Кіріспе
Chembox
|Watchedfields = өзгертілген
|verifiedrevid = 477238480
|ImageFileR1 = Acetaldehyde tall 2D skeletal.png
|ImageSizeR1 = 75px
|ImageNameR1 = Ацетальдегидтің қаңқа құрылымы
|ImageFileL2 = Acetaldehyde 3D balls.png
|ImageNameL2 = Шар және таяқ моделі
|ImageFileL1 = Acetaldehyde 2D flat.svg
|ImageNameL1 = Ацетальдегидтің Льюис құрылымы
|ImageFileR2 = Acetaldehyde 3D vdW.png
|ImageNameR2 = Көлемдік модель
|PIN = Ацетальдегид
|SystematicName = Ethanal, Ацетальдегид
|Section1 =
|Section2 =
|Section3 =
|Section4 =
|Section7 = Chembox қауіптері
|ExternalSDS = HMDB
|GHSPictograms =
|HPhrases =
|LC50 = 13 000 ppm (егеуқұйрық), 17 000 ppm (хамяк), 20 000 ppm (егеуқұйрық) және өсімдіктерде кездеседі. Ол сондай-ақ, бауыр ферменті алкоголь дегидрогеназасының этанолды жартылай тотықтыруы нәтижесінде түзіледі және алкоголь ішкеннен кейін мас болудың себебі болып табылады. Жұғу жолдары: ауа, су, жер, жер асты сулары, сондай-ақ ішімдік және темекі. Дисульфирамды қабылдау ацетальдегидтің метаболизміне жауапты фермент – ацетальдегид дегидрогеназасын тежейді, осылайша организмде оның жиналуына себеп болады. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) ацетальдегидті 1-ші топтағы канцероген ретінде тізімдеген. Ацетальдегид – "ауадағы ең көп кездесетін және миллионда бірінен артық қатерлі ісік тәуекелі бар уытты заттардың бірі".
|Watchedfields = changed
|verifiedrevid = 477238480
|ImageFileR1 = Acetaldehyde tall 2D skeletal. png
|ImageSizeR1 = 75px
|ImageNameR1 = Skeletal structure of acetaldehyde
|ImageFileL2 = Acetaldehyde 3D balls. png
|ImageNameL2 = Ball and stick model
|ImageFileL1 = Acetaldehyde 2D flat. svg
|ImageNameL1 = Lewis structure of acetaldehyde
|ImageFileR2 = Acetaldehyde 3D vdW. png
|ImageNameR2 = Space filling model
|PIN = Acetaldehyde
|SystematicName = EthanalAcetylaldehyde
|Section1 =
|Section2 =
|Section3 =
|Section4 =
|Section7 = Chembox Hazards
|ExternalSDS = HMDB
|GHSPictograms =
|HPhrases =
|LC50 = 13,000 ppm (rat), 17,000 ppm (hamster), 20,000 ppm (rat) and is produced by plants. It is also produced by the partial oxidation of ethanol by the liver enzyme alcohol dehydrogenase and is a contributing cause of hangover after alcohol consumption. Pathways of exposure include air, water, land, or groundwater, as well as drink and smoke. Consumption of disulfiram inhibits acetaldehyde dehydrogenase, the enzyme responsible for the metabolism of acetaldehyde, thereby causing it to build up in the body. The International Agency for Research on Cancer (IARC) has listed acetaldehyde as a Group 1 carcinogen. Acetaldehyde is "one of the most frequently found air toxins with cancer risk greater than one in a million".
Тарих
Ацетальдегидті алғаш рет швед фармацевті/химигі Карл Вильгельм Шеле (1774) байқаған; одан кейін француз химиктері Антуан Франсуа, граф де Фуркрой және Луи Николас Ваукелин (1800) мен неміс химиктері Иоганн Вольфганг Дёберейнер (1821, 1822, 1832) және Юстус фон Либиг (1835) зерттеген. 1835 жылы Либиг оны "алдегид" деп атады; кейін атауы "ацетальдегид" деп өзгертілді.
