Кіріспе

Шығыс Тынық мұхиты көтерілісі (East Pacific Rise, EPR) – Тынық мұхитының түбінде орналасқан, тектоникалық тақталардың айырылыс шекарасындағы теңіз көтерілісі (әдетте, мұхит көтерілісі деп аталады, себебі таралу жылдамдығы жоғары болғандықтан биіктігі аз және жер бедері тегіс). Ол Тынық мұхит тақтасын батыстан Солтүстік Америка тақтасынан (солтүстіктен оңтүстікке қарай), Ривера тақтасынан, Кокос тақтасынан, Наска тақтасынан және Антарктика тақтасынан бөліп тұрады. Көтеріліс Калифорния шығанағынан оңтүстікке қарай, Оңтүстік Калифорниядағы Солтон теңізінің алабынан басталып, жақын жерде Тынық мұхит Антарктикалық қырқасына (PAR) қосылады, ол Антарктикаға қарай батыс-оңтүстік-батыс бағытында созылады (бірақ кейде PAR – EPR-дің оңтүстік бөлігі деп есептеледі). Көтерілістің көп бөлігі Оңтүстік Америка жағалауынан шамамен алшақтықта орналасқан және айналасындағы теңіз түбінен биікке көтеріледі.

Шолу

Мұхит қабығы Шығыс Тынық мұхит жотасынан екі жаққа қарай жылжып жатыр. Пасха аралының жанында жылдамдық жылына астам, бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіш. Дегенмен, солтүстік бөлігінде жылдамдық шамамен ғана жылына тең. Жотаның шығыс жағында шығысқа қарай жылжитын Кокос және Наска тақталары батысқа қарай жылжитын Оңтүстік Америка және Солтүстік Америка тақталарымен кездесіп, олардың астына батып барады. Анд таулары бойындағы жанартаулар белдеуі және Орталық Америка мен Мексика арқылы өтетін жанартаулар доғасы осы соқтығысудың тікелей нәтижесі. Бажа Калифорния түбегінің шығысындағы аймақта жота кейде Калифорния шығанағының жарылыс аймағы деп аталады. Бұл жерде жаңадан пайда болған мұхит қабығы Солтүстік Америка тақтасынан бөлінген континенттік қабықпен араласады. Пасха аралының жанында Шығыс Тынық мұхит жотасы Чили жотасымен Пасха аралы және Хуан Фернандес микротақталарында қосылады, содан кейін шығысқа қарай бағытталғанда, Оңтүстік Америка тақтасының астына Перу-Чили шұңқырында, Оңтүстік Чили жағалауында батып барады. Бұл бөлік Кейп Адар-Пасха аралы қырқасы, Альбатрос кордильерасы, Пасха аралы кордильерасы, Пасха аралы жотасы және Пасха аралы дөңгелегі деп аталады. Шығыс Тынық мұхитының кейбір бөліктері көлбеу таралуға ие, мысалы, 29° және 32° арасындағы Наска-Тынық мұхиты тақтасының шекарасы. Бұл теңіз түбінің таралуы, ең жақын жота сегментіне перпендикуляр емес, жылына дейін жетеді. Шығыс Тынық мұхитында қара түтіншілер деп аталатын гидротермальдық жерлер алғаш рет 1979 жылы RISE жобасы арқылы ашылды және содан бері жан-жақты зерттелді. Бұл жерлер мұхит түбінде вулканикалық сульфид кендерінің қалыптасуына себеп болады. Көптеген ерекше терең су жануарлары осы жерлерде табылған, олар фотосинтез емес, хемосинтез арқылы тіршілік ететін экожүйеде өмір сүреді.