Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Жер литосферасының қозғалысы
Movements of Earth's lithosphere
Тектоникалық тақталардың өзара әрекеттесуі үш негізгі түрге жіктеледі:
Tectonic plate interactions are classified into three basic types:
Конвергенттік шекаралар – тақталар бір-біріне қарай жылжып, соқтығысатын аймақтар. Бұлар сондай-ақ қысымға түсіретін немесе қирату шекаралары деп те аталады. Континенттік тақта мұхиттық тақтаның астына итерілгенде обдукция аймақтары пайда болады, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі, себебі тектоникалық тақталардың салыстырмалы тығыздығы мұхиттық тақтаның субдукциялануына ыңғайлы. Бұл мұхиттық тақтаның бүктелуіне алып келеді және көбінесе жаңа орта мұхит қырқасының пайда болуына және обдукцияның субдукцияға айналуына себеп болады. Орогендік белдеулер екі континенттік тақта соқтығысып, жоғары көтеріліп, ірі тау жүйелерін құрайды. Бұлар соқтығысу шекаралары деп те аталады. Субдукция аймақтары мұхиттық тақта континенттік тақтамен кездесіп, оның астына итерілгенде пайда болады. Субдукция аймақтары мұхит шұңқырларымен сипатталады. Төмен түсетін мұхиттық тақтаның ұшы еріп, мантияда қысымды күшейтеді, нәтижесінде жанартаулар пайда болады. Кейбір мұхит шұңқырларында субдукцияланатын тақтаның орын ауыстыруына жауап ретінде басым пластинада кеңею орын алып, арқалық аңғарлар қалыптасуы мүмкін. Бұл парадоксальды түрде 1970 жылы ғана тақталар тектоникасының теориясына енгізілді, бірақ негізгі тақта шекараларында есептегенде жалпы жойылуға әкеледі. Дивергенттік шекаралар – тақталар бір-бірінен алыстап, орта мұхит қырқаларын немесе жарық аңғарларын құрайтын аймақтар. Бұлар сондай-ақ конструктивтік шекаралар деп те аталады. Трансформация шекаралары екі тақтаның шектеулі конвергенттік немесе дивергенттік белсенділікпен бір-бірін басып өтетін кезде пайда болады.
Convergent boundaries are areas where plates move toward each other and collide. These are also known as compressional or destructive boundaries. Obduction zones occurs when the continental plate is pushed under the oceanic plate, but this is unusual as the relative densities of the tectonic plates favours subduction of the oceanic plate. This causes the oceanic plate to buckle and usually results in a new mid ocean ridge forming and turning the obduction into subduction. Orogenic belts occur where two continental plates collide and push upwards to form large mountain ranges. These are also known as collision boundaries. Subduction zones occur where an oceanic plate meets a continental plate and is pushed underneath it. Subduction zones are marked by oceanic trenches. The descending end of the oceanic plate melts and creates pressure in the mantle, causing volcanoes to form. Back arc basins can form from extension in the overriding plate, in response to the displacement of the subducting slab at some oceanic trenches. This paradoxically results in divergence which was only incorporated in the theory of plate tectonics in 1970, but still results in net destruction when summed over major plate boundaries. Divergent boundaries are areas where plates move away from each other, forming either mid ocean ridges or rift valleys. These are also known as constructive boundaries. Transform boundaries occur when two plates grind past each other with only limited convergent or divergent activity.
