Кіріспе

Нуклеозидтер – нуклеобаза мен қант молекуласын қамтитын бірнеше гликозиламин.

Нуклеозидтер – фосфат тобы жоқ нуклеотидтер ретінде қарастырылатын гликозиламин. Нуклеозидтер жай ғана нуклеобазадан (немесе азотты базадан) және бес көміртекті қанттан (рибоза немесе 2'-дезоксирибоза) тұрады, ал нуклеотидтер нуклеобазадан, бес көміртекті қанттан және бір немесе бірнеше фосфат тобынан тұрады. Нуклеозидте аномерлі көміртек гликозидтік байланыс арқылы пуриннің N9 немесе пиримидиннің N1 қосылысына байланысады. Нуклеотидтер – ДНК мен РНК-ның молекулалық құрылыс блоктары.

Медицина мен технологияда қолдану

Медицинада бірнеше нуклеозидтік аналогтар вирустық қарсы немесе қатерлі ісікке қарсы заттар ретінде қолданылады. Вирустық полимераза бұл қосылыстарды канондық емес негіздермен біріктіреді. Бұл қосылыстар жасушаларда нуклеотидтерге айналып белсендіріледі. Олар нуклеозидтер түрінде беріледі, себебі зарядталған нуклеотидтер жасуша мембраналарын оңай өтпейді. Молекулалық биологияда қант тізбегінің бірнеше аналогтары бар. РНК-ның гидролизға бейім, нашар тұрақтылығына байланысты, РНК-ға дұрыс байланысатын бірнеше тұрақтырақ альтернативті нуклеозид/нуклеотид аналогтары қолданылады. Бұл басқа қантты пайдалану арқылы іске асырылады. Бұл аналогтарға құлыпталған нуклеин қышқылы (LNA), морфолино және пептидтік нуклеин қышқылы (PNA) жатады. Тізбектеу кезінде дидеоксинуклеотидтер қолданылады. Бұл нуклеотидтерде 3' гидроксил тобы жоқ (фосфатты қабылдайтын) канондық емес қант – дидеоксирибоза болады. ДНҚ полимеразалары осы және қалыпты дезоксирибонуклеотидтерді ажырата алмайды, бірақ дидеоксинуклеотид қосылғанда келесі негізге байланыса алмайды және тізбек тоқтатылады.

Рибонуклеозидтердің пребиотикалық синтезі

Өмірдің қалай пайда болғанын түсіну үшін, өмірдің негізгі құрылыс блоктарының пайда болуына мүмкіндік беретін химиялық жолдарды білу қажет, бұл жолдар ықтимал пребиотикалық жағдайларда болуы тиіс. РНК әлемі гипотезасына сәйкес, бастапқы сорғыда еркін қалқып жүзетін рибонуклеозидтер және рибонуклеотидтер болған. РНК сияқты күрделі молекулалар, физикалық-химиялық процестермен басқарылатын реакциялық қабілеті бар кіші молекулалардан пайда болған болуы керек. РНК пурин және пиримидин нуклеотидтерінен тұрады, олардың екеуі де сенімді ақпарат беру үшін қажет, демек, дарвиндік табиғи іріктеу және эволюция үшін маңызды. Нам және авторлар сулы микротамшыларда нуклеобазалардың рибозамен тікелей конденсациялануын көрсетті, бұл РНК түзілуіне әкелетін маңызды қадам. Сондай-ақ, пиримидин және пурин рибонуклеозидтері мен рибонуклеотидтерін синтездеудің ықтимал пребиотикалық процесін ылғалды-құрғақ циклдарды пайдалану арқылы Бекер және авторлар ұсынды.