Кіріспе

Нигериялық кәсіпкер және саясаткер (1937–1998)

Бас Мосхуд Кашимаво Олавалэ Абиола, сондай-ақ М. К. О. Абиола (///audio=Yo Moshood Kashimawo Olawale 2. ogg/; 24 тамыз 1937 – 7 шілде 1998) – нигериялық кәсіпкер, баспагер және саясаткер. Ол Ойо империясының құрметті жоғарғы әскери қолбасшысы және Эгба тайпасының аристократы болды. Абиола 1993 жылы президенттікке кандидат болды, бірақ сол кездегі әскери президент Ибрагим Бабангида оның сайлау нәтижелерін жемқорлық пен әділетсіздік айыптарына байланысты жойды. Абиолаға 6 маусымда 2018 жылы президент Мухаммаду Бухаринің қаулысымен Ұлттық құрмет орденінің Ұлы қолбасшысы (GCFR) атағы берілді, бұл атақ әдетте тек Нигерияның мемлекет басшыларына ғана беріледі. Сондай-ақ, оның құрметіне Нигерияның демократия күні 29 мамырдан 12 маусымға ауыстырылды. Абиола Ибрагим Бабангиданың жақын досы болды және Бабангиданың билікке келуін қолдаған деп саналады. 1993 жылғы маусым айындағы президенттік сайлауда Абиоланың қолдауы барлық геосаяси аймақтар мен діни топтарды қамтыды, ол заманында осындай кең қолдауға ие болған саясаткерлердің санатында болды. Өмірінің соңында ол демократияның күтпеген символына айналды.

Ерте өмір

М. К. О. Абиола Огун штатының Абеокута қаласында Салаву мен Сулиат Вураола Абиоланың отбасында дүниеге келді. Оның әкесі негізінен какаомен, ал анасы кола жаңғақтарымен сауда жасаған өнім саудагері болған. Оның есімі Касимаво – «күте тұрайық, көрейік» деген мағынаны білдіреді. Мосхуд Абиола – әкесінің жиырма үшінші баласы, бірақ нәресте шағында тірі қалған алғашқы баласы болғандықтан, осылай аталып кеткен. Ата-анасы оны Мошуд деп рас ресми атағанға дейін он бес жасқа толды. Абиола бастауыш білімін Абеокутадағы Африка орталық мектебінде алды. Кішкентай кезінде ол әкесіне какао саудасында көмектесті, бірақ 1946 жылдың соңында әкесінің бизнесі күйреуге жақын болды. Бұған себеп – өнім инспекторының сапасы нашар және экспортқа жарамсыз деп таныған какао партиясының жойылды. Тоғыз жасында ол таңертең орманнан жинаған отынды сату арқылы алғашқы бизнесін бастады, бұл ақшаға әкесі мен туыстарын асырауға көмектесті. Абиола он бес жасында музыкалық топ құрды және түрлі шараларда тамақпен алмасу үшін өнер көрсетті. Кейіннен ол өнер көрсетуі үшін төлем алуға қол жеткізіп, ақшаны отбасын және Баптист ұлдар орта мектебіндегі оқуын қаржыландыру үшін пайдаланды. Абиола мектеп журналы «Трампетердің» редакторы болды, ал Олусегун Обасанжо – редактордың орынбасары. 19 жасында ол Нигерия мен Камерунның Ұлттық кеңесіне қосылды, себебі бұл кеңестің Нигериялық идеялары Обафеми Аволоу басқарған Әрекет тобына қарағанда күштірек болды. 1960 жылы ол Глазго университетіне мемлекеттік стипендия бойынша оқуға түсті, онда есепші мамандығын алып, дипломдалған есепші атанды. Кейін Нигерияның дипломдалған есепшілер институтының (ICAN) мүшесі болды.

Іскерлік мансап

1956 жылы Мосхуд Абиола Нигерияның оңтүстік-батысындағы Ибадан қаласындағы Barclays банкінде банктік қызметкер ретінде кәсіби өмірін бастады. Екі жылдан кейін ол Батыс аймақтық қаржы корпорациясына есепші-бақылаушы болып жұмысқа орналасты, одан кейін жоғары білім алу үшін Шотландияның Глазго қаласына кетті. Глазго университетінде ол бухгалтерлік есеп бойынша үздік диплом алды, сондай-ақ Шотландияның дипломированный бухгалтерлер институтынан құрметті марапатқа ие болды. Нигерияға оралғаннан кейін Абиола Лагос университетінің оқу ауруханасында аға бухгалтер болып жұмыс істеді, содан кейін АҚШ-тың Pfizer фирмасына, ал кейін ITT корпорациясына қосылды, онда Африка және Таяу Шығыс аймандарының вице-президенті лауазымына дейін көтерілді. Абиола көп уақытын АҚШ-та өткізіп, ақшасының көп бөлігін сол жерде тапты, сонымен бірге корпорацияның Нигериядағы еншілес компаниясының төрағасы қызметін сақтап қалды.

