рет кездеседі, сондықтан үстемдік мәселелерін де шешу қажет), мастиф стандартымен рұқсат етілген ген мүмкіндіктері – AyBDEmh((kbr немесе ky)mS). Бұл қара мұрынды, түсі ақ емес, қара маскалы, арлекин емес, жолақты (brindle) немесе жолақты емес, мерль емес және дақты емес итті сипаттайды. Сирек кездесетін ерекшеліктерді ескере отырып, "b" (қоңыр маска және қоңыр жолақты болуы мүмкін), "d" (көк маска және көк жолақты болуы мүмкін), "sp" (дақтылық) және мүмкін "a" (рецессивті қара) қосуымыз керек. Гомозиготтағы қоңыр және гомозиготтағы көк түстердің комбинациясы – басқа тұқымдарда жиі кездесетін Изабелла деп аталатын ашық қоңыр түс. Мастифте бұл маскада, құлақтарда және бар болған жолақтарда көрінеді. Гендердің орналасуына қатысты болжамдар да болуы мүмкін, сондықтан мастиф "I" (абрикос) немесе "i" (абрикос емес) және мүмкін "cch" (күміс түсті ағарту) немесе "C" (күміс түсті ағартусыз) болуы мүмкін. (Бұл "C локусы" басқа жануарларда анықталған SLC45A2 локусынан өзгеше болуы мүмкін екеніне назар аударыңыз.)

Денсаулық

Мастифтің дамуының барлық кезеңдерінде оның ірілігі мен салмақтылығы, тіпті кейде қиын қозғалысы байқалуы тиіс. Мастиф – дұрыс тамақтану мен жаттығуды қажет ететін өте ірі ит. Иттің өмірінің алғашқы 2 жылында, оның буындарының өсу пластиналарына зақым келтірмеу үшін, шамадан тыс жүгіру ұсынылмайды, себебі ол кейбір апталарда 5 фунттан астам салмақ қосуы мүмкін. Дегенмен, жалқау мінез-құлқынан арылу және денсаулыққа қатысты бірқатар мәселелердің алдын алу үшін, ит өмірі бойы тұрақты жаттығулар жасауы керек. Иттің денесіне қысым түспеуі үшін, миын, артрит және гигрома (жедел қабыну) дамуын болдырмау мақсатында, оны жұмсақ бетке ұйытатын ұсынылады. Тұқымның үлкендігіне байланысты, күшіктерді анасы емшек берген кезде тұншықтырып немесе басып кетуі мүмкін. Балаларға арналған ұялату қорабы мен мұқият бақылау мұндай жағдайлардың алдын алады. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеуде осы тұқымның өмір сүру ұзақтығы 9 жыл екені анықталды. Басты проблемалар – жамбас дисплазиясы және асқазанның бұрылуы. Басқа да проблемалар: семіздік, остеосаркома және цистинурия. Сирек кездесетін проблемаларға кардиомиопатия, аллергия, вагинальды гиперплазия, круциалдық байланыстың жыртылуы, гипотиреоз, ОКР, энтропион, прогрессивті ретина атрофиясы (ПРА) және тұрақты оқушылық мембраналар (ППМ) жатады. Таза тұқымды мастифті сатып алғанда, сарапшылар итке жамбас дисплазиясы, шынтақ дисплазиясы, қалқанша безі және ПРА-ға ДНК-тест жасауды ұсынады. Мастифті пәтерде де ұстауға болады, бірақ оған жеткілікті жаттығулар жасау үшін көңіл бөлу керек. Мастифтерді күніне екі-үш рет тамақтандыру керек; күніне бір рет көп мөлшерде тамақтану асқазанның бұрылу қаупін арттырады деп саналады.

