Кіріспе

NAPLPS (North American Presentation Level Protocol Syntax) – бастапқыда видеотекст және телетекст қызметтерімен қолданылуға арналған графикалық тіл. NAPLPS Канадада жасалған Telidon жүйесінен, AT&T корпорациясының шағын қосымшаларымен дамытылды. NAPLPS-тің негізгі принциптері кейіннен бірнеше микрокомпьютерлік графикалық жүйелерді құруға негіз болды.

Тарих

Оттавада орналасқан Канадалық коммуникациялық зерттеу орталығы (CRC) 1960 жылдардың соңынан бастап әртүрлі графикалық жүйелерді жасаумен айналысты, олардың көп бөлігі Герб Боунның жетекшілігімен жүзеге асты. 1970 жылдары олар назарын "суретті сипаттау нұсқаулары" жүйесін құруға бұрды, ол графикалық командаларды мәтін ағыны түрінде кодтайтын. Графика бірнеше нұсқаулар (графикалық примитивтер) ретінде кодталды, олардың әрқайсысы бір ASCII символымен бейнеленді. Графикалық координаталар XY координаталық деректердің бірнеше 6 биттік тізбектерінде кодталды, оларды әдеттегі мәтіндік тарату әдістерімен жіберу үшін ASCII диапазонына орналастыру үшін белгіленді. ASCII SI/SO символдары жіберілген "беттің" мәтіндік және графикалық бөліктерін ажырату үшін қолданылды. Бұл нұсқаулар графикалық шығыс жасау үшін жеке бағдарламалармен декодталды, мысалы, плоттерде. Басқа жұмыстар толыққанды интерактивті нұсқаны жасады. 1975 жылы CRC Norpak компаниясына нұсқауларды декодтауға және оларды түсті дисплейде көрсетуге қабілетті интерактивті графикалық терминалды әзірлеуге келісім-шарт берді. Осы кезеңде бірқатар компаниялар алғашқы телетекст жүйелерін, әсіресе BBC-нің Ceefax жүйесін жасады. Ceefax символдарды экранда көрінбейтін, қалыпты теледидар сигналдарының тік сызылым аралығындағы жолдарға кодтады, содан кейін оларды пайдаланушының теледидарындағы буфер және декодер арқылы экрандағы мәтіннің "беттеріне" айналдырды. Тәуелсіз хабар тарату органы өздерінің ORACLE жүйесін жылдам енгізді, ал екі ұйым кейіннен "Broadcast Teletext Specification" деген жалғыз стандартты пайдалануға келісті. Бұл кейіннен World System Teletext жүйесіне айналды. Солай шамамен сол уақытта басқа ұйымдар телетекстке ұқсас видеотекст жүйелерін жасады, бірақ олар теледидар сигналдарының орнына деректерді беру үшін модемдерді қолданды. Бұл ықтимал баяу және телефон желісін пайдаланды, бірақ пайдаланушыға деректерді жіберушіге қайтаруға мүмкіндік берудің маңызды артықшылығы болды. Ұлыбританияның Бас почта басқармасы Ceefax/ORACLE стандартын қолдана отырып, Prestel жүйесін іске қосты, ал Франция өзінің соңынан өте сәтті Minitel жүйесіне алғашқы қадамдарды дайындады, ол Antiope деп аталатын бәсекелес дисплей стандартын қолданды. 1977 жылы Norpak жүйесі іске қосылды және осы жұмыстың нәтижесінде CRC өздерінің телетекст/видеотекст жүйесін құруға шешім қабылдады. Еуропадағы жүйелерден айырмашылығы, CRC бастапқыда жүйенің кез келген байланыс желілерінің комбинациясында жұмыс істей алатынын шешті. Мысалы, ол деректерді пайдаланушыға жіберу үшін тік сызылым аралығын және серверлерге таңдауды қайтару үшін модемді пайдалана алады. Оны бір немесе екі бағытты жүйе ретінде пайдалануға болады. Деректерді кодтау жүйесі де NABTS (North American Broadcast Teletext Specification) протоколы ретінде стандартталды. Telidon қызметтерінің бизнес-модельдері жеткілікті дамымаған еді. Ұлыбританиядан айырмашылығы, онда телетекст тек екі ірі компанияның бірімен қолдалынды, олардың кіріс моделінің барлығы тек оқу ортасына (теледидар) негізделген, Солтүстік Америкада Telidon абоненттік негізде жұмыс істейтін компаниялармен ұсынылды.

