Кіріспе

Google-ға тиесілі және басқарылатын әлеуметтік желілік веб-сайт

Orkut – Google-ға тиесілі және басқарылатын әлеуметтік желілік қызмет болды. Бұл қызмет пайдаланушыларға жаңа және ескі достармен танысуға, сондай-ақ қолданыстағы қарым-қатынастарды сақтауға көмектесу үшін жасалған. Веб-сайтты жасаушысы, Google қызметкері Orkut Büyükkökten атымен атады. 2008 жылы Orkut Үндістан мен Бразилияда ең көп таралған веб-сайттардың біріне айналды. Сол жылы Google Orkut-ты Бразилияда, Google Brazil компаниясы Бело-Оризонте қаласында толық басқаруға және пайдалануға көшетінін хабарлады. Бұл шешім Бразилиядағы пайдаланушылардың көп саны мен құқықтық мәселелердің күшеюіне байланысты қабылданды. 2014 жылдың 30 маусымында Google Orkut-ты 2014 жылдың 30 қыркүйегінде жабатынын жариялады. 2014 жылдың шілдесінен бастап жаңа тіркелгілер құру тоқтатылды. Пайдаланушылар өздерінің жеке парақтарын Google Takeout арқылы жүктеп алуға мүмкіндік алды. 2022 жылдың сәуірінде веб-сайт қайта іске қосылды.

Ерекшеліктері

2004 жылғы 31 наурыздағы ел бойынша Orkut трафигі
Америка Құрама Штаттары 51,36%
Жапония 7,74%
Бразилия 5,16%
Нидерланды 4,10%
Ұлыбритания 3,72%
Басқа 27,92%

2014 жылғы 30 қыркүйектегі Orkut трафигі
Бразилия 55,5%
Үндістан 18,4%
Қытай 6,4%
Америка Құрама Штаттары 3,3%
Жапония 2,7%
Басқа 15,7%

Orkut-тың мүмкіндіктері мен интерфейсі уақыт өте келе едәуір өзгерді. Алғашқыда әрбір мүше өзінің тізіміндегі кез келген досының жанкүйері болуға және досының "сенімді", "тартымды", "әдемі" екенін 1-ден 3-ке дейінгі шкала бойынша (иконкалармен белгіленген) бағалауға мүмкіндік алды, бұл нәтиже проценттік көрсеткіш ретінде көрсетілді. Facebook-тен айырмашылығы, онда тек желіңіздегі адамдардың профильдерін көруге болады, Orkut бастапқыда кез келген адамға кез келген профильді қарауға рұқсат берді, егер бұл адам "қара тізімде" болмаса (кейін бұл мүмкіндік өзгертіліп, пайдаланушылар профильдерін барлық желіге немесе белгілі бір желілерге көрсетуге мүмкіндік алды). Әрбір мүше өз профилінің параметрлерін өзгерте және достарынан немесе басқалардан көрінетін ақпаратты шектеуге құқылы болды. Тағы бір мүмкіндік – әрбір мүше Orkut-тағы кез келген басқа мүшені өзінің "ұнату тізіміне" қоса алатын болды. Пайдаланушы кірген кезде, олардың достар тізіміндегі адамдар сайтқа соңғы кіргеніне қарай реттелген тәртіппен көрсетілді. Orkut-тың бәсекелестері MySpace және Facebook сияқты басқа әлеуметтік желілер болды. Ning сайты тікелей бәсекелес болды, себебі ол Orkut-тың "қоғамдастықтарына" ұқсас әлеуметтік желілер құруға мүмкіндік берді. Orkut пайдаланушылары YouTube немесе Google Video-дан бейнелерді өз профиліне жүктеуге және пайдаланушылар қауымдастығын сауалнамаға салу үшін шектеулі немесе шектеусіз сауалнамалар жасауға мүмкіндік алды. Бір кезде GTalk-ті Orkut-пен интеграциялау мүмкіндігі болды, бұл чат және файл алмасуға мүмкіндік берді. Facebook сияқты, пайдаланушылар достарымен қызығушылықтарын бөлісу үшін "ұнату" түймесін пайдалана алды. Пайдаланушылар интерфейстің түсін кітапханадағы түрлі-түсті тақырыптардың көмегімен өзгерте алды. Тақырыптар Бразилия мен Үндістанда ғана қолжетімді болды. 2005-2008 жылдары Orkut Үндістандағы ең табысты әлеуметтік желі болып саналды. Orkut Google-дің OpenSocial қолдауын алған алғашқы өнімі болды.

