Кіріспе

Веб-сілтемелерді сақтауға арналған онлайн қызмет. Әлеуметтік закладкалар – бұл пайдаланушыларға веб-құжаттарға закладкалар қосуға, түсіндірмелер жазуға, өңдеуге және бөлісуге мүмкіндік беретін онлайн қызмет. 1996 жылдан бері көптеген онлайн закладкаларды басқару қызметтері іске қосылды; 2003 жылы құрылған Delicious «әлеуметтік закладкалар» және «тегтеу» терминдерін танымал етті. Тегтеу – әлеуметтік закладка жүйелерінің маңызды мүмкіндігі, ол пайдаланушыларға закладкаларын ұйымдастыруға және фольксономия деп аталатын ортақ сөздіктерді дамытуға мүмкіндік береді.

Ортақ белгілері

Файлдарды бөлісуден өзгеше, әлеуметтік кітапшалар ресурстардың өзін сақтамайды, тек оларға сілтеме жасайтын кітапшаларды, яғни кітапша белгісі қойылған бетке сілтемені сақтайды. Пайдаланушылар ресурстың мазмұнын жүктемей-ақ түсінуі үшін, осы кітапшаларға метадеректер түрінде сипаттамалар қосылуы мүмкін. Мұндай сипаттамалар еркін мәтіндік түсініктемелер, сапасына қатысты дауыс беру (жақтап немесе қарсы), немесе бірлесіп халықтық таксономияны (фольксономия) құрайтын тегтер болуы мүмкін. Фольксономия – бұл «көптеген пайдаланушылар ортақ контентке кілт сөздер түрінде метадеректер қосатын процесс» деп аталатын әлеуметтік тегтеу. Әлеуметтік кітапшалау жүйесінде пайдаланушылар есте сақтағысы келетін немесе бөліскісі келетін веб-беттерге сілтемелерді сақтайды. Бұл кітапшалар көбінесе ашық болады, бірақ жеке сақтауға, белгілі бір адамдармен немесе топтармен бөлісуге, белгілі бір желілерде ғана бөлісуге немесе ашық және жеке домендердің басқа да комбинацияларына рұқсат етіледі. Рұқсат алған пайдаланушылар осы кітапшаларды уақыт бойынша, санаттар немесе тегтер бойынша немесе іздеу жүйесі арқылы көре алады. Көптеген әлеуметтік кітапшалау қызметтері пайдаланушыларды дәстүрлі браузерлік жүйедегі папкалардың орнына, бейресми тегтермен кітапшаларын ұйымдастыруға ынталандырады, бірақ кейбір қызметтерде санаттар/папкалар немесе папкалар мен тегтердің комбинациясы бар. Олар сонымен қатар таңдалған тегпен байланысты кітапшаларды қарауға және оларды қанша пайдаланушы кітапшаға қосқандығы туралы ақпаратты қамтиды. Кейбір әлеуметтік кітапшалау қызметтері тегтердің арақатынасынан тегтердің немесе кітапшалардың кластерлерін жасау үшін қорытындылар шығарады. Көптеген әлеуметтік кітапшалау қызметтері кітапшалар тізіміне, соның ішінде тегтер бойынша ұйымдастырылған тізімдерге арналған веб-ағындарын ұсынады. Бұл жазылушыларға басқа пайдаланушылар сақтаған, бөліскен және тегтеген жаңа кітапшалар туралы хабардар болуға мүмкіндік береді. Бұл басқа әлеуметтік кітапша белгілеушілермен байланыс орнатып, бірлесіп жұмыс істеу арқылы сіздің сайттарыңызды ілгерілетуге көмектеседі. Осы қызметтер жетіліп, танымал бола келе, оларға қосымша мүмкіндіктер қосылды, мысалы, кітапшаларға рейтинг беру және пікірлер қалдыру, браузерлерден кітапшаларды импорттау және экспорттау, электрондық пошта арқылы кітапшаларды жіберу, веб-беттерге түсініктемелер қосу, топтар немесе басқа әлеуметтік желі мүмкіндіктері.

