Кіріспе

Мирт тұқымдасының өсімдіктер туысы

Автоматты taxobox
|кескін = Melaleuca armillaris.jpg
|кескін мәтіні = Melaleuca armillaris жапырақтары мен гүлдері
|ата-аналары = 2
|таксон = Melaleuca
|авторитеті = L.
|бөлімшелік санаттар = Түрлер
|бөлімшелер = Melaleuca түрлерінің тізіміне қараңыз
|синонимдер сілтемесі =

Көптеген түрлері, мысалы, M. lineariifolia, қағаз қабықты деп белгілі және қабығы жұқа қабаттарға бөліне алады, ал туыстың шамамен 20%-ы, M. bracteata сияқты, қатты, кедір-бұдыр қабыққа ие, ал тағы 20%-ы талшықты қабыққа ие. Туыстың барлық түрлері мәңгі жасыл, ал жапырақтарының мөлшері өте кішкентай, қабықша тәрізді (M. micromera) ұзын (M. leucadendra) дейін әр түрлі болады. Көптеген түрлерінің жапырақтарында ерекше май бездері бар, бұл жапырақтарды хош иісті етеді, әсіресе олар ұнтақталған кезде. Бұл атаудың шығуы, алғашқы сипатталған үлгілердің бірінің қабығы өрттен қарауы салдарынан ақ түсті болған болуы мүмкін. "Шай ағашы" деген жалпы атау Leptospermum, Melaleuca, Kunzea және Baeckea тұқымдастарына қатысты қолданылған, өйткені Endeavour кемесінің теңізшілері Капитан Джеймс Куктың 1770 жылғы Австралияға жасаған саяхаты кезінде шайдың (Camellia sinensis) орнына осы топтардың бірінен алынған бұтаның жапырақтарын пайдаланған.

Таксономия

Мелалеука түрінің алғашқы белгілі сипаттамасын 1741 жылы Румфиус жазды, қазіргі өсімдіктерді атау жүйесі жазылмай тұрып, Herbarium amboinense еңбегінде. Ол "Arbor alba" деп атаған өсімдік қазір "Melaleuca leucadendra" деп танылады. "Melaleuca" атауын алғаш рет 1767 жылы Линней қолданған. Көптеген түрлер, бұрын "Metrosideros" деп белгілі болған, кейін "Melaleuca" тұқымдасына қосылды. Австралияда "Melaleuca" – 300-ге жуық түрі бар өсімдіктер туысының үшінші ең көп түрлі туысы. "Callistemon" туысын Роберт Браун ашқан, ол оның "Melaleuca"ға ұқсастығын байқап, аталықтары бір-бірінен бөлек пе, әлде топтасқан пе, соның негісінде ғана ажыратқан. Фердинанд фон Мюллер және Линдли Крейвен сияқты ботаниктер бұрын осы екі туысты біріктіруді ұсынған, бірақ мәселе әлі шешілген жоқ. ДНҚ зерттеулерінің нәтижесінде "Callistemon" және басқа да бірнеше туыстар "Melaleuca"ға қосылуы немесе қазіргі туыстан кем дегенде 10 жаңа туыс жасалуы мүмкін. 2014 жылы Линдли Крейвен және басқалар ДНҚ деректері мен морфологиялық дәлелдердің жетіспеуіне байланысты, Корольдік ботаникалық бақтарының күтіп ұстаған таңдалған өсімдіктер отбасыларының әлемдік тізіміне "Calothamnus" және басқа туыстарды "Melaleuca" туысының синонимдері ретінде енгізді. Алайда, бұл шешімді барлық австралиялық гербарийлер қабылдаған жоқ, және Алекс Джордж сияқты кейбір таксономистер бұл қадамға қарсылық білдірді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Мелалукалардың көпшілігі тек Австралия материгінде ғана табиғи түрде өседі. Тасманияда сегіз түрі кездеседі, бірақ олардың тек екеуі ғана осы аралға ендемик. Біреуі (M. howeana) Лорд-Хоу аралында, ал жетісі Жаңа Каледонияның бас арал – Гранде-Терреде ендемик. Папуа-Жаңа Гвинеяда да кейбір тропикалық түрлер кездеседі, ал Melaleuca cajuputi subsp. cumingiana түршесінің таралу аймағы Мьянма, Таиланд және Вьетнамға дейін созылады. Батыс Австралияның оңтүстік-батысында түрлердің ең жоғары концентрациясы байқалады, ал континенттің тропикалық солтүстігінде M. argentea және M. leucadendra сияқты түрлер кең аумақтарда басым түрлер болып табылады. Мелалукалар түрлі топырақ типтерінде өседі және олардың көпшілігі уақытша немесе тіпті тұрақты су толуға төзімді. Кейбір түрлер, әсіресе Оңтүстік Австралияның батпақты қағаз қабығы – M. halmaturorum, тұзды топырақта жақсы өседі, онда басқа көптеген түрлер тіршілікке келмейді. Көптеген мелалукалар өртке төзімді, эпикормдық бүршіктерден немесе вегетативті көбейту арқылы жаңарады, бірақ олар жаңбырлы ормандарда кездеспейді және құрғақ аймақта сирек таралған. Мелалуканың кейбір түрлері, әсіресе M. alternifolia, шай ағашы майын өндіру үшін өсіріледі және плантацияларда көптеген жәндік-зиянкестерге ұшырайды. Олардың ішінде ең маңыздысы – Paropsisterna tigrina қоңызы, бірақ басқа қоңыздар, кескіш құрттар (Agrotis түрлері), псиллидтер, түлкілер (Gryllotalpa) және басқалары да елеулі зиян келтіреді. 100-ден астам жәндік түрі мелалукалармен қоректенеді. Табиғи өсіп-өсетін жерлерде жаратылыс жауы аз, бірақ шай ағашы пилқасы (Pterygophorus түрлері) және ұзын мүйізді қоңыздар жиі кездеседі. Beesonia ferrugineus қабыршақ жәндігі Melaleuca түрлерінің бірнеше түрінің бұтақтарында дөңгелек, жұмсақ түйіншелерді құрайды. Мелалукалар мирт тотығына (Puccinia psidii) да бейім, ол нәзік өсімдік тіндеріне зақым келтіріп, өте сезімтал өсімдіктердің өліміне әкелуі мүмкін. Мирт тотығы Австралияның шығысында, Тасманияны қоса алғанда, кең таралған және Тиви аралдарында анықталды.

