Кіріспе
Манхэттендегі зообақ, Нью-Йорк
Орталық парк зообағы – Нью-Йорк қаласындағы Орталық парктің оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан зообақ. Ол Жабайы табиғатты қорғау қоғамы (WCS) басқаратын төрт зообақ пен бір аквариумнан тұратын біріктірілген жүйенің бөлігі. WCS Орталық парк зообағының жұмысымен қатар, балаларға білім беру бағдарламаларын ұсынады, жойылу қаупі төнген түрлердің популяциясын қалпына келтірумен айналысады және еріктілер бағдарламалары арқылы жергілікті қоғаммен байланыс жасайды. Оның алғашқысы – жануарлар үйі 1864 жылы құрылды және Нью-Йоркте ашылған алғашқы қоғамдық зообақ болды. Қазіргі заманауи кешен 1934 жылғы 2 желтоқсанда қалалық зообақ ретінде алғаш рет ашылды және Нью-Йорк қаласының Парктер және ойын-сауық департаментінің (NYC Parks) комиссары Роберт Мозес бастаған 1934 жылдан бастап қалалық парктерді, ойын алаңдарын және зообақтарды жаңғыртудың ірі бағдарламасының бір бөлігі болды. Ол көбінесе Азаматтық жұмыс басқармасы мен Жұмыс прогресі басқармасының (WPA) еңбегі мен қаржысы есебінен салынды. Балалар зообағы 1960 жылы бас зообақтың солтүстігінде, сенатор Герберт Леман мен оның әйелі Эдиттен алынған қаржыландыруға арқасында ашылды. NYC Parks басқаратын қалалық зообақ ретінде 49 жыл қызмет еткеннен кейін, Орталық парк зообағы 1983 жылы қайта құру үшін жабылды. Жабылу бес жылдық, 35 миллион долларлық жөндеу бағдарламасының бөлігі болды, ол зообақтың қоршауларын табиғи ортамен толық ауыстырды. 1988 жылғы 8 тамызда WCS басқаратын бес нысанның жүйесінің бөлігі ретінде қайта ашылды, олардың барлығы Зообақтар мен аквариумдар қауымдастығы (AZA) аккредиттеген.
Аймақтар
Central Park зоопаркы – Нью-Йорк қаласы бойынша орналасқан төрт зоопарк пен аквариумнан тұратын, біріккен желі болып табылатын Жабайы табиғатты қорғау қоғамының (WCS) бір бөлігі. Зоопарк Шығыс 64-ші көше мен Бесінші авенюдің қиылысында, Central Park ішіндегі жер учаскесінде орналасқан. Қонақтар Бесінші авенюден немесе Central Park ішінде орналасқан кіреберіс арқылы кіре алады. Дегенмен, WCS билет алған адамдарды ғана есепке алатындықтан, көрсеткіштер айтарлықтай төмен. 2007 жылы Central Park зоопаркін 1,01 миллион адам, ал 2006 жылы 1,03 миллион адам барып көрген. Жабайы табиғатты қорғау қоғамының 2016 жылғы зоопарктарының санағы бойынша, Central Park зоопаркінде 163 түрді қамтитын 1487 жануар тіршілік етеді.
Бас зоопарк
Жүзімді бұталармен жабылып, шынымен жабылған перголалар тропиктік, орташа және полярлық – үш негізгі көрме аймақтарын байланыстырады. Бұл аймақтар гранитпен әшекейленген кірпіштен тұрғызылған, жүзімді бұталармен жасырылған бөлек ғимараттарда орналасқан. Көрме аймақтарының ортасында шаршы пішіндес орталық бақша бар, ал оның ішінде шаршы теңіз арыстандары бассейні орналасқан. Теңіз арыстандары бассейнінің айналасы шыны қоршаумен қоршалған, бұл келушілерге теңіз арыстандарын және олардың күнделікті тамақтануын қадағалауға мүмкіндік береді.