Шығу тегі

Orkut 2004 жылдың 22 қаңтарында түрік бағдарламалық жасақтама инженері Orkut Büyükkökten бастамасымен Google-де жұмыс істеген кезінде дербес жоба ретінде құрылды. Ол бұрын Affinity Engines компаниясында жұмыс істегенде, университет түлектері үшін арналған InCircle атты ұқсас жүйені жасаған болатын. 2004 жылдың маусым айының соңында Affinity Engines компаниясы Google-ге қарсы сотқа шағымданып, Büyükkökten мен Google InCircle кодын негізге алғанын мәлімдеді. Бұл шағымның негізі Orkut-та InCircle-де де кездесетін 9 бірдей қателік табылуында.

Бірінші қайта құру

2007 жылдың 25 тамызында Orkut жаңа дизайнды жариялады және жаңа интерфейсте дөңгелек бұрыштар мен жұмсақ түстер, соның ішінде жоғарғы сол жақ бұрыштағы кішкентай логотип болды. 2007 жылдың 30 тамызына дейін Orkut-тың көптеген пайдаланушылары жаңа дизайнға сәйкес өздерінің жеке беттеріндегі өзгерістерді көре алды. 2007 жылдың 31 тамызында Orkut жаңа мүмкіндіктерін жариялады, оның ішінде достарды қарау тәсілін жақсарту, сіздің жеке бетіңізде және профиліңізде 8 емес, 9 досыңыз көрсетіледі, ал достарыңыздың контентіне негізгі сілтемелер олардың суретінің астында, олардың жеке беттерін қарау кезінде пайда болады. Сонымен қатар, Orkut 6 жаңа тілде қолжетімді болды: хинди, бенгал, маратхи, тамил, каннада және телугу. Пайдаланушы профиль суретінің астындағы «Параметрлер» батырмасын басу арқылы (немесе кез келген беттің жоғарғы жағындағы көк «Параметрлер» сілтемесін басу арқылы) профильді өңдеуге болады. 2007 жылдың 4 қыркүйегінде Orkut пайдаланушылардың жеке бетінде «Достарыңыздан жаңартулар» блогын көре алатынын хабарлады, онда достары өздерінің профильдерінде, фотосуреттері мен бейнелерінде өзгерістер жасағанда дереу жаңартулар алуға болады. Егер біреу жеке ақпаратын жасырғысы келсе, Orkut «Параметрлер» бетіне бас тарту батырмасын қосты. Скраптар HTML қолдауын алды, бұл пайдаланушыларға бейнелер мен суреттерді жариялауға мүмкіндік берді. 2007 жылдың 8 қарашасында Orkut үнді пайдаланушыларын Дивали мерекесімен құттықтады және оларға Orkut интерфейсін Дивали тақырыбындағы қызыл түске өзгертуге мүмкіндік берді. 2008 жылғы 1 сәуірде Orkut әзіл ретінде веб-сайтындағы атын уақытша «йогурт» деп өзгертті. 2008 жылдың 2 маусымында Orkut негізгі тақырыптар жиынтығымен тақырыптар қозғалтқышын іске қосты. Суреттерге белгі қою мүмкіндігі де болды.