Инвазивті түрлер

Мелалеука бес тамырлы (кең жапырақты қағаз қабықты) – Флориданың Эверглейдс батпақтарындағы төмен жатқан сулы жерлерді кептіруге көмектесу үшін әкелінген 60 түрдің ішіндегі ең зияндысы. 20 ғасырдың басында енгізілген ол қауіпті инвазивті түрге айналып, жергілікті түрлерді ығыстыру, жабайы жануарлардың мекендеу ортасын азайту, су режимін өзгерту, топырақтың құрамын өзгерту және өрт салдарының өзгеруі сияқты зиянды әсерлерге ие.

Традициялық аборигендік пайдалану

Австралияның аборигендері бірнеше түрлі мелалеуканы сал жасауға, жабын ретінде, бинт жасауға және тағам дайындауға пайдаланған. "Ара наны" және бал Солтүстік территориядағы мелалеука ормандарынан тікенексіз аралардың ұяларынан жиналған. Бунджалунг халқы дәстүрлі түрде Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік-шығыс аймағында, Мелалеука альтернифолияның эндемик түрі өсетін жерде тұрған. Олар тері инфекцияларын емдеу үшін осы түрдің жапырақтарын уақтап, инфекцияға жағып, содан кейін жылы сазбен жапқан.

Эфирлік майлар

Melaleuca alternifolia эфир майымен ерекшеленеді, ол in vitro жағдайында саңырауқұлаққа қарсы және антибиотикалық қасиеттерге ие, ал сыртқы қолдануға қауіпсіз. Шаяғашы майын ауызға қабылдаса, ол улы болады. Melaleuca cajuputi ағашынан ұқсас май өндіріледі, ол кажупут майы деп белгілі, және Оңтүстік-Шығыс Азияда түрлі инфекцияларды емдеуге, сондай-ақ тағам мен сабынға хош иіс беруге қолданылады.

Бау-бақша шаруашылығы

Мелалукалар Австралияда да, әлемнің басқа тропикалық аймақтарында да танымал бау-бақша өсімдіктері болып табылады. Алғашқылары 1771 жылы Англияда тұқымнан өсірілген. Кейбір мелалукалар жиі өсіріледі, парктер мен үлкен бақтарда ағаш ретінде (мысалы, Melaleuca leucadendra) немесе сәндік өсімдіктер ретінде (кейде Callistemon) өсіріледі, мысалы M. citrina (Callistemon citrinus), M. hypericifolia және M. wilsonii.

Танымал мәдениетте

Чай ағаштары (кейде "Ти ағаштары" деп те жазылады) 1916 жылы Лондонның J. D. Fletcher & Co компаниясы жариялаған, австралиялық композитор Артур Чантердің (1866-1950) "Joy" атты қысқа ариясының мәтінінде нақты айтылған.