Бір бағыттағы жүйелер

Telidon негізделген телетекст 1980 жылдардың басында Солтүстік Америкада бірнеше сынақтарда қолданылды — CBC IRIS, TVOntario, MTS демеушілігімен жүзеге асырылған IDA жобасы, мысалы. NAPLPS телетекст беттерін кодтау және көрсету үшін NABTS телетекст стандартының бір бөлігі болды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында SportsChannel өңірлік спорт желісінің филиалдары Sports Plus Network деп аталатын қызмет ұсынды, ол SportsChannel эфирде болмаған кезде спорттық жаңалықтар мен есептерді көрсетті. Экрандарда мәтінмен қатар команда логотиптері немесе ойыншылардың суреттері жиі пайда болатын, олар толығымен NAPLPS графикасымен салынған және модем арқылы Prodigy беттерін жүктеуге ұқсас, бірақ аздап жылдам болды.

Екі бағытты жүйелер

1980 жылдардың басында Солтүстік Америкада NAPLPS-ті пайдаланатын әртүрлі екітарапты жүйелер пайда болды. Солтүстік Америкадағы ең ірі мысалдар – Knight Ridder’s Viewtron (Майамиде орналасқан) және Los Angeles Times Gateway қызметі (Оранж округінде орналасқан). Екеуі де AT&T-нің Sceptre NAPLPS терминалын қолданды. Sceptre тұтынушының телефон желісі арқылы хост-компьютерлерге қосылатын баяу модемді қамтыды. Sceptre сатып алынса немесе жалға алынса, қымбатқа түсті. Негізгі компаниялардың үлкен инвестицияларына қарамастан, Viewtron да, Gateway де онжылдықтың екінші жартысына дейін сақталмады. Keyfax деп аталатын тағы бір жүйе Honeywell, Centel (кейін Sprint сатып алған) және Field Enterprises компанияларының (Chicago Sun Times газетінің сол кездегі иесі) бірлескен жобасы болып табылды. Keyfax бастапқыда WST телетекст қызметі ретінде жасалған, ол Field компаниясының Чикагодағы WFLD 32 телеарнасы және WFLD мен ұлттық суперстанция WTBS арқылы түнде көрсетілді. Кейін Keyfax-ты абоненттік қызметке айналдыру туралы шешім қабылданды, бұл қызметті сақтау үшін соңғы әрекет ретінде NAPLPS терминалды құрылғысын пайдалану жолымен жасалды. Бірақ ол сәтті болмады және Keyfax 1986 жылдың соңына қарай жұмысын тоқтатты. 1980 жылдардың басында NAPLPS технологиясы Канадада ауылдық азаматтарға жаңалықтар мен ауа райы туралы ақпарат беру және сенсорлық экрандық ақпараттық киосктарды құру үшін қолданылды. Ванкуверде бұл технология 1986 жылғы ЭКСПО көрмесінде көрсетілді. Торонтода «Teleguide» деген атпен киосктар кеңінен таралды және көптеген сауда орталықтарында және маңызды туристік орындарда орналастырылды. Бұл қала Солтүстік Америкадағы NAPLPS орталығы және NAPLPS-ке бағытталған ең сәтті әзірлеуші – Norpak компаниясының үйі болды. Norpak NAPLPS-ті әзірлеу және көрсетуге арналған аппараттық және бағдарламалық құралдарды жасады және сатты. TVOntario сондай-ақ NAPLPS контентін жасауға арналған бағдарламалық құралды әзірледі. Лондон, Онтарио штатындағы Cableshare компаниясы NAPLPS-ті сауда орталықтары үшін сенсорлық