Ежелгі заманнан XIX ғасырдың басына дейін

Кассит дәуірінде (б.з.д. 15-12 ғғ.) жасалған Месопотамия аймалына тән, керамика мен бояудан жасалған мастиф сияқты иттің мүсіні бар. Бұл иттер римдік ареналарда арыстан, жолбарыс, аю және гладиаторлармен шайқасқан иттермен туыс болуы мүмкін. Әрине, ағылшын мастифінің қалыптасуының бір бөлігі – римдіктер Британияны жаулаған кезде болған Pugnaces Britanniae болды. Ежелгі римдік ақын Гратций (немесе Гратций Фалиск) британдық иттер туралы жазған, оларды ежелгі гректердің Молосс тұқымынан артық деп сипаттаған:

«Егер сен британдықтардың арасына енгіңің келсе не болар? Сауабың қанша үлкен, шығындарыңнан артық қанша пайда аласың! Егер сен сыртқы келбетке және сұлулыққа қызығушы болмасаң (осы британдық күшіктердің жалғыз кемшілігі осы), онда жұмыс күрделі болғанда, батылдық көрсету қажет болғанда және соғыс құдайы ең қауіпті сәтте шақырғанда, сен атақты Молосс тұқымын одан да бағалай алмайсың». Мыңжылдықтардың басында грек тарихшысы Страбон Британиядан аң аулау үшін иттер экспортталғанын және кельттер оларды соғыс иттері ретінде қолданғанын хабарлаған. Pugnaces Britanniae-нің шығу тегіне қатысты, олардың б.з.д. 6 ғасырда финикиялықтар Британияға әкелген иттерден тарағаны туралы дәлелсіз болжам бар. Бұл тұқымның Англиядағы алғашқы жазбалары б.з.д. 55 жылға дейін жетеді, осы кезде Цезарь оларды шапқыншылығы кезінде атап өткен. Көптегендері Италияға жіберілді және Рим империясында олар жауынгерлік иттерге айналды. Алант та ағылшын мастифінің генетикалық ата-бабасы болуы мүмкін. Нормандармен таныстырылған бұл иттерді V ғасырдың басында гунндардың қысымына байланысты Францияға (сол кезде Галлия деп аталған) көшіп келген аландар дамытты. Қызығы, римдіктер олардың ассириялықтардың бұрынғы қоныс аумағынан солтүстікке қарай 700 шақырымдай жерде (Понт-Каспий даласы) өмір сүргенін білген. Кез келген иттерге қатысты байланыстар болжамды. «Мастиф» атауының тілдік шығу тегі белгісіз. Көптегендер бұл сөз ағылшын-саксон тіліндегі «masty» сөзінен шыққан, яғни «қуатты» дегенді білдіреді. Оксфорд ағылшын сөздігі сияқты басқа көздер бұл сөздің көне француз сөзі мастиннен (қазіргі француз матин) пайда болғанын айтады, бұл сөздің өзі латын тілінен *ma(n)suetinus "бағынышты" дегенді білдіреді, латынша mansuetus сөзімен мағынасы бірдей. Ағылшын тіліндегі иттер тұқымының алғашқы тізімі 1465 жылы жарық көрген «Сент-Олбанс кітабында» кездеседі, онда «мастиф» делінген. Бұл еңбек Джулиана Бернерге жатқызылады, бірақ оның бір бөлігі Эдуард II-нің аңшылық шебері Гийом Твичидің 14 ғасырдың басындағы нормандық француз еңбегі Le Art de Venerie-ден аударылған болуы мүмкін. 1570 жылы Конрад Херсбах «Rei Rusticae Libri Quatuor» еңбегінде «үйді сақтайтын мастиф» туралы айтқан. Херсбах латын тілінде жазған, ал оның еңбегі бірнеше жылдан кейін Барнаб Гуге «Foure Bookes of Husbandrie» деп ағылшын тіліне аударған. Бұл еңбек 1 ғасырдың римдік жазушысы Колумелланың «De Re Rustica» еңбегінен алынған, бұл римдік байланысты көрсетеді. Римдік дәуірден ортағасырға дейін мастиф сияқты иттер бұқа, аю, арыстан және итпен күресу сияқты қанды спорт түрлерінде, сондай-ақ аң аулау және күзету үшін пайдаланылған. Үйлерге жақын байланған иттер мастиф тұқымына жатады. Оларды Джон Кайус 1570 жылы өте үлкен, өсектес, сұм және құштар, ауыр денелі деп сипаттаған. Олар алыс жерлерде күзетші ит ретінде пайдаланылды. Табиғаттанушы Кристофер Меррет өзінің 1666 жылғы «Pinax Rerum Naturalium Brittanicarum» еңбегінде британдық сүтқоректілердің тізімін келтірген, онда 15 ит тұқымы бар, олардың бірі «Molossus, Canis bellicosus Anglicus, a Mastif». Яғни, «Молосс, жауынгерлік ағылшын иті, мастиф», бұл Молосс және мастиф тұқымдарының бірінші үйлесімі болуы мүмкін. 1415 жылы Агинкур шайқасында сер Пирс Лег жараланған кезде, оның мастифі оны көп сағат бойы қорғап, шайқаста қасынан табылмады. Кейін мастиф Легке қайтарылды және Лайм Холл мастифтерінің негізін қалады. Бес ғасырдан кейін бұл тұқым қазіргі тұқымды құруда маңызды рөл атқарды. Мастифтер сақталған басқа аристократиялық орындар – Эльвастон замкісі (Харрингтонның 4-ші графы Чарльз Стэнхоп және оның ата-бабалары) және Чатсворт үйі. Чатсворт мастифтерінің иесі (альпі мастифінің ұрпағы) Уильям Кавендиш, Девонширдің 5-ші герцогы, отбасында Canis деп аталды. Мастифтер сондай-ақ Чарльз Дарвин сияқты өнеркәсіпшілер мен ғалымдарымен танымал Галтон отбасының мүшелеріне тиесілі Хадзор залында сақталған. Мастифтің алғаш рет Америкаға Мейфлауэр кемесімен келгеніне кейбір дәлелдер бар, бірақ тұқымның Америкаға одан әрі құжатталған кіруі 19 ғасырдың аяғына дейін болған жоқ.