Метанолды гидроформалациялау
Метанолды кобальт, никель немесе темір тұздары сияқты катализаторлармен гидроформализациялау ацетальдегидті де өндіреді, бірақ бұл процесс өнеркәсіптік маңызы жоқ. Сол сияқты, бәсекеге қабілетсіз ацетальдегид синтез газынан шамалы селективтілікпен пайда болады. Бөлме температурасында ацетальдегид (CH3CH=O) винил спиртінен (CH2=CHOH) 42,7 кДж/моль-ға тұрақтырақ: Жалпы алғанда, кето-энол таутомеризациясы баяу жүреді, бірақ қышқылдармен катализденеді. Атмосфералық немесе стратосфералық жағдайларда фотоиндуцированная кето-энол таутомеризациясы мүмкін. Бұл фототаутомеризация Жер атмосферасы үшін маңызды, өйткені винил спирті атмосферадағы карбон қышқылдарының алғы құралы деп саналады.
Қосу және конденсация реакциялары
Ацетальдегид – органикалық синтезде жиі кездесетін электрофил. Қосымша реакцияларда ацетальдегид прохиральды болып табылады. Ол негізінен альдоль реакцияларында және оған байланысты конденсация реакцияларында "CH3C+H(OH)" синтонының көзі ретінде қолданылады. Гринард реагенттері және органолитий қосылыстары MeCHO-мен реакцияласып, гидроксиэтил туындыларын береді. Ең таңғажайып қосымша реакциялардың бірінде формальдегид кальций гидроксидінің қатысуымен MeCHO-мен қосылып, пентаэритрит C(CH2OH)4 және форматты құрайды. Штрекер реакциясында ацетальдегид цианид пен аммиакпен конденсацияланып, гидролизден кейін аминқышқылы аланинге айналады. Ацетальдегид аминдермен конденсацияланып иминдерді түзеді; мысалы, циклогексиламинмен N-этилиденциклогексиламинге айналады. Бұл иминдер альдоль конденсациясы сияқты келесі реакцияларды бағыттау үшін қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, ол гетероциклді қосылыстарды синтездеудегі құрылыс блогы болып табылады. Мысалы, аммиакпен өңделгенде 5-этил-2-метилпиридинге ("альдегид коллидин") айналады.
Полимерлік формалар
Ацетальдегидтің үш молекуласы конденсацияланып, C-O бір байланыстары бар циклдік тример – "паральдегид" құрайды. Сол сияқты, ацетальдегидтің төрт молекуласының конденсациясы циклдік молекула – "метальдегидті" береді. Паральдегидті күкірт қышқылы катализаторын пайдаланып, жақсы өніммен алуға болады. Метальдегидті тек бірнеше пайыздық өніммен және суыту арқылы ғана алуға болады, көбінесе H2SO4 емес, HBr катализаторы ретінде қолданылады. -40°C температурада қышқыл катализаторлардың қатысуымен полиацетальдегид түзіледі. Винил спирті ацетальдегидтің полимерлік түрі болғанымен, поливинил спирті ацетальдегидтен алынбайды.
Ацеталды туындылар
Ацетальдегид сусыздануға жағдай жасағанда этанолмен реакцияласып, тұрақты ацетал түзеді. CH3CH(OCH2CH3)2 өнімінің ресми атауы 1,1-диэтоксиэтан, бірақ ол көбінесе "ацетал" деп аталады. Бұл шатасуға себеп болуы мүмкін, себебі "ацетал" термині көбінесе осы нақты қосылысты емес, RCH(OR')2 немесе RR'C(OR'')2 функционалдық топтарын қамтитын қосылыстарды сипаттау үшін қолданылады. Шындығында, 1,1-диэтоксиэтан ацетальдегидтің диэтил ацеталы деп те аталады.
Қорылу шектері
Шекті рұқсат етілетін концентрация 25 ppm (STEL/жоғары шекті мән) және MAK (жұмыс орнындағы ең жоғары концентрация) 50 ppm құрайды. 50 ppm ацетальдегидте мұрын шырышының тітіркенуі немесе жергілікті тіндердің зақымдануы байқалмайды. Ацетальдегид организмге сіңген кезде бауырда сірке қышқылына жылдам метаболизденеді. Аз ғана бөлігі өзгермеген күйінде шығарылады. Көз тамырға енгізгеннен кейін, қандағы жартылай ыдырау мерзімі шамамен 90 секундты құрайды.