ITT

Абиола Pfizer Smile фармацевтикасының Нигериядағы еншілес компаниясында жұмыс істеген кезде, фирмадағы үлеске ие болуды қалаған, бірақ оған ұсынылған мүмкіндіктер оның пікірінше тартымды емес еді. Сондықтан ол оқытылған бухгалтер іздеп жарияланған жұмысқа өтініш берді, әрі тексеру сұхбаты кезінде бұл фирманың ITT Corporation екенін білді. Абиола бұл фирмада жұмысқа орналасып, алғашқы міндеттерінің бірі әскерилердің фирмаға тиіс қарызын өтеу болды. Армияның сигнал инспекторы Муртала Мохаммедпен қарыздарды шешу мақсатында өткізілген кеңсе кездесуі, әскери штаб бастығы Хасан Усман Кацина естіген ауызша пікірталасқа ұласты. 1983 жылы ол Шеху Муса Яр'Адуа, Баманга Тукур және Реймонд Докпесипен бірлесіп Africa Ocean Lines компаниясын құрды. Компания 1984 жылы жалдамалы кемелерді пайдалана отырып жұмысын бастады, ал 1986 жылы 958 TEU сыйымдылығы бар екі жүк кемесін сатып алды. Бұл тасымалдау фирмасының маршруты Батыс Африка жағалауындағы ірі кемежайларды Ұлыбританиямен және Солтүстік Еуропамен байланыстырды. National Concord газеті арқылы Абиола исламдық мәселелерді қолдады, оның ішінде Нигерияның оңтүстік-батысында Шариғат апелляциялық сотын енгізу және Нигерияның Ислам ынтымақтастық ұйымына (ОИҰ) қатысуы. Соңғысына көрсеткен қолдауы National Concord газетінің кейбір оқырмандарынан теріс пікірлерге ұшырады. Бұл қарамастан, ол Ұлттық Шариғат комитетінің құрылуы мен қызметіне белсенді қатысты. 1984 жылы мұсылман дін қызметкерлерінің комитеті оған Йорубастандықтың Баба Адинни атағын берді. Оның Нигерияның оңтүстігінде исламды қолдауы елдің солтүстік аймағында оған белгілі бір деңгейде танымалдылық әкелді. Абиола өзінің туған қаласы Абеокутада анасы Зүлихат Абиоланың есімімен аталатын Құран оқу орталығын салды.

Алдын ала сайлау және сайлау науқаны

Абиола 1993 жылғы ақпанда президенттікке үміткер екенін жариялады, бұл әскери президент Бабангидамен бұрынғы президенттік праймериз кезегі тоқтатылғаннан кейін болды. Оның таңдаған партиясы SDP болды, бірақ ол партия ішіндегі екі ірі фракция – Халық фронты (PF) және PSP билік еткен саяси жүйеге жаңа келген адам болды. 1993 жылғы наурыз айында SDP және оның оппозициялық партиясы NRC президенттік праймериз өткізді. Жоста өткен SDP-ның праймеризінде көптеген үміткерлер болғанымен, бәсеке негізінен Абиола, Кингибе және Атикудың арасында өтті. Абиолаға SDP ішіндегі Халықтық ынтымақтастық фракциясы (PSP) күшті қолдау көрсетті, ал Атикуды Яр'Адуа басқарған PF фракциясы қолдады, Кингибе партия мүшелерінің кең коалициясымен қолдау тапты. Бірінші турда Абиола 3617 дауыс алып, Кингибе 3225 дауыс жинады. Екі күннен кейін өткен екінші турда Абиола тағы да жеңіске жетіп, 12 маусымдағы сайлауда партияның президенттікке үміткері атанды. Абиоланың саяси ұраны Нигерияның жарқын болашағына үміт арнап, «Кедейлікке сау бол», «Соңғы сәтте! Біздің үміт сәулелеріміз» және «Білімнің салмағы» сияқты сөздерді қамтыды. Оның экономикалық саясаты шетелдік кредиторлармен келіссөздер жүргізуді, елдің халықаралық қарыздарын тиімді басқаруды, сондай-ақ халықаралық қауымдастықпен ынтымақтастықты күшейтуді және өзін халықаралық қауымдастыққа сенімді тұлға ретінде ұсынуды қамтыды.

