Кіріспе

Сигналдық молекула

Фосфатидилинозитол немесе инозитол фосфолипиді – биомолекула. Ол 19 ғасырдың соңында Леон Макенн мен Иоганн Жозеф фон Шерер ашқан кезде "инозит" деп аталған. Ол бактерияларда табылды, кейіннен эукариоттарда да кездеседі және сигналдық молекула екені анықталды. Биомолекула 9 түрлі изомер түрінде болуы мүмкін. Бұл липид, құрамында фосфат тобы, екі май қышқылы тізбегі және бір инозитол қант молекуласы бар. Әдетте фосфат тобы теріс зарядталған (физиологиялық pH мәндерінде). Осының салдарынан молекула амфифильді болады. Молекуланың түзілуі эндоплазмалық ретикулуммен шектеледі.

Фоспатидил инозитолдың қолданылу тарихы

Фосфатидилинозитол (ФИ) және оның туындыларының тарихы 19 ғасырдың соңында Иоганн Джозеф фон Шерер мен Леон Макенннің жасай бастаған ашылуларынан басталады. Бастапқыда тәтті дәміне байланысты "инозит" деп аталған инозитолдың бөліп алу және сипатталуы оның циклогексанол құрылымын түсінуге негіз салды. Теодор Постернактың еңбегі эукариоттық тіндердегі басты форма – миоинозитолдың құрылымын одан әрі анықтады. Инозитол изомерлері мен олардың физиологиялық функцияларын зерттеу түрлі организмдердегі күрделі өзара әрекеттестікті көрсетті. Инозитолдің липидтерде, әсіресе ФИ-де этерификацияланған күйде болуы алғаш рет бактерияларда байқалды, ал кейін Клинтон Баллоу мен Дэн Браун сияқты зерттеушілер эукариоттық организмдерде растады. Олардың пионерлік жұмыстары ФИ-дің құрылымын және оның фосфорилденген түрлерін анықтап, олардың сигналдық молекулалар ретіндегі рөлін ашты. Инозитол номенклатурасының және изомеризмінің күрделілігіне қарамастан, қазіргі зерттеулер олардың жасуша физиологиясындағы және сигналдық жолдардағы әртүрлі функцияларын түсінуді едәуір алға жылжытты. ФИ және оның туындыларының жасушалық сигналдағы күрделі рөлі биохимия саласындағы маңызды кезеңді білдіреді. Инозитолдың құрылымын зерттеуден бастап, оның әртүрлі изомерлерін және олардың физиологиялық функцияларын анықтауға дейін, инозитол қосылыстарын зерттеу жасуша процестері туралы жаңа түсініктерді ашуды жалғастыруда.

Құрылымы мен химиясы

Фосфатидил инозитол (ФИ), сондай-ақ инозитол фосфолипиді деп аталады, ол фосфат тобынан, екі май қышқылы тізбектерінен және бір инозитол молекуласынан тұратын липид. Ол фосфатидилглицеридтер класына жатады және әдетте эукариоттық жасуша мембраналарының цитозолдық жағында аз мөлшерде кездеседі. Фосфат тобы физиологиялық pH деңгейінде молекулаларға теріс заряд береді. ФИ тоғыз түрлі формада болуы мүмкін: мио, сцилло, муко, эпи, нео, алло, D-хиро, L-хиро және цис-инозитол. Бұл изомерлер биологияда кең таралған және көптеген функцияларды атқарады, мысалы, дәм сезіну, фосфат деңгейін реттеу, метаболизм ағыны, транскрипция, мРНҚ экспорты және аудармасы, инсулин сигнализациясы, эмбриондық даму және стресске реакция. Цис-инозитол – табиғатта табиғи түрде кездеспейтін жалғыз изомер. ФИ амфифильді қасиеттерге ие, оның глицерофосфолипидтік құрылымы глицерол тірегін, екі полярлық емес май қышқылының тізбектерін және инозитол полярлық бас тобымен алмастырылған фосфат тобын қамтиды, нәтижесінде полярлы және полярлық емес аймақтар қалыптасады.

Гидролиз

Фосфатидилинозитол (ФИ) метаболизмінің маңыздылығы оның потенциалды трансдукциялық механизм ретіндегі рөлінде жатыр, бұл гормондар мен нейротрансмиттерлердің ФИ гидролизін индукциялауына байланысты зерттеулерде көрінеді. Гидролиз PI 4 киназа альфа (PI4Kα) ферментінің PI-ді PI 4 фосфатына (PI4P) түрлендіруімен басталады, содан кейін PI 4 фосфат 5 киназа (PI4P5K) ферменті PI (4,5) бифосфатына (PI(4,5)P2) түрлендіреді. PI(4,5)P2 фосфолипаза C (PLC) арқылы гидролизделеді, нәтижесінде екінші хабаршылар – инозитол (1,4,5) трифосфаты (IP3) және диацилглицерол (DG) пайда болады. DG кейін DG киназа (DGK) арқылы фосфатид қышқылына (PA) фосфорилирленеді. Фосфатидилхолиннен (ФХ) PA тікелей фосфолипаза D (PLD) арқылы да түзіледі. Липидтік тасымалдау ақуыздары PI және PA-ның мембраналар арасындағы алмасуын жеңілдетеді, оның плазмалық мембранадағы рецепторлық механизмдерге, тіпті PI синтезіне қабілетсіз митохондриялар сияқты органеллаларда да қолжетімділігін қамтамасыз етеді. [[File:Phosphatidylinositol hydrolysis and synthesis. jpg|thumb|alt=|Плазмалық мембранада және эндоплазмалық ретикулумда (ЭР) гидролиз және биосинтез процесін бейнелейді. PI циклын, тиісті ферменттік процестер мен реакцияларды сипаттайды. Матиас Солли Сандсдаленнің BioRender.com сайтында жасаған суреті, Н. Дж. Блансом мен С. Коккрофттан өңделген. Бұл сайт сонымен қатар фосфатидилхолин (ФХ), фосфатидилэтаноламин (ФЭ), фосфатидилсерин (ФС) және триацилглицерол (ТГ) сияқты көптеген фосфолипидтердің синтезіне де үлес қосады. Синтез ферменттік реакциялардың тізбегін қамтиды. PI-дің биосинтезі мен фосфорилирлеуі негізінен цитозольге қарап тұрған органеллалардың бетінде орналасқан киназалармен шектеледі, бірақ ЭР-де емес. PI синтезі глицеральдегид-3-фосфатының (G3P) GPAT ферменттерінің қатысуымен sn-1 ацил тізбегінде ацилирленуінен басталады. Содан кейін LPAAT1, LPAAT2 және LPAAT3, LPAAT ферменттерімен sn-2 ацил тізбегінде екінші ацилирлеу жүзеге асырылады. Бұл екі қадамдық процесс G3P-ді фосфатид қышқылына (PA) ацилирлейді. PA CDP-диаглицерол синтезасы деп аталатын процесс арқылы аралық CDP-диаглицеролына (CDP DG) айналады. Бұл синтез CDS1 және CDS2 ферменттерін қолдану арқылы катализделеді. Соңғы ферменттік процесте CDP DG және инозитол PI синтезасы (PIS) ферментімен катализделеді және PI-ге синтезделеді.