Екінші қайта құру: Жаңа Оркут

2009 жылдың 27 қазанында Orkut өзінің екінші жаңартылған нұсқасын шығарды. Алғашқыда оны тек бірнеше пайдаланушы қолдана алды. Бұл пайдаланушылар өздерінің Orkut достарына жаңа нұсқаға қосылуға шақыру жібере алды. Жаңа нұсқа Google Web Toolkit (GWT) негізінде жасалған, соның арқасында пайдаланушы интерфейсінде AJAX кеңінен қолданылды. Дегенмен, жаңа нұсқаны қолданушылар ескі нұсқаға орала алатын болды. Google жаңа Orkut жылдамырақ, қарапайым және жекелендіруге қолайлы екенін мәлімдеді. Оның ішінде бейне чат, жарнамалар және ыңғайлы навигация мүмкіндіктері болды. Дизайн мүлдем жаңа болды. Пайдаланушы интерфейсі мен жұмыс процесі де күрт өзгерді. Orkut пайдаланушылар профильдері үшін әртүрлі түс таңдауларын қосты. Кейіннен тақырыптар алынып тасталды, ал жаңа Orkut-қа көшпегендер үшін Orkut белгісі пайда болды. Жаңа логотипте де "My" сөзі болды, мысалы, My Orkut-тағыдай. Негізгі беттегі достар мен қауымдастықтар тізіміне тік прокрутка жолақтары қосылды, бұл негізгі беттен-ақ барлық достар мен қауымдастықтарды көруге мүмкіндік берді. Негізгі беттегі соңғы кіргендер тізімінде соңғы алты кірген пайдаланушының бейнесі кішкентай белгішелер түрінде көрсетілді. Orkut сонымен қатар пайдаланушыларға Google Mail немесе Gmail деректері арқылы тіркелуге мүмкіндік берді.

Қара тесіктің хабарлары

Жаңа Orkut-тың пайда болуына дейін пайдаланушылар достарына хабарласудың екі жолы болды: кескін кітапшасы (Facebook қабырғасы сияқты) немесе жеке хабарлама жіберу арқылы. Жаңа Orkut кескін кітапшасына жарияланған жазбалар үшін құпиялылық баптауларын қосқандықтан, бұл нұсқада хабарламалар жүйесі тоқтатылды, бірақ ескі нұсқаны қолданушылар үшін бұл өзгеріс болған жоқ. Осының салдарынан, ескі нұсқадағы пайдаланушы жаңа Orkut қолданушысына жіберген хабарламалар алушыға есімдерін тілге тиек етпейтін болып шықты (жаңа Orkut бұл хабарламалардың жоғалғанын пайдаланушыға хабарламайды, оларды оқу үшін ғана ескі нұсқаға қайта оралу қажет).

Жалған профильдер

Кез келген онлайн әлеуметтік желідегідей, Orkut-та да көптеген жалған және көшірме профильдер болды. Қолданушылардың саны көптігіне және қамау жүйесінің тоқтатылуына байланысты, профильдер көбінесе жойылмайтын немесе жойылған жағдайда оңай қайта жасалатын.

Жек көруші топтар

2005 жылы Orkut пайдаланушылары арасындағы расизм оқиғалары туралы полицияға хабарланды және бразилиялық БАҚ-та жарияланды. 2006 жылы Бразилияның федералды соты афро-бразилиялықтарға қатысты расизм жасады деген айыппен 20 жастағы студентке қарсы қылмыстық іс қозғалды және Orkut-та қаралап жазатын мазмұнды тарату фактісі бойынша шағым түсірді. Бразилияның Федералды соты 2006 жылдың наурыз айында Orkut-та болған қылмыстарды түсіндіру үшін Google-ды сотқа шақырды. Orkut-тың барлық қауымдастықтары үшін "Тәртіп бұзу туралы хабарлау" функциясы қолжетімді болды. Егер Orkut қауымдастықтарында жеккөрушілік немесе зорлық-зомбылық мазмұны болса, олар туралы хабарлауға болады.

