Кіріспе
Тынық мұхитының айналасындағы аймақ, онда көптеген жанартау жарылыстары мен жер сілкіністері болады. От шеңбері (Тынық мұхитының От шеңбері, От шеңбері, От белдеуі немесе Тынық мұхит белдеуі) – жанартаулар мен жер сілкіністерінің тектоникалық белдеуі. Ол шамамен ұзын және шамамен ені, Тынық мұхитының көп бөлігін қоршап тұрады. От шеңбері 750 мен 915 арасында белсенді немесе ұйықтап жатқан жанартауларды қамтиды, бұл әлемдегі жалпы санының үштен екісін құрайды. От шеңберіне кіретін аймақтарға байланысты жанартаулардың нақты саны өзгереді. Әлемдегі жер сілкіністерінің 90%-ға жуығы, соның ішінде ең ірілері осы белдеуде орын алады. От шеңбері – жеке геологиялық құрылым емес. Ол Тынық мұхиты төңірегіндегі конвергенттік шекаралардағы әртүрлі тектоникалық плиталардың субдукциясы нәтижесінде пайда болған. Оларға мыналар жатады: Оңтүстік Америка плитасының астында Антарктика, Наска және Кокос плиталары; Солтүстік Америка плитасының астында Тынық мұхиты және Хуан-де-Фука плиталары; Еуразия плитасының астындағы Филиппин плитасы; және Тынық мұхиты мен Австралия плиталары арасындағы күрделі шекара. Бұл плиталардың шекарасындағы өзара әрекеттесулер мұхиттық шұңқырлардың, жанартаулық доғалардың, артқы доғалардың және жанартаулық белдеулердің қалыптасуына әкелді. Антарктика түбегі мен Индонезияның батысы сияқты кейбір аймақтардың От шеңберіне кіруі даулы. От шеңбері 35 миллион жылдан бері бар, бірақ оның кейбір бөліктерінде субдукция одан да ертерек басталған; шеңбер ішінде көптеген ескі, сөнген жанартаулар орналасқан. Ал Голоцен дәуіріндегі Жердегі ең ірі төрт жанартау жарылысы От шеңберінің жанартауларында болған. Жер бетіндегі белсенді жанартаулардың көп бөлігі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Бұл субаэральды жанартаулардың көпшілігі – стратовулкандар (мысалы, Сент-Хеленс тауы), олар лава ағындарының шығуымен ауысатын тефраның жарылысты жарылыстарынан пайда болған. От шеңберінің стратовулкандарының лавалары негізінен андезит және базальттық андезиттен тұрады, бірақ дацит, риолит, базальт және басқа да сирек кездесетін түрлері де кездеседі. Вулкандар мен от арасындағы тарихи байланыс От шеңбері атауында сақталған, бірақ жанартаулар Жерді отпен өртеп жібермейді. Тынық мұхиты төңірегіндегі жанартаулық белсенділіктің белдеуінің бар екені 19 ғасырдың басында белгілі болды; мысалы, 1825 жылы белгілі вулканолог Г. П. Скроп өзінің "Вулкандар туралы ойлар" кітабында Тынық мұхитының жиегіндегі жанартаулардың тізбектерін сипаттады. Ал 30 жылдан кейін Перридің Жапонияға жасаған экспедициясы туралы жазылған кітапта От шеңберінің жанартаулары туралы былай делінген: "Олар [жапон аралдары] Тынық мұхитының жағалауын отты жерден Молукка аралдарына дейін қоршап тұрған жанартаулық дамудың орасан зор шеңберінің шегінде жатыр". (Америкалық эскадрильяның Қытай теңіздері мен Жапонияға экспедициясының баяны, 1852–54). 1878 жылы "Scientific American" журналында "От шеңбері және АҚШ-тың батыс жағалауындағы жанартаулық шыңдар" деген тақырыпта мақала жарияланды, онда Тынық мұхитының шекарасындағы жанартаулық белсенділіктің құбылысы сипатталды. Вулкандардың Тынық мұхиты төңірегінде "от шеңбері" құрайтыны туралы ерте жазбаларға Александр П. Ливингстонның 1906 жылы жарық көрген "Сан-Францискодағы жер сілкінісі мен өрттің қорқынышты оқиғасының толық тарихы" кітабы да кіреді, онда ол "Тынық мұхитының бүкіл бетін айналдыратын оттың үлкен шеңбері" деп сипаттайды. 1912 жылы геолог Патрик Маршалл "Андезит сызығы" терминін енгізді, ол Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы аралдардың арасындағы шекараны белгіледі, олар жанартау құрылымы мен лава түрлері бойынша ерекшеленеді. Кейін бұл ұғым Тынық мұхитының басқа бөліктеріне де таратылды. Андезит сызығы мен От шеңберінің орналасуы бір-біріне ұқсас. 1960 жылдардың басынан бастап плиталар тектоникасының теориясының дамуы жанартаулар мен жер сілкіністерінің, соның ішінде От шеңберінің жаһандық таралуы туралы қазіргі түсінік пен түсіндірмелерді ұсынды.
