Кіріспе

Тимидин (символ dT немесе dThd), сондай-ақ дезокситимидин, дезоксирибозилтимин немесе тимин дезоксирибозиді деп те аталады, пиримидин дезоксинуклеозиді болып табылады. Дезокситимидин – екі тізбекті ДНК-да дезоксиаденозинмен (А) жұптасатын Т ДНК нуклеозиді. Жасуша биологиясында ол G1/ерте S фазасында жасушаларды синхрондау үшін қолданылады. РНК синтезіне қатысатын тимин нуклеотидтерінің алдын-алағы болмағандықтан, «дезокси» префиксі көбінесе жіберіліп қалады. Антиретровирустық препарат азидотимидинді (АЗТ) өндіруде тимидинге деген қажеттілік туғанға дейін, әлемдегі тимидин өндірісінің көп бөлігі сельдь балығының уызынан алынған. Тимидин негізінен ДНК-да кездеседі, бірақ ол тРНК-ның Т-тұйығында да кездеседі.

Құрылымы мен қасиеттері

Құрамында дезокситимидин дезоксирибозадан (пентозалы қант) құралған нуклеозид болып табылады, ол пиримидин базасы тиминге қосылған. Дезокситимидин бір, екі немесе үш фосфор қышқылы тобымен фосфорилирленіп, dTMP (дезокситимидин монофосфаты), dTDP немесе dTTP (тиісінше ди- және трифосфаттары) түзеді. Ол қатты күйде кішкентай ақ кристалдар немесе ақ кристалды ұнтақ түрінде кездеседі. Оның молекулалық массасы 242,229 у, ал балқу температурасы 185 °C. Дезокситимидиннің стандартты температура мен қысым (СТП) жағдайындағы тұрақтылығы өте жоғары. Дезокситимидин улы емес және ДНҚ-дағы төрт нуклеозидтің бірі ретінде барлық тірі организмдерде және ДНҚ вирустарында табиғи түрде кездесетін қосылыс. РНК-да тимидиннің орнына уридин (рибозаға қосылған урацил) болады. Урацил химиялық тұрғыдан тиминге өте ұқсас, ол сондай-ақ 5-метилурацил деп те аталады. Тимин нуклеотидтері ДНҚ-ның (бірақ РНК-ның емес) алдағы түзілісі болып табылатындықтан, "дезокси" префиксі көбінесе қалдырылмайды, яғни дезокситимидинді көбінесе тимидин деп атайды. Тимидин химиялық тератоген ретінде тізімделген.

Модификацияланған аналогтар

Иододеоксиуридин радиосенсибилизатор болып табылады және иондаушы сәулеленуден туындаған ДНК зақымдану мөлшерін арттырады. Азидотимидин (AZT) – HIV инфекциясын емдеуде қолданылады. AZT вирустың тіршілік циклындағы маңызды қадам – кері транскрипция процесін тежейді. Радиобелгіленген тимидин (TdR), мысалы, тритиатталған тимидин (3H TdR), жасушалардың көбеюін анықтау тәжірибелерінде жиі қолданылады. Тимидин бөлінетін жасушаларға енгізіледі және сұйық сцинтилляция санағышымен өлшенетін енгізілу деңгейі жасушалардың көбеюіне пропорционалды. Мысалы, лимфопролиферативтік ауруларда лимфоциттердің көбеюін осылай өлшеуге болады. Бромдеоксиуридин (BrdU) – тірі тіндерде көбейіп жатқан жасушаларды анықтау үшін жиі қолданылатын тимидиннің тағы бір аналогы. 5-Этинил-2'-дезоксиуридин (EdU) – тимидиннің аналогы, ол бөлінетін жасушалардың ДНК-сына енгізіледі және жасуша мәдениетінде немесе тірі тіндерде ДНК синтезін бағалау үшін қолданылады. Оны флуоресцентті азидті ковалентті байланыс арқылы «кликтік химия» әдісімен көруге болады, бұл BrdU антиденелері үшін эпитопты ашуға қолданылатын жағдайларға қарағанда әлсіз әсер етеді. Эдоксудин – вирустыққа қарсы препарат. Телбивудин (β-L-2'-дезокситимидин, LdT) – созылмалы B гепатитін емдеуде қолданылатын тимидиннің өзгертілмеген, «табиғи емес» L энантиомері.

Тимидиннің тепе-теңдігі мутация мен рекомбинацияны тудырады

Т4 бактериофагының өсуі кезінде тимидиннің көп болуы мутацияны арттырады. Өсу кезінде тимидиннің жетіспеушілігі де мутацияны арттырады. Тимидилаттың жоғары деңгейі мутагендік және рекомбинациялық әсер ететіні байқалды, ал тимидилатқа аштық тек рекомбинациялық әсер етеді, бірақ мутагендік әсері шамалы.