Тарих

Ортақ онлайн-бекітпелер туралы түсінік 1996 жылдың сәуір айында itList-тің іске қосылуымен пайда болды деп саналады, оның мүмкіндіктеріне қоғамдық және жеке бекітпелер кіретін. NASA-ның Есептеу ғылымдары бөліміндегі команда әзірлеген WebTagger деп аталатын тағы бір жүйе 1997 жылдың 7-11 сәуір аралығында Санта-Кларада өткен Алтыншы халықаралық WWW конференциясында ұсынылды. WebTagger бірнеше жетілдірілген әлеуметтік бетбелгілер мүмкіндіктерін қамтыды, оның ішінде веб-интерфейс арқылы бетбелгілерді бірлесіп бөлісу және ұйымдастыру, пікірлер қалдыру және оларды санаттар бойынша жіктеу мүмкіндігі болды. Келесі үш жылдың ішінде онлайн-бекітпелер қызметтері бәсекеге толы болды, Backflip, Blink, Clip2, ClickMarks, HotLinks және басқалар сияқты венчурлік қаржы қолдауы бар компаниялар нарыққа енді. Олар бетбелгілерді ұйымдастыру үшін папкаларды ұсынды, ал кейбір қызметтер бетбелгілерді автоматты түрде папкаларға жіктеді (әртүрлі дәрежеде дәлдікпен). Blink браузерде бетбелгілерді сақтауға арналған батырмаларды қамтыды; Backflip пайдаланушыларға өз бетбелгілерін басқаларға электрондық пошта арқылы жіберуге және серіктес веб-сайттарда "Бұл бетті бөлісіңіз" батырмаларын көрсетуге мүмкіндік берді. Тиімді кіріс моделінің болмауынан бұл әлеуметтік бетбелгілердің алғашқы буыны dot com көпіршесінің жарылуымен бірге сәтсіздікке ұшырады – Backflip «21 ғасырдың басындағы экономикалық қиындықтарды» себеп ретінде келтірді. 2005 жылы Blink-тің негізін қалаушы: «Біз тым ерте келдік деп ойламаймын немесе көпірше жарылғанда жойылдық деп ойламаймын. Менің ойымша, бәрі өнім дизайнына және тәсілдегі өте шағын айырмашылықтарға байланысты болды» деді. 2003 жылы құрылған Delicious (кейін del.icio.us деп аталды) тегтеуді алғаш рет енгізіп, әлеуметтік бетбелгілер терминін пайдаланды. 2003 жылдың қараша айында жарық көрген Frassle блог жүйесінде әлеуметтік бетбелгілер элементтері болды. 2004 жылы Delicious танымал бола бастағанда, Furl, Simpy, Spurl.net және unalog сияқты ұқсас қызметтер пайда болды. 2006 жылы Ma.gnolia (кейін Gnolia деп аталды), Blue Dot (кейін Faves деп аталды), Mister Wong және Diigo кітап белгілері саласына енді, ал Connectbeam бизнеске және кәсіпорындарға бағытталған әлеуметтік кітап белгілері мен тегтеу қызметін ұсынды. 2007 жылы IBM өзінің Lotus Connections өнімін шығарды. 2009 жылы Pinboard төлемді шоттары бар кітап белгілері қызметі ретінде іске қосылды. 2012 жылы Furl, Simpy, Spurl.net, Gnolia, Faves және Connectbeam қызметтері тоқтатылды. Digg 2004 жылы әлеуметтік жаңалықтарды бөлісу және бағалау жүйесімен құрылды, одан кейін 2005 жылы Reddit және 2006 жылы Newsvine бәсекелестері пайда болды. 2016 жылдың 20 қаңтарына қарай Reddit әлемдегі 32-ші орында тұр, ал Digg енді әлеуметтік кітап белгілері платформасы емес және 1000-нан астам орынға түсіп кетті.

Халықтық таным

Әлеуметтік сілтемелер жүйелерінде (фольксномия) ортақ сөздіктердің қарапайым түрі пайда болады. Бірлескен тегтеу күрделі жүйелердің (немесе өздігінен ұйымдастыру) динамикасының бір түрін көрсетеді. Жеке пайдаланушылардың әрекеттерін шектеу үшін орталықтандырылған басқарылатын сөздік болмаса да, әртүрлі ресурстарды сипаттайтын тегтердің таралуы уақыт өте келе тұрақты қуат заңдарының таралуына жақындайтыны дәлелденді. Мұндай сөздіктер төменде сипатталған кейбір ресми емес мәселелерге ұшыраса да, оларды көптеген пайдаланушылардың тарапынан туындаған, көпшілдік ресурстарының бір түрі деп қарастыруға болады. Іздеу деректері тұрғысынан алғанда, мұндай тегтерге негізделген жүйелердің кемшіліктері бар: кілт сөздердің стандартты жиынтығы жоқ (яғни, басқарылатын сөздіктің орнына фольксномия), мұндай тегтердің құрылымы үшін стандарт жоқ (мысалы, жекеше және көпше түрде жазу, әріптердің үлкен немесе кішкентай болуы), орфографиялық қателерге байланысты тегтеу қателіктері, бірнеше мағынасы бар тегтер, синонимдер/антонимдерді шатастырудан туындаған түсініксіз тегтер, кейбір пайдаланушылардың беймәдени және жекеленген тегтеу схемалары, сондай-ақ пайдаланушылар арасындағы иерархиялық қатынастарды көрсетуге арналған механизмнің болмауы (мысалы, сайтты ірімшік және чеддер деп белгілеуге болады, бірақ чеддер ірімшіктің нақтылауы немесе кіші классы екенін көрсететін механизм жоқ).

Қолданылуы

Жеке пайдаланушылар үшін әлеуметтік кітап белгілері әртүрлі компьютерлерден жинақталған кітап белгілері жиынтығына қол жеткізу, көптеген кітап белгілерін ұйымдастыру және кітап белгілерін байланыстармен бөлісуге мүмкіндік береді. Кәсіпорындар, кітапханалар және университеттер сияқты мекемелер мүшелері арасында ақпарат алмасуды арттыру үшін әлеуметтік кітап белгілерін пайдаланады. Сондай-ақ, әлеуметтік кітап белгілері веб-іздеуді жақсарту үшін де қолданылған.