The Ring of Fire (also known as the Pacific Ring of Fire, the Rim of Fire, the Girdle of Fire or the Circum Pacific belt) is a tectonic belt of volcanoes and earthquakes. It is about long and up to about wide, and surrounds most of the Pacific Ocean. The Ring of Fire contains between 750 and 915 active or dormant volcanoes, around two thirds of the world total. The exact number of volcanoes within the Ring of Fire depends on which regions are included. About 90% of the world's earthquakes, including most of its largest, occur within the belt. The Ring of Fire is not a single geological structure. It was created by the subduction of different tectonic plates at convergent boundaries around the Pacific Ocean. These include: the Antarctic, Nazca and Cocos plates subducting beneath the South American Plate; the Pacific and Juan de Fuca plates beneath the North American Plate; the Philippine plate beneath the Eurasian plate; and a complex boundary between the Pacific and Australian Plate. The interactions at these plate boundaries have formed oceanic trenches, volcanic arcs, back arc basins and volcanic belts. The inclusion of some areas in the Ring of Fire, such as the Antarctic Peninsula and western Indonesia, is disputed. The Ring of Fire has existed for more than 35 million years but subduction has existed for much longer in some parts of the Ring; many older extinct volcanoes are located within the Ring. while the four largest volcanic eruptions on Earth in the Holocene epoch all occurred at volcanoes in the Ring of Fire. Most of Earth's active volcanoes with summits above sea level are located in the Ring of Fire. Many of these subaerial volcanoes are stratovolcanoes (e. g. Mount St Helens), formed by explosive eruptions of tephra alternating with effusive eruptions of lava flows. Lavas at the Ring of Fire's stratovolcanoes are mainly andesite and basaltic andesite but dacite, rhyolite, basalt and some other rarer types also occur. This historical link between volcanoes and fire is preserved in the name of the Ring of Fire, despite the fact that volcanoes do not burn the Earth with fire. The existence of a belt of volcanic activity around the Pacific Ocean was known in the early 19th century; for example, in 1825 the pioneering volcanologist G. P. Scrope described the chains of volcanoes around the Pacific Ocean's rim in his book "Considerations on Volcanos". Three decades later, a book about the Perry Expedition to Japan commented on the Ring of Fire volcanoes as follows: "They [the Japanese Islands] are in the line of that immense circle of volcanic development which surrounds the shores of the Pacific from Tierra del Fuego around to the Moluccas." (Narrative of the Expedition of an American Squadron to the China Seas and Japan, 1852–54). An article appeared in Scientific American in 1878 with the title "The Ring of Fire, and the Volcanic Peaks of the West Coast of the United States", which outlined the phenomenon of volcanic activity around the boundaries of the Pacific. Early explicit references to volcanoes forming a "ring of fire" around the Pacific Ocean also include Alexander P. Livingstone's book "Complete Story of San Francisco's Terrible Calamity of Earthquake and Fire", published in 1906, in which he describes " the great ring of fire which circles round the whole surface of the Pacific Ocean.". In 1912, geologist Patrick Marshall introduced the term "Andesite Line" to mark a boundary between islands in the southwest Pacific, which differ in volcano structure and lava types. The concept was later extended to other parts of the Pacific Ocean. The Andesite Line and the Ring of Fire closely match in terms of location. The development of the theory of plate tectonics since the early 1960s has provided the current understanding and explanation of the global distribution of volcanoes and earthquakes, including those in the Ring of Fire.
