Кіріспе

Неміс публицисі, әдеби сыншысы, саяси экономисті және мемлекет теориясының маманы Адам Генрих Мюллер (30 маусым 1779 – 17 қаңтар 1829; 1827 жылдан кейін Риттер фон Ниттердорф) – неміс-австриялық консервативті философ, әдеби сыншысы және саяси экономисті, романтизм дәстүрінде қызмет еткен.

Ерте өмір

Мюллер Берлинде дүниеге келді. Оның протестанттық теологияны оқыуы тиіс болған, бірақ 1798 жылдан бастап Геттингенде заң, философия және табиғаттану ғылымдарын зерттеді. Ол Густав Гюгоның шәкірті болды. Берлинге оралғаннан кейін, досы Фридрих фон Гентц оны саясаттанумен айналысуға көндірді. Ол Гентцпен, өзінен 15 жас үлкен адаммен жақын достық қарым-қатынас орнатты, және бұл байланыс оның болашақтағы материалдық жағдайына да, рухани дамуына да маңызды ықпал етті. Екеуінің мінездері мен негізгі қағидалары әлдеқайда ерекше болғанмен, кем дегенде кейінгі кезеңде, олардың саяси мақсаттарында келісім тапты, ал достық тек өліммен аяқталды. Мюллер біраз уақыт Берлиндегі Курмэркиш камерасында референтарий болып жұмыс істеді. Мюллердің Юнкер партиясымен байланысы және олармен бірлесіп Харденберг реформаларына қарсы тұруы Пруссияда мемлекеттік қызметке тағайындалуына кедеріс келтірді. Ол Швеция мен Данияға сапар шекті, Польшада шамамен екі жыл тұрды, содан кейін Венаға барды, онда 1805 жылдың 30 сәуірінде католик дініне кірді. Гентц арқылы ол Меттернихпен танысты, ол мемлекеттік құжаттарды дайындауда оған көмектесті. Польша арқылы Мюллер Дрезденге сапар шекті, онда неміс ғылымы мен әдебиеті бойынша лекциялар оқыды (1806 ж.), оның барысында ол Шлегельдің романтизміне адал екенін көрсетті.

Мансап

1806 жылдан 1809 жылға дейін Дрезденде тұрып, Саксонияның принці Бернхард Веймардың саяси тәрбиесімен айналысты және неміс әдебиеті, драма өнері және саясаттанудан лекция оқыды. 1808 жылы Генрих фон Клейстпен бірге «Фебус» журналын шығарды. Мюллер саяси және әлеуметтік ғылымдардың байланысын түсінуге ұмтылды, сонымен қатар тарихи әдіс қолданып, оларды философия мен дінге негіздеуге тырысты. Эдмунд Берк, Фридрих фон Гентц, Жозеф де Майстр және Карл Людвиг фон Галлермен бірге ол саясаттағы революциялық идеялардың негізгі қарсыластарының бірі саналады. Мюллер 1820 жылы жарық көрген «Von der Notwendigkeit einer theologischen Grundlage der gesamten Staatswissenschaften» («Саяси ғылымның толыққанды теологиялық негізінің қажеттілігі туралы») еңбегінде, Галлер сияқты, мемлекеттің құдіретіне толығымен негізделген конституциялық және азаматтық құқық (жалпы құқық) арасындағы ерекшелікті жоққа шығарады. Оның идеалы – қазіргі саяси институттарды қайта ұйымдастыру үлгісі болуға тиіс орта ғасырлық феодализм.

Романтизм

Әдебиет және эстетика саласында Мюллер романтизм мектебіне жатады. Ол тіпті өзінің мамандығында, саясатта және саяси экономикада да романтик. Айхендорфтың "Германия поэзиялық әдебиетінің тарихы" (жаңа басылым, В. Кош, Кемптен, 1906, 352-бет) еңбегінде Мюллер "романтизмді өмірдің әлеуметтік және саяси жағдайларына қатысты қолдану үшін жеке доменді белгіледі" делінген. Карл Шмитт "Мюллердің мемлекет туралы теориясын эстетика мен стильден басқаша қарастыру мүмкін емес" деген пікір білдірді. Мюллер өзі: "Ғылым мен өнердің және олардың ең құнды идеяларының қатысты саяси өмірмен үйлесім табуы менің ірі еңбектерімнің мақсаты болды" (Vermischte Schriften, I, p. iii).

Экономика

Оның саяси экономиядағы орны Адам Смиттің материалистік либералды (сондай-ақ классикалық деп аталатын) саяси экономика жүйесіне немесе индустриялық жүйеге деген қатаң қарсылығымен анықталады. Ол Смитті қоғамды бір жақты ғылыми және жеке тұлғалық тұрғысынан қарастырғаны үшін, сондай-ақ оның көзқарастарында ағылшындықтардың тым басымдығын айыптайды. Мюллер еркін саудаға қарсы болды және автоаркияны ынталандырды. Адам Смиттің экономикалық жекешелігімен салыстырғанда, ол ұлттық экономиядағы этикалық элементті, мемлекеттің жеке тұлғаға деген міндетін және осы салада қажетті діни негізді баса көрсетеді. Мюллердің саяси экономия тарихындағы маңыздылығын оның діни және саяси көзқарастарына қарсы болғандар да мойындайды. Рошердің айтуынша, Адам Смитке қарсы оның реакциясы (Geschichte der National Ökonomik, 763-бет), "көрегендіксіз және жауыртпайтын, бірақ маңызды және көбінесе өте пайдалы". Оның көптеген қоспаларынан тазартылған кейбір идеялары неміс экономистерінің тарихи мектебінің еңбектерінде қайта жаңғырылды. Мюллердің экономикалық теорияға қосқан маңызды үлестерінің бірі – 1816 жылы жарық көрген «Versuch einer neuen Theorie des Geldes» («Ақшаның жаңа теориясына қатысты зерттеу») кітабы. Осы кітапта Мюллер қағаз ақшаны металл ақшадан жоғары қойды, себебі «сөз» немесе мөр ғана бір нәрсені ақша ретінде бекітеді, ал оның құрамындағы материалдың құны емес. Мюллер осы бекітуші сөзді немесе мөртабаны «идеал ақша» деп атады және оны «ақшаның болуының алғы шарты» деп санады. Мюллердің жазбаларындағы реакциялық және феодалдық ойлар, сол заманғы рухқа сай келмегендіктен, оның саяси идеяларының оның замандастарына елеулі және ұзақ әсер етуіне кедергі келтірді, ал олардың діни сипаты оларды әділ бағалауға мүмкіндік бермеді. Дегенмен, Мюллердің ілімі ұзақ мерзімді әсер етті, өйткені оны 20 ғасырдағы корпоративизм және корпоративтік мемлекет теорияларының өкілдері қайта қолға алды, мысалы, Отмар Шпанн (Der wahre Staat. Vorlesungen über Abbruch und Neubau der Gesellschaft, Вена, 1921 жыл).