Экспонаттар мен басқа ғимараттар
Орталық бақтың оңтүстік-батыс бұрышындағы құрылым "Тропикалық аймақ" болып табылады. Жылы аймақ 1934 жылғы зоопарктің кафетерийі орналасқан жерде орналасқан. Central Park зоопаркында Арсеналдың солтүстігінде орналасқан 4D театр да бар. Сол суретші алғашқы зоопарк үшін "Биеуші ешкі" және "Биеуші аю" қола мүсіндерін жасады, олар қазір зоопарктің оңтүстік кіреберісінің екі жағында тұр. "Барыс және балалары" мүсіні – парктің ең көне мүсіндерінің бірі. Оны 1867 жылы Огюст Кейн жасаған және көлге жақын тасқа орнатқан, бірақ 1934 жылы зоопарққа көшірген. Зоопарқ түрлерді сақтау жоспарының аясында, қалың тұмсықты тотықтар мен қызыл пандалар сияқты кейбір жойылу қаупі төнген түрлер үшін көбейту бағдарламаларын үйлестіреді. 2011 жылы WCS Орталық парк зоопаркының Солтүстік Америкадағы бірінші зоопарк болып, қабыршақты жақты қаздың балапандарын шайқағанын жариялады. Сонымен қатар, 2013 жылы Central Park зоопаркында адам емес приматтарда алғаш рет сыбырласу байқалды, онда тамарин маймылдары ұнатпайтын қызметкердің төңірегінде сыбырласып сөйлеген. Зоопарқта білім беру орталықтары мен көрмелер бар. Central Park зоопаркындағы еріктілер бағдарламасы қоғамдық мүшелерді тартады; бұл ересектерге арналған кең ауқымды және білім беру бағдарламасы. Ерікті жетекшілер келушілерге экскурсиялар өткізеді, ал ерікті оқытушылар білім беру бағдарламасын толықтырады. Оқытушылар төрт айлық оқу курсына жазылады. Зоопарк студенттерге арналған бірнеше бағдарламаны да ұсынады.
Балалар зоопаркы
Балалар зообағы негізгі зообақтың солтүстігінде орналасқан. Балалар зообағында мини нубиялық ешкілер (нигериялық кішкентай және нубиялық ешкілердің буданы), қойлар, шошқалар, альпакалар, Патагония суырлары және Манхэттендегі жалғыз сиыр, сондай-ақ Ақырман театры бар. Балалар зообағына кіру негізгі зообаққа билеттер сатып алу құнына кіреді. Олар 1960 жылы Герберт және Эдит Леманмен 50 жылдық мерейтойларын тойлау үшін және Балалар зообағының құрылысына көмек ретінде сыйға берілген.
Жоспарлау және құру
Зоопарк Фредерик Ло Олмстед пен Калверт Вокс жасаған Орталық парктің бастапқы Гринсуард жоспарының бір бөлігі болған жоқ. Дегенмен, Арсеналдың жанында, Орталық парктің шетінде, Бесінші авенюде, Шығыс 64-ші көшеге қарайтын жерде, экзотикалық үй жануарлары мен басқа жануарларды парке бейресми түрде сыйға беру арқылы өздігінен пайда болды. Алғашқы жануар, ағашқа байланған аю баласы, 1859 жылы Орталық паркте тасталып кетті, ал келесі жылы маймыл әкелінді. Сол кезде ресми зоопарк болмаса да, бұл жануарлар парктің келушілеріне өте ұнады. Көп ұзамай адамдар түрлі жануарларды, мысалы, журавльдерді, тауыс құстарын және алтын балықтарды сыйға беруге кірісті. Сыйлықтардың арасында өлген жануарлар да болды. Орталық паркті жоспарлау комиссиясы барлық сыйлықтарды жылдық есептерінде тіркеді. Комиссия жануарлар бағын салуға болатын жерлерді талқылай бастады, соның ішінде Орталық паркті де қарастырды. 1862 жылы болашақ «зоологиялық және ботаникалық бақ» құрылысы үшін жер бөлінді, кейіннен ол Орталық парк зоопаркі деп аталды. Алайда, зоопарк орны әлі ресми түрде белгіленбегендіктен, жануарлар Central Park Mall-да сақталды. Көпшілікке ең танымал жануарлар – үш аққалқан және қалың бас маймыл болды. 1864 жылы Нью-Йорк штатының ассамблеясы ресми зоопарк жарғысын бекітті, осылайша ол 1859 жылы құрылған Филадельфия зоопаркінен кейін АҚШ-тың екінші мемлекеттік зоопаркі атанды. Сол кезде паркте 400-ден астам жануар болды.