Иранда

Orkut Иранда өте танымал болды, бірақ кейін үкімет сайтты бұғаттады. Ресми мәліметтерге сәйкес, бұл ұлттық қауіпсіздік және танысу мен үйлену мәселелеріне байланысты болды. Бұл бұғаттан қашу үшін orkutproxy.com (қазір тоқтатылған) сияқты сайттар ирандық пайдаланушылар үшін құрылды. Yahoo! Топтары және Google Топтары сияқты басқа сайттарда Иранның Orkut проксисінің ең соңғы орналасқан жері туралы жаңалықтар алуға арналған қоғамдастықтар болды. Бір кезде үкіметтік бұғаттан Orkut-ты айналып өтуге болатын, бірақ сайт барлық анонимді проксилердегі HTTPS беттерін жапты. Содан кейін Иран ішіндегі қарапайым пайдаланушылар үшін бұл сайтқа кіруге дерлік мүмкін болмады. Orkut бұғатталғаннан бері Иранда көптеген басқа сайттар пайда болды, олар осы әлеуметтік желі моделін қолданады – мысалы, MyPardis, Cloob және Bahaneh.

Біріккен Араб Әмірліктерінде

2006 жылдың тамызында Біріккен Араб Әмірліктері Иранның үлгісімен сайтты бұғаттады. Бұл бұғаттау 2006 жылдың қазан айында жойылды. 2007 жылдың 3 шілдесінде Gulf News газеті бұл мәселеге оралып, "Дубай секс" сияқты Orkut қоғамдастықтарына қатысты халықтың шағымдарын жариялады және бұл шағымдарды мемлекеттік телекоммуникация монополиясы Etisalat-қа ресми түрде жеткізді. 2007 жылдың 4 шілдесіне қарай Etisalat сайтты қайтадан бұғаттады, бұл БАӘ-мен тыйымды талқылауға Google-дің уәдесіне қарамастан күшінде қалды.

Сауд Арабиясында

Сауд Арабиясы Orkut-қа қолжеткізуді шектеген тағы бір ел болса, Бахрейннің Ақпарат министрлігі де сондай қадам жасауға қысымға ұшырады.

MW.Orc құрт

2006 жылдың 19 маусымында FaceTime Security Labs қауіпсіздік зерттеушілері Кристофер Бойд пен Уэйн Портер MW деп аталатын құртты анықтады. Бұл құрт Orkut арқылы таралып, пайдаланушылардың банктік деректерін, логинін және парольдерін ұрлайды. Шабуыл пайдаланушы JPEG файлы ретінде маскировкаланған орындалатын файлды іске қосқанда басталды. Жұқтыруға себеп болған бастапқы орындалатын файл пайдаланушының компьютеріне екі қосымша файлды орнатты. Бұл файлдар жұқтырған пайдаланушылар "Менің компьютерім" белгішесін басып, банктік мәліметтер мен парольдерді құртты жасаған анонимді тұлғаға жіберіп отырды. Жұқтыру автоматты түрде басқа пайдаланушының Orkut Scrapbook-та URL-ді жариялау арқылы тарады, ол қонақ кітапша болып табылады, онда келушілер пайдаланушының парақшасында көрінетін түсініктемелерді қалдыра алады. Бұл сілтеме келушілерді португал тіліндегі хабарламамен алдап, қосымша фотосуреттер ұсынылады деп жалған мәлімдеме жасады. Жұқтыруды тарататын хабардың мәтіні әр жағдайда әр түрлі болды. Жеке ақпаратты ұрлаудан басқа, бұл зиянды бағдарлама алыстан компьютерді басқаруға және оны ботнетке – жұқтырылған компьютерлер желісіне – қосуға мүмкіндік береді. Бастапқы орындалатын файл (Minhasfotos.exe) іске қосылғанда екі қосымша файл құрылды: winlogon.jpg және wzip32.exe (System32 қалтасында орналасқан). Пайдаланушы "Менің компьютерім" белгішесін басқанда, оның жеке деректері бар электрондық хат жіберілді. Сонымен қатар, ол XDCC ботнетіне (файлдарды бөлісу үшін пайдаланылады) қосылуы мүмкін, ал жұқтыру сілтемесі Orkut желісіндегі таныс басқа пайдаланушыларға жіберілуі мүмкін. Жұқтыру қолмен таратылуы мүмкін, сонымен қатар жұқтырылған пайдаланушының "достар тізіміндегі" адамдарға "кешіктірілген" жұқтыру сілтемелерін жіберу мүмкіндігі де болды. Google компаниясының мәлімдемесіне сәйкес, Facetime's Greynets Blog-да жарияланғандай, компания қауіпті құртқа уақытша түзету енгізді. Бұл осалдықтар киберкафелерде немесе ортадағы адам шабуылы кезінде өте қауіпті деп есептелді, себебі олар сессияны ұрлауға және заңды есептік жазбаларды теріс пайдалануға әкелуі мүмкін. Осалдар әлі де жойылмағандықтан, Orkut пайдаланушыларына қауіп төндіріп тұрды. Бір аптадан кейін, 2007 жылдың 29 маусымында Susam Pal тағы бір қауіпсіздік ескертуін жариялады, онда Orkut аутентификация мәселесі Google және Gmail сессияларын ұрлау үшін қалай пайдаланылуы мүмкін екендігі және белгілі бір жағдайларда заңды пайдаланушының тіркелгісін қалай бұрыс пайдалануға болатыны сипатталды. Джозеф Хик Susam Pal жариялаған ескертулер негізінде тәжірибе жүргізді, пайдаланушы жүйеден шыққаннан кейін сессия қанша уақыт бойы сақталады анықтау үшін. Оның тәжірибесі пайдаланушы жүйеден шыққаннан кейін сессиялар 14 күн бойы сақталады дегенді растады. Бұл жүйеден шығу сессияны тоқтатпағандықтан, ұрланған сессияны 14 күн бойы пайдалануға болады дегенді білдіреді.