XIX ғасырдың басынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін

1835 жылы Ұлыбритания Парламенті Жануарларға қатыгездік жасау туралы 1835 жылғы заңды қабылдады, ол жануарларды жемге салуға тыйым салды. Бұл, осы мақсатқа пайдаланылатын агрессивті мастифтердің азаюына әкелген болуы мүмкін, бірақ мастифтер елдік және қалалық меншіктерді күзету үшін қолданыла берді. Жүйелі шаруашылық 19 ғасырда басталды, Дж. В. (Джон Вигглсворт) Томпсон Джон Крэбтриден, Кирклиз Холлдың бас ойыншысынан, Дора есімді итті сатып алғанда. Дораның тегі жартылай Томпсонның атасы, комиссар Томпсонға тиесілі жануарлардан тараған, сондай-ақ Болд Холл желісінің мастифінен (1705 жылдан бастап тіркелген), канал қайығындағы адамдардан сатып алынған иттің, Крэбтри түлкі тұзағында ұстаған тағы бір иттің, Ностал монастырынан алынған иттің және табиғатты зерттеуші Чарльз Уотертонға тиесілі Уолтон Холлдан алынған иттің тегі болды. Дж. В. Томпсонның алғашқы тұқымдық иті Гектор, жануар сатушы Билл Джорджтан сатып алынған Юно есімді иттің және капитан Фентонға тиесілі Тигр есімді иттің ұрпағы болды. Бұл екеуінің де сол кездегідей, тегі болған жоқ. 1830 және 1850 жылдар аралығында ол осы иттердің ұрпақтарын және басқа да бірнеше иттерді өсіріп, өзі ұнататын қысқа, кең бас және мықты дене бітімін шығарды. 1835 жылы Т. В. Х. Люки өзінің шаруашылығын Алпі мастифін, Chatsworth желісінің сорысы Old Bob Tailed Countess-ты (ит сатушы Билл Уайттан сатып алынған) Плутоға, маркиздің иелігіндегі белгісіз текті үлкен қара мастифке жұптастыру арқылы бастады. Нәтижесінде Яроу есімді ит туды, ол Куческе, сол кезде Уайтқа тиесілі болған тағы бір Альпілік мастифке, кейіннен Уайттың иелігіндегі бір итке жұптастырылды. Люки Томпсонның итттерінен гөрі биік, бірақ салмағы аз жануарларды өндірді. 1850 жылдан кейін Томпсон мен Люки бірлесіп жұмыс істеді, осылай қазіргі заманғы мастиф пайда болды, бірақ тұқымсыз немесе күмәнді текті жануарлар 20 ғасырда да өсіріле берді. Бұл тұқымға тағы бір маңызды үлес қосқан - "Лион" атты ит, ол Корольдік инженерлер отрядының капитаны (кейін полковник) Джон Гарньеге тиесілі болды. Ол бұрын аталған Билл Джорджтан екі мастиф сатып алған. Жорж Leadenhall нарығында сатып алған Ева, сұр музлирован, бірақ жақсы типті болды. Адам иті Лайм Холлдан шыққан, бірақ Таттерсоллдан сатып алынған және Гарнье оның құрамында "Боархаундтың таңбасы" бар деп күдіктенді. Гарнье