экрандық ақпараттық киосктардың негізі ретінде пайдаланды, оның флагмандық үлгісі Торонтоның Итон орталығында орналастырылды. Жүйе 8085 негізіндегі микрокомпьютерге негізделген, ол сенсорлық экрандармен жабдықталған бірнеше NAPLPS терминалдарын басқарды, барлығы Datapac арқылы артқы деректер базасына байланысты. Жүйе жаңалықтар, ауа райы және спорт туралы ақпаратпен қатар сауда орталықтарының жол карталары мен купондарын ұсынды. Cableshare сонымен қатар «Picture Painter» деп аталатын жетекші NAPLPS бетін жасау құралын әзірледі және сатты. 1980 жылдардың соңында Tribune Media Services (TMS) және Associated Press көптеген АҚШ қалаларындағы кабельдік теледидар абоненттеріне NAPLPS негізіндегі жаңалықтар экранын ұсынған AP News Plus деп аталатын кабельдік теледидар арнасын иеленді. Жаңалықтар беттері Флорида штатының Орландо қаласында Atex редакциялық жүйесінде жұмыс істейтін TMS қызметкерлері жасады және редакциялады, содан кейін жерсеріктік байланыс арқылы жергілікті кабельдік теледидар компанияларында орналасқан NAPLPS декодер құрылғыларына жіберілді. TMS және Associated Press-тің AP News Plus арнасы үшін технологияны қамтамасыз еткен компаниялардың арасында Миннеаполистегі Electronic Publishers Inc. (1985–1988) болды. 1981 жылы екі әуесқой радио операторы (VE3FTT және VE3GQW) NAPLPS синтаксисін пайдалана отырып, әуедегі тәжірибелер жүргізуге Канаданың Байланыс министрлігінен арнайы рұқсат алды, ол кезде ол «кодталған хабар тарату» болғандықтан техникалық тұрғыдан заңсыз еді. Сынақтардың сәттілігі туралы есеп бергеннен кейін, министрлік әуесқой радиотелетипіне NAPLPS-ті жалпы пайдалануға рұқсат берді. Бұл туралы ARRL радио анықтамалығында бірнеше жыл бойы хабарланды. 1988–1994 жылдар аралығында Bell Canada француздық Minitel-ге ұқсас, телефондық анықтамасы негізгі ақпаратты ұсынған Алекс деп аталатын Telidon қызметін ұсынды.

Құлдырау

NAPLPS 1990-шы жылдардың басына дейін Prodigy онлайн қызметінің графикалық негізі ретінде қолданылды. Кейбір электрондық хабар тақталары 1200 және 2400 бит/с модемдер арқылы қоңырау шалушыларға NAPLPS мазмұнын жеткізе алды. Алайда, технологияның басты артықшылығы – баяу телекоммуникация заманында күрделі графиканы ықшам нысан командаларымен кодтау мүмкіндігі – деректерді тарату жылдамдығы артқанда және растрлық графиканы қысу кең таралғанда маңызын жойды.

Мұра

1980 жылдары NAPLPS-ке ұқсас негізгі геометриясы мен командалық құрылымы бар 1970 жылдардағы техникалық ережеге негізделген Graphical Kernel System (GKS) кітапханасы микрокомпьютерлерде кеңінен қолданылды және Digital Research компаниясының GEM GUI-де пайдаланған GSX графикалық жүйесінің негізіне айналды. Кейіннен GKS 3D нұсқасына дейін кеңейтілді, ал оған қосылған мүмкіндіктер OpenGL-ге бәсекелес PHIGS (Programmer's Hierarchical Interactive Graphics System) жүйесін құрады.