Географиялық шекаралары
Геологтардың көпшілігі оттық шеңберге кіретін көптеген аймақтар бойынша бір пікірде. Дегенмен, жалпы келісімге келмеген бірнеше аймақ бар. (Қараңыз: ). Индонезия оттық шеңбер мен Альпид белдеуінің қиылысында орналасқан (бұл Жердің тағы бір ұзақ, субдукциямен байланысты жанартау және жер сілкінісі аймағы, сондай-ақ Жерорта теңізі – Индонезия жанартау белдеуі деп белгілі, Оңтүстік Азия мен Оңтүстік Еуропа арқылы шығыстан батысқа қарай созылады). Кейбір геологтар Индонезияның барлық бөлігін оттық шеңберге қосады; ал көптеген геологтар Индонезияның батыс аралдарын (олар Альпид белдеуіне жатады) одан шығарып тастайды. Кейбір геологтар Антарктика түбегі мен Оңтүстік Шетланд аралдарын оттық шеңберге енгізеді, себебі Тынық мұхитының осы бөлігіндегі теңіз астындағы тақта шекаралары (Тынық мұхиты – Антарктика қырқасы, Шығыс Тынық мұхиты қырқасы және Чили қырқасы) жиналудың орнына айырылып жатыр. Бұл аймақта белгілі бір жанартаулық белсенділік болғанымен, ол субдукциямен байланысты емес. Кейбір геологтар Изу аралдарын, Бонин аралдарын және Мариан аралдарын қосады, ал басқалары оларды қоспайды, олар оттық шеңбердің бөлігі емес.
Тектоникалық тақталардың конфигурациясы
Отты сақина 35 миллион жылдан астам уақыттан бері қалыптасып келеді. Тынық мұхитының қазіргі конфигурациясы қазіргі субдукциялық аймақтардың дамуымен құрылды, бастапқыда (шамамен 115 миллион жыл бұрын) Оңтүстік Америкада, Солтүстік Америкада және Азияда. Тақталардың конфигурациясы біртіндеп өзгерген сайын, қазіргі Индонезия мен Жаңа Гвинеяның субдукциялық аймақтары пайда болды (шамамен 70 миллион жыл бұрын), содан кейін Жаңа Зеландияның субдукциялық аймағы (шамамен 35 миллион жыл бұрын) қалыптасты. Тынық мұхит тақтасы 190 миллион жыл бұрын, сол кездегі Палео Тынық мұхитының шеттерінен алыс, ерте юра дәуірінде пайда болды. Тынық мұхит тақтасы мұхит алабының шеттеріне жету үшін жеткілікті үлкен болғанша, басқа ескі тақталар мұхит алабының шеттерінде оның алдында суға батып кетті. Мысалы, Оңтүстік Американың жағалауында юра кезеңінен бастап, 145 миллион жылдан астам уақыттан бері субдукция процесі жүріп келеді, және сол жерде юра және креда кезеңдерінің жанартаулық доғаларының қалдықтары сақталған. Шамамен 120-115 миллион жыл бұрын Фаралон тақтасы Оңтүстік Америка, Солтүстік Америка және Солтүстік-Шығыс Азияның астында, ал Изанаги тақтасы Шығыс Азияның астында суға батып кетті. 85-70 миллион жыл бұрын Изанаги тақтасы солтүстік-шығысқа қарай жылжып, Шығыс Азия мен Солтүстік Американың астында, ал Фаралон тақтасы Оңтүстік Американың астында, ал Тынық мұхит тақтасы Шығыс Азияның астында суға батып кетті. Шамамен 70-65 миллион жыл бұрын Фаралон тақтасы Оңтүстік Американың астында, Кула тақтасы Солтүстік Америка мен Солтүстік-Шығыс Азияның астында, ал Тынық мұхит тақтасы Шығыс Азия мен Папуа-Жаңа Гвинеяның астында суға батып кетті. Шамамен 35 миллион жыл бұрын Кула және Фаралон тақталары толығымен суға батып, Тынық мұхит тақтасы оның шеті бойында, қазіргі Отты сақинаның контурына ұқсас конфигурациямен суға батып жатты.