Түрмеге қамау

1994 жылы Мосхуд Абиола, М. К. О. өзін Лагос аралының Эпетедо аймағында, негізінен Лагос жерлестері (йорубалар) тұратын аймақта, Нигерияның заңды президенті деп жариялады. Ол өзінің мандатына халықаралық қауымдастықтың қолдауын алу үшін сапардан оралған еді. Өзін президент деп жариялағаннан кейін ол іздестіріліп, мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды және әскери президент генерал Сани Абачаның бұйрығымен тұтқындалды, ол оны қамауға алу үшін 200 полиция көлігін жіберді. М. К. О. Абиола Нигерияның ең ұлы мемлекет қайраткері деп есептеледі. Оның екінші әйелі Алхаджа Кудират Абиола 1996 жылы күйеуіне ашық қолдау білдіргеннен кейін Лагоста қаза болды. Мосхуд Абиола төрт жыл бойы тұтқында болды, көбінесе жалғыздық камерасында, Киелі кітап, Құран және он төрт күзетшімен бірге. Осы уақытта Рим папасы Иоанн Павел II, архиепископ Десмонд Туту және әлемнің түкпір-түкпірінен келген адам құқықтары жөніндегі белсенділер Нигерия үкіметінен оны босатуды талап етті. Бас штабтың Абиоланың босатылуының жалғыз шарты – ол өзінің мандатынан бас тартуы еді, ол бұған келіспеді, бірақ әскери үкімет оған өтемақы төлеуді және сайлау шығындарын өтеуді ұсынды. Осы себепті Кофи Аннан мен Эмека Аняоку оның мандатынан бас тартқандығы туралы әлемге хабарлағанда, бас штаб қатты алаңдады. Олар онымен кездесіп, әлем бес жыл бұрынғы сайлауды мойындамайтынын айтты.

Өлім

Мосхуд Абиола генерал Абачаның қайтысынан кейін, босатылу күні күтпеген жерден дүние салды. Абуджадағы үкіметтік қонақ үйде американдық дипломаттар тобымен, оның ішінде Томас Пикеринг пен Сьюзан Райспен кездескен кезде Абиола ауырып, қайтыс болды. Райс Абиолаға құлап түспес бұрын шай берген; керісінше дәлелдерге қарамастан, Нигерияда ол Абиоланы улаған деген сенім қалыптасқан. Нигерия үкіметі, Нигерия медициналық қауымдастығы, Канада, Ұлыбритания және АҚШ дәрігерлері мен патологтарының куәлігімен жүргізілген тәуелсіз сараптамада ұзақ жылдар бойы жүрек ауруының айқын белгілері табылды. Бас генерал Абачаның бас қауіпсіздік офицері Хамза әл-Мустафа Мошуд Абиоланың өлтірілгенін мәлімдеді. Ал Мустафа Абиоланың өлтірілуін көрсететін видео және аудиожазбалары бар екенін айтқанмен, ол әлі күнге дейін оларды жарияламады немесе олардың қалай алынғанын түсіндірген жоқ. Өлімінің нақты жағдайына қарамастан, Әбиолаға денсаулығына қатысты жеткілікті медициналық көмек көрсетілмегені анық. 1998 жылғы 29 маусымда Абуджада Абиоламен кездесуде болған Біріккен Ұлттар Ұйымының жетінші Бас хатшысы Кофи Аннан Абиоланың тұтқында болған кезінде тиісті медициналық көмек алмай келгенін айтты. Бұл халықаралық патологтар тобының жүрек ауруының өлімге себеп болғаны туралы қорытындысымен сәйкес келді. Нигерияның Адам құқықтарын бұзушылықтарын тергеу комиссиясы Абиоланың өліміне әкелген оқиғалардың шындығын анықтау мақсатында бірқатар тыңдаулар өткізді, нәтижесінде Абубакар режимі одан көп білген болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Оның қайтысынан кейін Лагос штатының үкіметі 12 маусымды мемлекеттік мереке деп жариялады. 2018 жылы Огун, Ойо және Осун штаттары да 1993 жылғы президенттік сайлаудың 25 жылдығын атап өту үшін 12 маусымды мемлекеттік мереке деп жариялады. 12 маусым 2019 жылдан бастап Нигерияда мемлекеттік мереке болып қала береді, ол 29 мамырдың орнына демократия күні ретінде тойланады. Нигерияның барлық аймақтарында еске алу шаралары ұйымдастырылуда. МКО Абиола стадионы мен Мосхуд Абиола политехникалық институты оның құрметіне аталды, сондай-ақ оны қайтыс болғаннан кейін президенттік деңгейде мойындауға шақырулар жасалды. Оның құрметіне МКО Абиоланың ескерткіші орнатылды. М.К.О. Абиола саяси белсенділер мен қарсыластары тарапынан сынға іріккен. Нигериялық музыкант, композитор және адам құқықтарын қорғаушы, афробит музыкасының негізін қалаушы және өзгеше өмір салты мен есірткіге құмарлығымен даулы болған Фела Кутидің әні дау тудырды. Кути М.К.О. Абиоланың жазбалар компаниясымен келісімшартқа байланысты қарым-қатынаста қиындыққа тап болды деп есептеледі. Ол үлкен көпұлтты корпорацияларды сынаған әнінде International Telephone & Telegraph (IT&T) деген аббревиатураны қолданды. ITT әнінде мұндай компаниялар Африканың ресурстарын тоналайды деп айыпталды және "Обасанджо мен Абиола сияқты ақша ұрлай бастайды" делінген. 2012 жылғы 29 мамырда бұрынғы президент Гудлак Джонатан Лагостың танымал университетінің атын Абиоланың құрметіне Лагостың Мошуд Абиола университеті (MAULAG) деп өзгертетінін жариялады. Бұл студенттер, түлектер және қоғамдық кеңшілік тарапынан теріс қабылданып, жағдайдың күрт өзгеруіне әкелді.