Қатты ашу
Ацетальдегид теріге, көзге, шырышты қабықтарға, жұтқыншаққа және тыныс алу жолдарына тітіркендік әсер етеді. Бұл 1000 ppm-ге дейін төмен концентрацияларда кездеседі. Осы қосылысқа ұшырағанда пайда болатын симптомдарға лоқсып құсу, құсу және бас ауруы жатады. Бұл симптомдар дереу пайда болмауы мүмкін. Ацетальдегидтің ауадағы сезілу шегі 0,07 мен 0,25 ppm аралығында болады. 1988 жылы Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі: «Этанолдың негізгі метаболиті – ацетальдегидтің тәжірибелік жануарларда канцерогендік қасиеттеріне жеткілікті дәлелдер бар» деп мәлімдеді. 2009 жылдың қазан айында Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі ацетальдегидтің жіктелуін жаңартып, алкогольді сусындарға кіретін және организмде іштен пайда болатын ацетальдегидтің адамға канцерогендік әсер ететін I топтағы зат екенін мәлімдеді. Бұған қоса, ацетальдегид ДНК-ны зақымдайды және белоктармен байланысып, бұлшықеттердің қалыптан тыс дамуына себеп болады.
ДНҚ қиылысу байланыстары
Ацетальдегид ДНК молекуласының екі тізбегі арасында байланыс түзетін зақымдануға себеп болады, бұл ДНК зақымдануының бір түрі. Мұндай зақымдар екі репликациямен байланысты ДНК жөндеу жолдарының бірі арқылы жөнделуі мүмкін. Біріншісі Фанкони анемиясымен ауырған науқастарда бұзылған гендердің өнімдерін пайдаланатындықтан ФА жолы деп аталады. Бұл жөндеу жолы мутациялардың жиілігінің артуына және мутациялар спектрінің өзгеруіне алып келеді.
Генетикалық жағдайлар
818 ауыр ішкілікті зерттеу көрсетті, АДХ1С генін кодтайтын геннің АДХ1С*1 генетикалық варианты арқылы қалыптыдан көп ацетальдегидке ұшыраған адамдардың жоғарғы асқазан-ішек жолы мен бауыр қатерлі ісіктерге шалдығу қаупі артады.
Дисульфирам
Дисульфирам (Антабус) ацетальдегид дегидрогеназасын – бұл қосылысты сірке қышқылына окистендіретін ферментті – тежейді. Этанол метаболизмі ацетальдегидті түзген соң, ацетальдегид дегидрогеназа оны сірке қышқылына айналдырады, бірақ фермент тежелгенде ацетальдегид жинала бастайды. Егер дисульфирам қабылдап жатқан адам этанол ішсе, этанолдың ішек қышымасы әлдеқайда жылдам және күштірек сезіледі (дисульфирам-спирттік реакция). Осы себепті дисульфирам кейде алкогольге тәуелді адамдардың ішімдіктен бас тартуына көмектеседі.
Ішкі ауа
Ацетальдегид жұмыс орындарында, үй ішінде және сыртқы ортада кездесетін потенциалды ластаушы зат болып табылады. Адамдардың көпшілігі өмірінің 90%-дан астамын үй ішінде өткізетіндіктен, кез келген әсерге ұшырау мүмкіндігі және адам денсаулығына қауіп төнуі артады. Францияда жүргізілген зерттеуде 16 үйден алынған нәтижелерге сәйкес, ацетальдегидтің үй ішіндегі орташа концентрациясы сыртқы ортадағы концентрациясынан шамамен жеті есе жоғары болды. Қонақ бөлмесіндегі орташа көрсеткіш 18,1±17,5 мкг/м³ ал жатын бөлмесінде 18,2±16,9 мкг/м³ құрады, ал сыртқы ауадағы орташа концентрация 2,3±2,6 мкг/м³ болды. Бензол, формальдегид, ацетальдегид, толуол және ксилен сияқты ұшпалы органикалық қосылыстар (ҰОҚ) денсаулыққа тигізетін әсерлеріне байланысты басым ластаушы заттар деп есептелуі керек деген қорытындыға келді. Жаңадан салынған немесе жөнделген ғимараттардағы ҰОҚ концентрациясы көбінесе бірнеше есе артық болатыны анықталды. Үйлерде ацетальдегидтің негізгі көздеріне құрылыс материалдары, ламинат, ПВХ едендер, лакталған ағаш едендер және лакталған қайын/қарағай едендер (лактан, ағаштан емес) жатады. Сонымен қатар, ол пластиктерде, майлы және сулы бояуларда, композиттік ағаш төбелерде, бөлшектерден жасалған тақталарда, фанерада, өңделген қарағай ағашында және ламинатталған чипборд жиһазда да кездеседі.