оларды Канадаға жібергенде өзімен бірге алып, олардың Лайон есімді күшігін алып келді. Ол Governor-ді өндіру үшін Lukey's Countess-пен жұптастырды, ол барлық қазіргі еркек мастифтердің тегінің бастауы болды (Арыстан сонымен қатар шотландтық Deerhound Lufra-мен жұптастырылды, ал олардың күшігі Marquis Deerhounds және Ирландиялық Wolfhounds тұқымдарында кездеседі). 1880 жылдары типке басымдық берілді, денсаулыққа зиян келтірілді, бұл қысқа басты, мықты, бірақ тік буынды және шоколад маскалы Ч. Тақ мұрагеріне байланысты деп кеңінен айтылды. Бұл ит өзінің барлық замандастарының ішінде ұрпақтарының саны бойынша басым болды. Кейіннен мастифтер танымалдылығын жоғалтты, бірақ типтік тұрақтылыққа қол жеткізді, ал арық, ұзын баслы үлгілер салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Эдгар Ханбери және оның туысы, саясаткер және меценат Марк Ханбери Бофой, кейіннен Кеннел клубының төрағасы болды, олар осы дәуірде тұқым шаруашылығында маңызды рөл атқарды. Бофорт, ақырында Америкаға экспортталды. AKC 1885 жылы танылды. Яғни 1945 жылдан кейін Солтүстік Американың гендік қорға үлесі (Бастер мен Баддиді қоса алғанда) 14 мастифтен тұратын. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Британ аралдарында ет рационына байланысты мастифтердің өсірілуі тоқтады. Соғыстан кейін, мұндай күшіктер көбінесе иттерде пайда болатын ауруға ұшырады, оған қарсы 1950 жылға дейін вакцина әзірленбеген. Соғыстан аман қалған қарт тұқымнан шыққан жалғыз бір жас күшік қана жетілді, ол Фритхендтің Нидиясы болды. Оның атасын Кеннел клубы мастиф деп жариялады, өйткені оның ата-анасы белгісіз болды, ал кейбіреулер оны Бульмастиф деп ойлады. Соғыстан кейін Ұлыбританияға Солтүстік Америкадан (негізінен Канададан) жануарлар әкелінді. Сондықтан 1950 жылдардың соңында барлық мастифтер Нидиядан және бұрын аталған 14 мастифтен тараған, олардың әрқайсысы еркек тегі Ч. Тақ мұрагеріне дейін жетеді. Мастифтерді басқа, сандық жағынан маңызды алып тұқымдармен, мысалы, Бульмастифтер мен Сент-Бернардтармен жұптастырылған, олар мастифке жақын туыстар деп саналды. 1959 жылы Бордоның догы Фидел де Фенелон Франциядан АҚШ-қа импортталды, ол мастиф ретінде тіркелді және соғыстан кейінгі гендік қордың 16-шы жануары болды. Сол кезден бастап бұл тұқым Ұлыбританияда біртіндеп қалпына келтірілді, АҚШ-та 28-ші орынға ие болды және қазір әлемнің кез келген жерінде кездеседі.