W32/KutWormer

2007 жылдың 19 желтоқсанында Javascript тілінде жазылған вирустық бағдарлама таралып, қиындықтар тудырды. Бразилиялық "Родриго Ласерда" деген пайдаланушы жасаған бұл бағдарлама қолданушыны вирусқа қатысты қоғамға автоматты түрде тіркеп, барлық достарының жеке парақшаларын өзінің көшірмелерімен жұқтырды. Нәтижесінде, 700 000-нан астам Orkut қолданушысы вирустық бағдарламаға ұшырады. Вирустық бағдарлама Orkut-тың пайдаланушыларға HTML коды бар хабарламалар жазуға мүмкіндік беретін құралы арқылы тарады.

Үндістан

2006 жылдың 10 қазанында Бомбей жоғары сотының Аурангабад алқасы Google-ге Үндістанға қарсы жеккөрушілік науқанына жол бергені үшін ескерту жіберді. Бұл Orkut әлеуметтік желісіндегі «Біз Үндістанды жек көреміз» деген қауымдастыққа қатысты, ол бастапқыда Үндістан туын өртеген сурет пен Үндістанға қарсы мазмұн жариялаған. Жоғары соттың бұл қаулысы Аурангабад адвокатының қоғамдық мүддедегі өтінішіне жауап ретінде шығарылды. Google-дің жауап беруге алты аптасы берілді. Өтініш тіркелгенге дейін көптеген Orkut пайдаланушылары бұл қауымдастықты байқап, Orkut-тағы байланыстарына электрондық пошта немесе хабарламалар жіберіп, оны Google-ге жалған деп хабарлаған, бұл оның жойылуына себеп болуы мүмкін. Қауымдастық қазір өшірілді, бірақ «Үндістанды жек көретіндерді жек көреміз» деген бірнеше қауымдастықтар пайда болды. Үндістанның 60 жылдық тәуелсіздігі қарсаңында Orkut-тың басты беті жаңартылды. Әдетте әртүрлі адамдардың фотосуреттері көрсетілетін бөлімде стильденген Orkut логотипі пайда болды. «Orkut» сөзі деванагари әрпімен жазылып, Үндістанның ұлттық түстерімен боялды. Логотипті басу Orkut India өнімдерінің менеджері Ману Рехидің Orkut-тың ішкі блогындағы жазбасына сілтеме жасайды. Сондай-ақ, бірнеше жас адамдар сайттағы жалған профильдерге алданып, кейіннен өлтірілгеніне байланысты Orkut-қа қарсы бұқаралық ақпарат құралдарында наразылық болды. 2006 жылдың 24 қарашасында Бомбей жоғары соты мемлекеттік үкіметтен Шиваджиге қарсы веб-қауымдастықты ұйымдастырғаны үшін Orkut әлеуметтік желісіне тыйым салу туралы өтініш бойынша жауап беруді сұрады. 