Сыртқы ауа
Ацетальдегидтің қолданылуы түрлі салаларда кеңінен таралған, және оның өндірілуі, қолданылуы, тасымалдануы және сақталуы барысында қалдық суға немесе ауаға бөлінуі мүмкін. Ацетальдегидтің көздеріне стационарлық ішкі жану қозғалтқыштарынан шығатын және тас көмір, ағаш немесе қоқыс, мұнай және газ өндірісі, мұнай өңдеу зауыттары, цемент пештері, ағаш және ағаш өңдеу, қағаз фабрикаларынан бөлінетін жанар май газдары жатады. Ацетальдегид автомобиль және дизельдік түтінде де кездеседі. Осының салдарынан, ацетальдегид "бір миллионнан астам қатерлі ісік қаупі бар, ауада ең көп таралған зиянды заттардың бірі" болып табылады. Тәуелділік туралы егешкілерде жүргізілген зерттеулерде оның никотинмен бірлескен әсер ететіні көрсетілген. Ацетальдегид темекі түтініндегі ең көп кездесетін канцероген болып табылады; темекі шегу кезінде ол сілекейге еріп сіңеді.
Канобис түтіні
Канопид түтінінде ацетальдегид табылды. Бұл жаңа химиялық техникалардың қолданылуы арқылы анықталды, олар зертхана жағдайында ацетальдегид ДНК-ға зақым келтіретінін көрсетті.
Алкогольді ішімдіктер
Көптеген микробтар этанолдан ацетальдегидті өндіреді, бірақ олардың ацетальдегидті жою қабілеті төмен, бұл сілекей, асқазан сөлі және ішек қышқылында ацетальдегидтің жиналуына алып келуі мүмкін. Ферменттелген тағамдар мен көптеген алкогольді сусындар да маңызды мөлшерде ацетальдегидті қамтуы мүмкін. Ацетальдегид, этанолдың, темекі түтінінің және диетаның шырышты қабықшадағы немесе микробтық тотығуынан пайда болатын, адамның жоғарғы ас қорыту жолында жинақталатын канцероген ретінде әрекет етеді. Еуропалық комиссияның Тұтынушылар қауіпсіздігі жөніндегі ғылыми комитетінің (SCCS) "Ацетальдегид туралы пікірі" (2012) бойынша, косметикалық өнімдердегі ерекше қауіп шегі 5 мг/л құрайды және ацетальдегидті ауыз шаю өнімдерінде қолдануға болмайды.
Пластмасса
Ацетальдегид полиэтилентерефталаттың (ПЭТ) фотоокистенуі арқылы, II типті Норриш реакциясы бойынша өндіріле алады. Бұл процесте өндірілетін мөлшері өте шағын болғанымен, ацетальдегидтің дәмдік/иістік сезімталдығы өте төмен, шамамен 20–40 ppb және бөтелкеленген судың дәмін бұзуы мүмкін. Кез келген уыттылық деңгейінен гөрі, орташа тұтынушы ацетальдегидті анықтай алатын деңгей әлдеқайда төмен.
Кандиданың өсіп-өнуі
Candida albicans потенциалды қатерлі ісікке ұшырау мүмкіндігі бар ауыз қуысы ауруларымен ауыратын науқастарда проблема тудыруға жеткілікті мөлшерде ацетальдегид шығарады.