Кіріспе

Темір(III) оксид гидроксиді, ақын Гётеге арналып аталған. Гётит (/ɡɜːrtaɪt/, /usalso/ɡoʊθaɪt/) – диаспора тобының минералы, темір(III) оксид гидроксидінен тұрады, нақтырақ айтқанда α полиморф. Ол топырақ және шөгінділер сияқты төмен температуралы ортада кездеседі. Гётит ежелгі заманнан бері пигмент ретінде (қоңыр сары түсті) қолданылып келеді. Францияның Ласко үңгірлерінен алынған бояу пигменттерінің сынамаларында оның қолданылғанына куәліктер табылды. Алғаш рет 1806 жылы Германияның Хердорф қаласындағы Холлерцзуг кенішінен алынған үлгілер негізінде сипатталған. Бұл гидрогенді жоғалтқан немесе жоғалтпаған кубикалық пирит түріндегі полиморф, сондай-ақ ультра тығыз алтыбұрышты құрылымға ие. Гётит диаспорамен – алюминий оксид гидроксидінің аналогты минералымен – бірдей кристалдық құрылымға ие. Оттегі және гидроксид иондары алтыбұрышты тығыз құрылымды жасайды, ал темір иондары аниондар арасындағы октаэдрлік орындарды толтырады. Темір иондары толтырған орындар кристалл бойымен созылатын жұп тізбектерді құрайды, әрбір жұп тізбек гидроксид иондарымен байланысқан.

Құрылу

Гетейт көбінесе басқа темірге бай минералдардың үгілуі арқылы қалыптасады, сондықтан латерит топырақтарында шоғырланған топырақтың кең таралған құрауышы болып табылады. Нанобөлшекті аутигендік гоетит теңіз және көл шөгінділерінде кездесетін диагендік темір оксигидроксиді болып табылады. Гоетиттің пайда болуы Fe2+ (еківалентті темір) тотығу күйінің Fe3+ (үшвалентті темір) күйіне өзгеруімен сипатталады, бұл гоетиттің жер бетінде қалыптасуына жағдай жасайды. Осы тотығу күйінің өзгеруіне байланысты гоетит көбінесе псевдоморф ретінде кездеседі. Темірлі минералдар топырақтың тотығу аймағына жеткен кезде темір (II) темірге (III) айналады, ал бастапқы минералдың түрі сақталады. Гоетит псевдоморфтарының ішінде пирит, сидерит және марказит жиі кездеседі, бірақ тиісті жағдайлар орындалса, кез келген темір (II) бар минерал гоетит псевдоморфына айналуы мүмкін. Ол сондай-ақ жер асты суларында немесе басқа шөгінді жағдайларда тұнбаға түсуі немесе гидротермальдық шөгінділерде бастапқы минерал ретінде қалыптасуы мүмкін. Гоетиттің кейбір бактерия түрлерінің шығару процестері нәтижесінде де пайда болатыны анықталды.

Қолданылуы

Оның негізгі қазіргі қолданылуы – темір кені ретінде, оны қоңыр темір кені деп атайды. Ал палеолит дәуірінен бері қызыл пигмент ретінде пайдалану үшін қыздырылып өңделген. Тропиктік климаттағы серпентинит тау жыныстарының үстінде қалыптасқан, темірге бай латериттік топырақтар темір және басқа да металдарды алу үшін өндіріледі. Сапалы гоетит үлгілері сирек кездесетін болғандықтан, коллекционерлер үшін құнды саналады. Фригияның ежелгі патшалығындағы бір мазардан, аңызға айналған Мидас патшаның әкесі Гордий патшаның денесі табылды. Оның жерлеу киімі гоетиттен жасалған бояумен боялған, ол түсі сол күйінде сақталғанда, киім алтыннан тоқылғандай көрінетін. Тарихшылар Мидас патшаның алтынға айналдыратын қасиеті туралы аңыз Фригия патшалығының алтын түсті киімдерінен бастау алған болуы мүмкін деп болжайды.