Танымалдылығы мен құлдырауы
Менгажері тегін кіруіне және жұмысшы табының төменгі Манхэттенге жақын орналасуына байланысты танымал болды; 1873 жылы ол жыл сайын 2,5 миллион келушіні қабылдады. Бұл мал қорымы 1880-жылдардың ортасында Либериядан "Майк Кроули" деген атпен әкелінген шимпанзеден кейін ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Бұрынғы президент Улисс С. Грант сияқтылар маймыл үйіне келіп, шимпанзені көру үшін ғимаратты сыйымдылығынан асырып толтырды. Фредерик Лоу Олмстед те мал қорымын жақтырмады, себебі Орталық парк көрікті жерлер үшін, ойын-сауық үшін емес деп ойлады, бірақ зоопарк парктің ең танымал бөлігі екенін мойындады. Бай тұрғындар адамдардың жақсырақ жабдықталғандықтан Бронкс зообағына баратынын үміттене бастады, бірақ Орталық парк зообағы Бронкс зообағы 1899 жылы ашылғаннан кейін де танымал болды. Содан кейін, 1932 жылы, зообақтың қасқырлары үшін жаңа бетонды құрылыс салынды, өйткені бұрынғы темір торлы қоршау қасқырларды ұстауға жеткіліксіз деп танылды. Сол кезде зообақ өте тозығы жеткен, ал оның 22 бөлмесі "нашар және егеуқырлы" деп есептелді.
Жаңа зоопарк салу
1934 жылдың қаңтар айында Нью-Йорк қаласының мэрі Фиорелло Ла Гуардия Роберт Мозесті жаңадан біріктірілген Парктер департаментінің басшысы етіп тағайындады. Мозес көп ұзамай қаланың саябақтарын қайта құру, қолданыстағы нысандарды жаңарту және жаңа бассейн, зоопарктар, ойын алаңдары мен саябақтар салу жоспарларын жасады. Мозес Азаматтық жұмыстар басқармасынан, кейін Жұмыс прогресі басқармасынан қаржыландыру алып, сегіз жылдық қалалық құрылыс бағдарламасын бастады, бұл осы Депрессия жылдары Нью-Йорктегі жоғары жұмыссыздық деңгейін азайтуға көмектесті. Жаңа Орталық парк зоопаркының жоспарларын 1934 жылдың ақпан айында 16 күн ішінде Аймар Эмбери II дайындады және келесі айда жариялады. Эмберидің жоспарларында малқораптарындағы құрылыстарды алмастыру үшін тоғыз терракота және кірпіштен тұратын құрылыстар қарастырылды. Бұл құрылыстардың арасында жеті жаңа жануарларға арналған жайлар, сондай-ақ жайлылық станциясы мен гараж болды. Жаңа зоопарк орталығында орналасуы керек еді, үш жағынан зоопарк жайларымен қоршалған. 411 000 долларға бағаланған бұл құрылыстар Проспект парк зоопаркындағы жаңа жайлармен бірге жобаланды. Қайта құру кезінде бұрынғы құрылыстар толығымен бұзылды. Жаңадан салынған зоопарк 1934 жылдың 2 желтоқсанында ашылды, онда бұрынғы губернатор Ал Смитқа «түнгі инспектор» деген құрметті атақ берілді. 1936 жылдың сәуір айына қарай, жаңартылған зоопарқты қайта ашылғаннан бері алты миллион адам қарап шықты. Мозес қайтадан егеуқырлардың пайда болуын болдырмау үшін зоопарк ішінде және оның айналасында егеуқырларды жою бағдарламасын енгізді. Жұмыс сол жылдың қараша айында басталды, ал балалар зоопаркы 1961 жылдың 27 маусымында ресми түрде ашылды. Балалар зоопаркында қаз, қоян, тауықтарды сипап көруге болатын орын, «Уэйли» деп аталған үлкен шыны талшықтан жасалған кит