Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы Callistemon (/k//æ//l//ᵻ/'/s//t//iː//m//ən/) – Myrtaceae тұқымдасына жататын бұталар туысы, алғаш рет 1814 жылы тұқым ретінде сипатталған. Тұқымның барлығы Австралияға ендемик, бірақ көптеген басқа аймақтарда кеңінен өсіріледі және кейбір жерлерде табиғи түрде тараған. Олардың жеке таксон ретіндегі мәртебесі күмәнді, кейбір мамандар каллистемон мен мелалеука арасындағы айырмашылықтың оларды жеке тұқымға бөлу үшін жеткіліксіз деп санайды.

Сипаттама

Каллистемон түрлері цилиндрлі, қылқалам тәрізді гүлдерінің дәстүрлі шиша қылқаламға ұқсауы себепті, көбінесе шиша қылқаламдар деп аталады. Олар негізінен Австралияның, әсіресе шығыс жағалауының қоңыржай аймақтарында кездеседі және әдетте ылғалды жағдайды ұнатады, сондықтан бақшаға отырғызылғанда үнемі суарумен жақсы өседі. Дегенмен, екі түрі Тасманияда, ал бірнеше түрі Батыс Австралияның оңтүстік-батысында табалады. Кем дегенде, кейбір түрлері құрғақшылыққа төзімді және кейбіреулері әлемнің басқа аймақтарында сәндік ландшафт дизайнында қолданылады.

Таксономия

Латынша атауы Callistemon өсімдіктің гүлдерін білдіретін грек тіліндегі "callis" ("сұлулық") және "stemon" ("тостаған") деген екі сөздің бірігуінен шыққан. Каллистемон туысы алғаш рет 1814 жылы Роберт Браун тарапынан ресми түрде сипатталды. Ол сипаттамасында бұл туысқа "Мелалеукаға ұқсас гүлшоғыры және созылған жіпшелері бар" Метросидерос түрлерін қосатынын атап өтті. 1867 жылы Джордж Бентам барлық Метросидерос түрлерін Мелалеукаға қосты. Бентам мелалеукаларды бес күлте жапырақшаларына қарама-қарсы топта біріктірілген тостағандары бар деп сипаттады. 1864 жылы "Fragmenta phytographiae Australiae" еңбегінде Callistemon salignus-ты сипаттаған Фердинанд фон Мюллер түрлер арасындағы айырмашылықтың "толыққанды жасанды" (omnino artificiale) екенін көрсетті. Джордж Бентам "Flora Australiensis" еңбегінде Каллистемонның Мелалеукаға біртіндеп өтіп бара жатқанын, және Ф. Мюллер оларды біріктіруді ұсынатынын атап өтті. 1876 жылы Анри Эрнест Байлон "Histoire des Plantes" еңбегінде Каллистемон, Калотамнус және Ламархеяны Мелалеукаға қосуды ұсынды. Дегенмен, көптеген авторлар 1998 жылға дейін Каллистемон және Мелалеука туыстары арасындағы айырмашылықты сақтап келді. Сол жылы Линдли Крейвен және Дж. В. Доусон Жаңа Каледониядағы каллистемон мен мелалеукалардың тығыз байланысты екенін мойындап, сол аралдағы каллистемондарды Мелалеукаға көшірді, тіпті кейбіреулерінде (мысалы, Melaleuca pancheri) тостағандары 5 топқа біріктірілмегеніне қарамастан. 2006 және 2009 жылдары Крейвен төрт каллистемоннан басқасын Мелалеукаға көшірді. Бұл төрт түр – Callistemon forresterae, Callistemon genofluvialis, Callistemon kenmorrisonii және Callistemon nyallingensis – гибридтер саналды. Мелалеуканың жаңа сипаттамасы кейбір гербарийлерде қабылданды, бірақ барлығында емес. Мысалы, Квинсленд гербарийі Melaleuca flammea (синонимі Callistemon acuminatus) түрін қабылдаса, Жаңа Оңтүстік Уэльс гербарийі Callistemon acuminatus түрін қабылдайды. 2012 жылы Фрэнк Удовичич пен Роджер Спенсер жаңадан сипатталған мелалеука түрлерін (мысалы, Melaleuca megalongensis және Melaleuca wimmerensis) жеке тостағандары бар екендігіне байланысты Каллистемонға (осыдан Callistemon megalongensis және Callistemon wimmerensis) көшірді. Олардың пікірінше, ДНК деректерін пайдалану әлі ерте. Олар сондай-ақ, егер Beaufortia, Callistemon, Calothamnus, Conothamnus, Eremaea, Melaleuca, Phymatocarpus туыстарының барлығы біріктірілсе (Крейвен ұсынғандай), онда бұл топты анықтайтын ешқандай ерекшелік болмайды деп мәлімдеді.

Бағбандықта қолдану

Көптеген коммерциялық питомниктер "Каллистемон" атауын пайдалануды жалғастыруда. Бұл түрлерді кесінділермен (кейбір түрлер басқаларына қарағанда оңай) немесе тұқымдардан көбейтуге болады. Гүлдеу әдетте көктем мен жаздың басында (қазаннан желтоқсанға дейін) болады, бірақ жағдайлар жылдың басқа уақытында гүлдеуге мүмкіндік береді. Гүл шоғырының көзге көрінетін бөліктері - аталықтар, олардың тозаңдары жіпшесінің ұшында орналасқан; жапырақшалары көзге түспейді (суретті қараңыз). Гүл бастары түрлеріне қарай әртүрлі түстерде болады; көбінесе қызыл, бірақ кейбіреулері сары, жасыл, қызғылт немесе ақ түсті. Әрбір гүл басы сабақтың айналасында үш ұялы тұқымдық қапшықтарды (суретті қараңыз) құрайды, олар өсімдік өлгенде немесе өрт тұқымдардың шығуына себеп болғанда ашылуға дейін тұқымдарымен бірге өсімдікте қалады. Аз ғана түрлер тұқымдарын жыл сайын шығарады. Шөлмектерді тоқтайларда өсіруге болады. Олар 1789 жылы Джозеф Бэнкстің Лондонның Кью бақшасына *Каллистемон цитринус* үлгісін әкелгеннен бері Еуропада өсіріліп келеді.