12 маусым демократия күні деп жарияланды

2018 жылдың 6 маусымында Нигерия Президенті Мухаммаду Бухари 12 маусымды Демократия күнін тойлаудың жаңа күні деп жариялады. Нигерияның Демократия күні бұрын 29 мамырда ресми түрде тойланып келді, ол 1999 жылы бұрынғы әскери басшы Абдулсалами Абубакар билікті Халықтық Демократиялық партиясынан (ХДП) сайланған президент Олусегун Обасанжоға тапсырған күн және Нигерия тарихында екінші рет әскери үкіметтен сайланған азаматтық басқару билікті қабылдаған күн. 2018 жылдың 6 маусымында Мухаммаду Бухари 12 маусымдағы 1993 жылғы президенттік сайлау мен оның жеңімпазы Мосхуд Абиоланың түрмеде қайтыс болуының құрметіне Демократия күнін 12 маусымға өзгертті. Бухари жасаған мәлімдемеде: «Соңғы 18 жыл бойы нигериялықтар 29 мамырды Демократия күні ретінде тойлап келді. Бұл күні біздің тарихымызда екінші рет әскери үкіметтен сайланған азаматтық басқару билікті иеленді. Алғаш рет мұндай оқиға 1979 жылдың 1 қазанында болды. Бірақ нигериялықтардың, сондай-ақ оның үкіметінің пікірінше, 1993 жылдың 12 маусымы 29 мамыр немесе 1 қазаннан гөрі Нигериядағы демократияның символы болып табылады. 1993 жылдың 12 маусымы – миллиондаған нигериялықтардың тәуелсіздік алғаннан бергі ең еркін, әділ және бейбіт сайлауда демократиялық ниеттерін білдірген күні. Сол сайлаудың нәтижесі сол кездегі әскери үкімет тарапынан мойындалмағаны, осы процестің демократиялық мәртебесіне нұқсан келтірмейді. Осыған байланысты, тиісті консультациялардан кейін Федералдық үкімет 12 маусымды Демократия күні ретінде тойлауға шешім қабылдады. Сондықтан үкімет 1993 жылдың 12 маусымында өткен, бірақ кейіннен жойылған сайлаудың болжамды жеңімпазы, марқұм М.К.О. Абиолаға ең жоғары мемлекеттік награда – GCFR орденін беруге шешім қабылдады». 2019 жылдың 11 маусымында Мухаммаду Бухари бұрын мемлекеттік мереке ретінде белгіленген 29 мамырға қатысты заңға түзетулер енгізу туралы заң жобасын бекітті. Нигерияның Ұлттық Ассамблеясы мемлекеттік мереке туралы заңға түзетулерді Огун штатының Йева Солтүстік/Имеко-Афон сайлау округінің өкілі, адам құқығы саласындағы заңгер және Өкілдер палатасының мүшесі (Сегізінші шақырылым) Кейоде Оладейл енгізген және демеушілік еткен заң жобасын қабылдады.