мүсіні (кішкентай зоопарқтың кіреберісі), Нұхтың кемесі және ортағасырлық қамал сияқты қызықты орындар болды. Жануарлар ертегілерге арналған кішкентай ғимараттарда, бұзық көлдің жанында орналастырылды. Сол жылы жаңа концессионер кафеге басшылық еткеннен кейін зоопарк кафетериі жаңартылды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Нью-Йорк метросының 63-ші көше желісі, қазіргі күні, зоопарктің тікелей астынан салынды. Орталық парк арқылы өтетін желі бойында граффити қабырғасы орнатылды. Бұл туннель Орталық паркте жиналатын ертедегі метро суретшілері үшін жер асты жиналатын орын болды және оны SOUL ARTISTS граффити тобының негізін қалаушы АЛИ Zoo York деп атады. Бұл атау Нью-Йорктегі зоопаркта болғандықтан пайда болды, сондықтан «Зоо-Йорк». Метро желісін салу өте даулы болды, өйткені ол 1500 фут (457 м) кесуді және жабуды талап етті, бұл Орталық паркте ашық траншея қазуды және оны жабуды білдірді. Ақырында Нью-Йорк қалалық көлік басқармасы, Нью-Йорк метросын басқарған, кесу ұзындығын екі есеге қысқарту арқылы бұзуды азайтуға келісті. 1972 жылы Орталық парк зоопаркына табиғат стенді қосылды, ал келесі жылы Арыстан үйін жаңартуға 500 000 доллар бөлу ұсынылды. Дегенмен, сол жылдардағы сауалнамаларға сәйкес, зоопарк 1980 жылдарға дейін Орталық парктегі ең танымал орындардың бірі болды. Қоғам үлкен жануарларды жағдайы жақсырақ зоопарқтарға жіберуді ұсынды, ал жануарларды қорғаушылар екі зоопарқты жабылуы және жануарларды үлкен Бронкс зоопаркына көшіруі үшін қалаға шағымданып сотқа жүгінді. Жануарларды қорғау жөніндегі дүниежүзілік федерацияның 1976 жылғы есебінде барлық үш зоопарк «ұятты жағдайда» жұмыс істеп жатқаны және Орталық парк пен Проспект парк зоопарктарындағы жануарлар нашар күтілген ғимараттарда өмір сүріп жатқаны анықталды.
1980 жылдардағы қайта жаңарту
Он бес жыл бойы үзіліс-үзіліспен болған әңгімелерден кейін, мэр Эд Кохтың әкімшілігі мен Нью-Йорк зоологиялық қоғамы (1993 жылы Жапайы табиғатты қорғау қоғамы немесе WCS деп аталды) 1980 жылдың сәуірінде елу жылдық келісімге қол қойды, онда Орталық парк, Проспект парк және Куинс зоопарктары қоғамның басқаруына берілді. Олар 1981 жылы барлық үш зоопарк үшін жаңару жоспарларын ұсынды. 1982 жылдың қарашасынан бастап, Орталық парк зоопаркінің жануарлары құрылыс жүріп жатқанда уақытша басқа зоопарктарға көшірілді. Көптеген ірі жануарлар Бронкс зоопаркіндегі үлкен, табиғи кеңістіктерге тұрақты түрде орналастырылды. Зоопаркте басқа зоопарктар қабылдағысы келмейтін үш "қиын" жануар болды, бірақ олардың да баспанасы табылды. Балалар зоопаркы ашық қалды. 1984 жылға дейін бұзу жұмыстары жалғасты, бірақ жаңа зоопарқтың құрылысы келесі жылы басталды. Жаңадан жобаланған зоопаркте бастапқы ғимараттардың төртеуі сақталды, бірақ тар аулалардағы клеткалар бұзылды. Бастапқы зоопарктің басты ерекшелігі – теңіз арыстандары бассейні сақталды. Бұл жобаға қала 22 миллион доллар, ал қалған қаражат қоғам тарапынан бөлінді.