2007 жылы Пуна ауылдық полициясы есірткі заттарына толы кешті тоқтатып, тәркіледі. Күдіктілерге 1985 жылғы «Наркотикалық және психотроптық заттар туралы» заң бойынша айып тағылды. Кейбір ақпарат құралдарының хабарлауынша, полиция 2000 жылғы «Ақпараттық технологиялар туралы» заң бойынша айыптау мүмкіндігін де қарастырып жатыр, себебі Orkut осындай есірткі саудасының бір құралы деп саналды. Үндістан полициясы Orkut-пен келісімге келіп, шағымдардың көбеюіне байланысты Orkut-ты теріс пайдаланғандарды ұстап, соттауға мүмкіндік алды.

Бразилия

2006 жылдың 22 тамызында бразилиялық федералды судья Хосе Маркос Лунардели Google-ге 28 қыркүйекке дейін шамамен жиырма төрт бразилиялық азаматтың Orkut пайдаланушысы туралы ақпаратты беруге бұйрық берді. Бұл азаматтар есірткі сату және балалар порнографиясымен айналысқан деп күдіктендірілді. Судья Google компаниясына ақпарат бразилия үкіметіне тапсырылғанға дейін күн сайын 23 000 доллар көлемінде айыппұл төлеуді бұйырды. Бразилия үкіметінің мәліметінше, бұл ақпарат балалар порнографиясын және жеккөрушілік сөздерді таратумен айналысатын адамдарды анықтау үшін де қолданылады. 2006 жылдың 27 қыркүйегінде Google сұратылған ақпараттың Бразилиядағы емес, АҚШ-тағы Google серверлерінде сақталғанын және осы себепті Бразилия заңдарына бағынбайтынын мәлімдеп, ақпаратты беруден бас тартты.

Ажырату

2014 жылдың 30 маусымында Google Orkut-тың 2014 жылдың 30 қыркүйегінде толық жабылатынын хабарлады. Пайдаланушылар соңғы жабылу күніне дейін фотоальбомдарын экспорттай алатын болды. Orkut профильдері, жазбалары, пікірлері және қауымдастық жазбаларын 2016 жылдың қыркүйегіне дейін экспорттауға болады еді. Google инженерлік директоры Пауло Голгер блогында былай деп жазды: "Соңғы он жылда Facebook, YouTube, Blogger және Google+ әлемнің түкпір-түкпірінде қауымдастықтар пайда бола бастаған сайын дамыды. Бұл қауымдастықтардың өсуі Orkut-тің өсуінен басып өтті, сондықтан біз Orkut-ке қоштасуға шешім қабылдадық". Orkut – Google қызметкерлері өз жұмыстық міндеттеріне тікелей қатысы жоқ идеяларға уақыттарының бес пайысын жұмсауға мүмкіндік берген 20% жобаның нәтижесі болды. Дегенмен, барлық ашық қауымдастықтардың мазмұны Google-де сақталды және Orkut Community Archive-де онлайн көру үшін тұрақты түрде қолжетімді (бірақ енді өңдеу мүмкін емес). 2024 жылдың 17 сәуіріне дейін веб-сайт әлі де қолданыста, бірақ оның құрылтайшысынан келген хаты көрсетіледі.