Кәсіпорынның кітапшасын белгілеу

Әлеуметтік кітапша белгілерінен өзгеше, онда жеке тұлғалар өздерінің таңдаған веб-ресурстарын кітапша белгілері арқылы интернетте көпшілікпен бөлісе алады, ал кәсіпорын кітапша белгілері – білімді басқару және оны ұйымның ішкі желісінде таратуға арналған. Кәсіпорын кітапша белгілерін ұйымның қолданушылары вебтегі кітапша белгілерін, сондай-ақ ұйымның дерекқорлары мен файлдық серверлеріндегі білім қорын таңдау, басқару және бөлісу үшін пайдаланады.

Кітапханалар

Кітапханалар әлеуметтік закладтамаларды оқырманға ақпаратты сілтемелердің тізімін ұсынудың жеңіл жолы ретінде пайдалы деп тапты. Пенсильвания университеті (UP) PennTags жүйесімен осылай істейтін алғашқы кітапханалардың бірі болды.

Білім

Әлеуметтік кітапшалау құралдары – соңғы бірнеше жылда педагогтардың қызығушылығын арттырған, дамып келе жатқан білім беру технологиясы. Бұл технология білімді бөлісуге мүмкіндік береді және өзара әрекеттесу мен талқылаулар үшін әлеуметтік платформа ұсынады. Бұл құралдар пайдаланушыларға электрондық мәтінді бірлесіп сызуға, бөліп көрсетуге және түсіндірмелер жазуға мүмкіндік береді, сондай-ақ электрондық құжаттың жиектеріне қосымша түсініктемелер жазу механизмін ұсынады. Мысалы, Delicious курста оқу материалдарының құнының өсуіне қатысты үнемді шешім табу үшін қолданылуы мүмкін. RISAL (Intean ұйымының) пайдаланушыларына вебтегі кітапшаларды басқаруға және бөлісуге, сондай-ақ университет деңгейінде оқыту мен оқу процесін қолдауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік кітапшалау құралдары академиялық ортада бірнеше мақсаттарды қамтиды: веб-беттерді тиімді іздеу үшін ұйымдастыру және жіктеу; таңбаланған беттерге кез келген желілік компьютерден қол жеткізуді қамтамасыз ету; қажетті немесе сұранысқа ие ресурстарды басқа пайдаланушылармен бөлісу; RSS желімдері, ұялы телефондар мен PDA арқылы таңбаланған беттерге қол жеткізу, мобильділік арқылы ұйымның пайдаланушыларына кітапшаларды таңбалауға, басқаруға және бөлісуге мүмкіндік беру, сондай-ақ студенттерге бір-бірімен ынтымақтастық жасаудың және жаңалықтар ашудың қосымша жолын ұсыну. Білім беру саласындағы ерекше талап – ресурстардың бір URL мекенжайы ресурсты сипаттаса, екіншісі нақты оқу мазмұнын қамтуы. XtLearn.net бір қадамда екеуін де кітапшалауға мүмкіндік береді, ал тиісті URL мекенжайы оқытушыларға немесе білім алушыларға, жеткізілім контексіне байланысты жіберіледі. Бұл құрал Jorum, NLN, Intute және TES сияқты дәстүрлі оқу мазмұны қоймаларымен интеграцияланғанын көрсетеді.

Іздеу жүйелерімен салыстыру

Іздеу жүйелерімен салыстырғанда, әлеуметтік сілтемелер жүйесінің іздеу жүйесінің өрмекшілері сияқты дәстүрлі автоматтандырылған ресурстарды табу және жіктеу бағдарламалық құралдарынан бірнеше артықшылықтары бар. Интернет ресурстарын (мысалы, веб-сайттарды) барлық тагтар бойынша жіктеуді адамдар жасайды, олар ресурстың мазмұнын түсінеді, ал бағдарламалық құралдар ресурстың мағынасы мен сапасын алгоритмдік түрде анықтауға тырысады. Сонымен қатар, адамдар веб-өрімшілер әлі байқамаған немесе индекстемеген веб-беттерді тауып, сілтемелей алады. Бұдан өзге, әлеуметтік сілтемелер жүйесі ресурсты пайдаланушылардың қанша рет сілтемелегеніне қарай бағалай алады, бұл соңғы пайдаланушылар үшін оған сыртқы сілтемелердің саны бойынша баға беретін жүйелерге қарағанда тиімді көрсеткіш болуы мүмкін. Дегенмен, екі түрлі бағалау жүйесі де алаяқтыққа осал (қараңыз: Жүйенің қате пайдалануы), және осыған қарсы күресу үшін екеуіне де техникалық шаралар қажет.

Зорлық-зомбылық

Әлеуметтік сілтемелер сыбайлас жемқорлыққа және сөз байласуға осал. Сонымен қатар, әлеуметтік сілтемелер кері сілтемелерді құйғандықтан, кейбір веб-мастерлер іздеу жүйелерінің нәтижелер беттеріндегі өз веб-сайттарының орнын жақсарту үшін әлеуметтік сілтемелерді жасау қызметтерін пайдаланады.