1990 жылдардан қазіргі уақытқа дейін
1990 жылдардың басында Балалар зоопаркындағы бірнеше құрылыстар қирады, және жануарларға дұрыс қараусыздық жасалып жатыр деген хабарлар тарады. Федералдық реттеушілердің жабу қаупімен қала 1991 жылы зоопаркты жапты. WCS зоопаркты қайта жаңарту жоспарына ие болғанымен, жаңарту жұмыстары бірнеше жылға тоқтап қалды, себебі қалпына келтіруге Нью-Йорк қаласының Ескерткіштерді сақтау комиссиясының (LPC) келісімі қажет болды, ал комиссия зоопарк ғимараттарының бірнешеуін ескерткіштер ретінде таныған еді. Сонымен қатар, жаңартылған Балалар зоопаркының тақырыбы туралы да пікір таластар болды. Бастапқыда жөндеуге Генри мен Эдит Эвереттерден 3 миллион доллар қаражат бөлінуі тиіс еді, бірақ Эвереттер ақшаны қалай жұмсау керектігіне байланысты туған даулар салдарынан сыйлықтарын кері тартып алды. 2009 жылдың маусым айында Бронкс зоопаркынан әкелінген үш қар барысымен Эллисон Махер Стерн қар барысы көрмесі ашылды. 10,6 миллион долларға жуық құнмен бағаланған бұл көрме зоопарктың 1988 жылғы жаңартудан бергі алғашқы жаңа мүмкіндігі болды. Бұл Джеймс Гордон Беннет-младшийдің «Нью-Йорк Геральд» газетінде жариялаған жалған хабар еді. J.I.C. Кларк – бұл жалғандықтың негізгі авторы, ал «Геральд» газетінің бас редакторы Т.Б. Коннеридің жетекшілігімен және шабыттандыруымен жасалған. Коннери зоопарк арқылы жиі серуендеп, барыстың қашуына куә болған. Газеттің бірнеше бетіне бөлінген ұзақ мақаланың соңында, қала тұрғындарының қорқынышына себеп болған оқиғаның жалған екенін көрсететін жалғыз хабарлама былай болды: «Әрине, жоғарыда айтылған оқиғаның бәрі – таза қиял. Оның бір сөзі де шындық емес». Бірақ бұл сыншыларды басып тастамады, олар Беннетті жалғандықтың кеңінен таралған кезде үрей тудыруда айыптады. Авторлар кейіннен олардың мақсаты зоопарктағы қауіпсіздік шараларының жеткіліксіздігіне назар аудару болғанын және оқиғаға болған реакцияның ауқымына таң қалғанын мәлімдеді.
Белгілі жануарлар
ХХ ғасырдың басында Билл Снайдер зообақта жұмысқа орналасты; ол 1920 жылы азиялық пил Хаттиді сатып алды. Хатти 1922 жылы қайтыс болды. Паттикейк, батыс төмендік жерлердегі ұрғашы горилла, 1972 жылы зообақта дүниеге келді және осылайша Нью-Йоркте тұтқындықта сәтті туған алғашқы горилла болды. Оның күтушілері оны еркек деп ойлап, бастапқыда «Сонни Джим» деп атады. 1982 жылы ол Бронкс зообағына көшірілді, онда 2013 жылы қайтыс болғанға дейін қалды. Гас, аталық ақ аю, 1988 жылдан 2013 жылға дейін зообақта өмір сүрді, содан кейін операция жасау мүмкін емес ісігі болғандықтан оны ұйықтатуға мәжбүр болды. 2010 жылы еуразиялық сұңқар Флако зообаққа әкелінді. Флако 2023 жылы оның қоршауы зақымдалғанда қашып кетті; ол 2024 жылы парктен тыс жерде өлген күйде табылған.
Медиада
Central Park зообағы 2005 жылғы «Мадагаскар» анимациялық фильмінде басты кейіпкерлер қашып шыққан орын ретінде көрсетілген.