Конвергенттік шекаралар (субдукциялық аймақтар)
Мұхиттық Наска тақтасы Перу-Чили шұңқырында континенттік Оңтүстік Америка тақтасының астына батып кіреді. Наска тақтасының солтүстігінде Кокос тақтасы Кариб тақтасының астына батып, Орта Америка шұңқырын құрайды. Оңтүстік Америка тақтасының мұхиттық қабығы Кіші Антиль аралдарындағы Кариб тақтасының астына батып кіреді. Каскадия субдукция аймағында мұхиттық Хуан-де-Фука, Горда және Эксплорер тақталары Солтүстік Американың континенттік тақтасының астына батып кіреді. Мұхиттық Тынық мұхиты тақтасы Солтүстік Америка тақтасының (континенттік және мұхиттық бөліктерден тұрады) астына батып, Алеут шұңқырын құрайды. Мұхиттық Тынық мұхиты тақтасы Жапония шұңқырында континенттік Охотск тақтасының астына батып кіреді. Филиппин теңізінің мұхиттық тақтасы Рюкю шұңқырында Еуразия тақтасының астына батып кіреді. Мұхиттық Тынық мұхиты тақтасы Филиппин теңізінің мұхиттық тақтасының астына батып, Мариан шұңқырын құрайды. Филиппин теңізінің мұхиттық тақтасы Филиппиннің жылжымалы белдеуінің астына батып, Филиппин шұңқыры мен Шығыс Лусон шұңқырын құрайды. Еуразия тақтасы Филиппиннің жылжымалы белдеуінің астына Манила шұңқырында батып кіреді. Сунда тақтасы Филиппиннің жылжымалы белдеуінің астында Негрос шұңқырында және Котобато шұңқырында орналасқан. Океандық Австралия тақтасы Сунда шұңқыры бойындағы континенттік Сунда тақтасының астына батып кіреді. Океандық Соломон теңізі тақтасы Оңтүстік Бисмарк тақтасы мен Жаңа Гебридтер тақтасының астына Австралия және Тынық мұхиты тақталарының өзара қозғалысы және жергілікті таралу орталықтарының әсерінен батып кіреді. Мұхиттық Тынық мұхиты тақтасы Австралия және Тынық мұхиты тақталарының өзара қозғалысы және жергілікті таралу орталықтарының әсерінен Тонга шұңқырында Тонга тақтасының астына батып кіреді. Мұхиттық Тынық мұхиты тақтасы Кермадек шұңқырында Кермадек тақтасының астына Жаңа Зеландияның солтүстігінде және шығысында батып кіреді, бірақ субдукция бағыты Альпілік жарылымның оңтүстігінде Пюйсегур шұңқырында Австралия тақтасы Тынық мұхиты тақтасының астына батып кіре бастағанда кері өзгереді. Оңтүстік Америка тақтасы Оңтүстік Сандвич тақтасының астына батып, Оңтүстік Сандвич шұңқырын құрайды. Океандық Австралия тақтасы Жаңа Гебридтер тақтасының астына батып, Жаңа Гебридтер шұңқырын қалыптастырады.
The oceanic Nazca Plate subducts beneath the continental South American Plate at the Peru–Chile Trench. Just north of the Nazca Plate, the oceanic Cocos Plate subducts under the Caribbean Plate and forms the Middle America Trench. Oceanic crust of the South American Plate subducts under the Caribbean Plate in the Lesser Antilles subduction zone. The Cascadia subduction zone is where the oceanic Juan de Fuca, Gorda and Explorer Plates subduct under the continental North American plate. The oceanic Pacific Plate subducts under the North American Plate (composed of both continental and oceanic sections) forming the Aleutian Trench. The oceanic Pacific Plate subducts beneath the continental Okhotsk Plate at the Japan Trench. The oceanic Philippine Sea Plate subducts beneath the Eurasian Plate at the Ryukyu Trench. The oceanic Pacific Plate subducts under the oceanic Philippine Sea Plate forming the Mariana Trench. The oceanic Philippine Sea Plate is subducting under the Philippine Mobile Belt forming the Philippine Trench and the East Luzon Trench. The Eurasian Plate is subducting under the Philippine Mobile Belt at the Manila Trench. The Sunda Plate is subducting under the Philippine Mobile Belt at the Negros Trench and the Cotobato Trench. The oceanic Australian Plate is subducted beneath the continental Sunda Plate along the Sunda Trench. The oceanic Solomon Sea Plate is subducting beneath the South Bismarck Plate and the New Hebrides Plate driven by the mutual movements of the Australian and Pacific plates and local spreading centres. The oceanic Pacific Plate is subducting under the Tonga Plate at the Tonga Trench driven by the mutual movements of the Australian and Pacific plates and local spreading centres. The oceanic Pacific Plate is subducting under the Kermadec Plate at the Kermadec Trench north and east of New Zealand but the direction of subduction reverses south of the Alpine Fault where the Australian Plate starts subducting under the Pacific Plate at the Puysegur Trench. The South American Plate is subducting under the South Sandwich Plate, forming the South Sandwich Trench. The oceanic Australian Plate is subducting underneath the New Hebrides Plate forming the New Hebrides Trench.