Қазіргі таңдағы тақтаның пішіні
Шеңбердің шығыс бөліктері салыстырмалы түрде ірі бірнеше тақталардың соқтығысуынан пайда болады. Шеңбердің батыс бөліктері күрделірек, көптеген ірі және кіші тектоникалық тақталардың соқтығысуына толы. Оңтүстік Америкада От Шеңбері Антарктика тақтасының, Наска тақтасының және Кокос тақтасының Оңтүстік Америка тақтасының астына батып кетуінің нәтижесінде қалыптасқан. Орталық Америкада Кокос тақтасы Кариб тақтасының астына батып кетуде. Тынық мұхиты тақтасының бір бөлігі және кішкентай Хуан-де-Фука тақтасы Солтүстік Америка тақтасының астына батып кетуде. Солтүстік бөлігінде солтүстік-батысқа қарай жылжыған Тынық мұхиты тақтасы Алеут аралдарының доғасының астына батып кетуде. Одан батысқа қарай Тынық мұхиты тақтасы Камчатка түбегінде және Курил доғаларында батып кетуде. Оңтүстікке қарай, Жапония, Тайвань және Филиппиндерде Филиппин тақтасы Еуразия тақтасының астына батып кетуде. От Шеңберінің оңтүстік-батыс бөлігі күрделірек, Мариана аралдарында, Филиппинде, Шығыс Индонезияда, Папуа-Жаңа Гвинеяда, Тонгада және Жаңа Зеландияда Тынық мұхиты тақтасымен соқтығысқан бірнеше кішкентай тектоникалық тақталар бар; бұл Шеңбер бөлігі Австралияны қамтымайды, себебі бұл құрлық массасы өзінің тектоникалық тақтасының ортасында, субдукция аймақтарынан қашық жерде орналасқан. Солтүстік Америкада Мексиканың солтүстігінде және Калифорнияның оңтүстігінде субдукциямен байланысты жанартаулық белсенділікте үзіліс бар, бұл Калифорния шығанағындағы дивергент шекараға және Сан-Андреас жарылысына (жанартаулық емес трансформация шекарасы) байланысты. Солтүстік Америкада субдукциямен байланысты жанартаулық белсенділіктегі тағы бір үзіліс Солтүстік Британ Колумбиясында, Юконда және Алясканың оңтүстік-шығысында байқалады, онда жанартаулық белсенділік континенттік жарылыстың нәтижесінде пайда болады.
жанартаулардың таралуы
+Тыныш мұхитының айналымындағы Холоцен дәуірінде (соңғы 11 700 жыл) белсенді жанартаулардың таралуыКонтинентЕлАймақСубдукция аймағындағы жанартауларБасқа жанартауларЕскертулерКіріктіруге келісімАнтарктидаАнтарктика түбегі (Грэхем жері)03 ішкі тақталықЖоқАнтарктидаОңтүстік Шетланд аралдары04 ішкі тақталықішкі тақталық жарылыстар субдукциямен байланысты кері доға жарылыстарымен байланыстыЖоқОңтүстік АмерикаЧили710Пасха аралын қоспағанда (мұхиттық жарылыс)ИәОңтүстік АмерикаЧили Аргентина180екі ел арасындағы шекара бөліседіИәОңтүстік АмерикаАргентина154 ішкі тақталықТыныш мұхитында жағасы жоқЖоқОңтүстік АмерикаЧили Боливия60екі ел арасындағы шекара бөліседіИәОңтүстік АмерикаБоливия50Тыныш мұхитында жағасы жоқЖоқОңтүстік АмерикаЧили Перу10екі ел арасындағы шекара бөліседіИәОңтүстік АмерикаПеру160ИәОңтүстік АмерикаЭквадор210Галапагос аралдарын қоспағанда (қыздыру ошағы)ИәОңтүстік АмерикаЭквадор Колумбия10екі ел арасындағы шекара бөліседіИәОңтүстік АмерикаКолумбия130ИәСолтүстік АмерикаПанама20ИәСолтүстік АмерикаКоста-Рика100ИәСолтүстік АмерикаНикарагуа170ИәСолтүстік АмерикаГондурас40ИәСолтүстік АмерикаЭль-Сальвадор180ИәСолтүстік АмерикаЭль-Сальвадор Гватемала20екі ел арасындағы шекара бөліседіИәСолтүстік АмерикаГватемала210ИәСолтүстік АмерикаГватемала Мексика10екі ел арасындағы шекара бөліседіИәСолтүстік АмерикаМексика268 жарылыс3 мұхиттық жарылыс жанартауларын қоспағанда; Баха Калифорниядағы 8 құрлықтық жарылыс жанартауларыИәСолтүстік АмерикаАҚШ Калифорния, Орегон, Вашингтон229 жарылыс6 құрлықтық жарылыс жанартаулары (Оңтүстік Калифорнияда 6 және Орегонда 3)ИәСолтүстік АмерикаКанада616 ішкі тақталық2 мұхиттық жарылыс жанартауларын қоспағандаИәСолтүстік АмерикаАҚШ Аляска804 ішкі тақталықОңтүстік-Шығыс Аляскадағы, соның ішінде Алеут аралдарындағы 39 жанартау; субдукция аймағынан алыс Алясканың батысындағы 4 ішкі тақталық жанартауларды қоспағандаИәАзияРесейКамчатка670Алеут доғасындағы 1 суасты жанартауын (Пиип) қоса алғандаИәАзияРесейКурил аралдары4403 суасты жанартауын қоса алғанда; 15 жанартау Жапониямен таластыИәАзияЖапония810Изу аралдары мен Боннин аралдарын қоспағандаИәАзияТайвань402 суасты жанартауын қоса алғандаИәЖапонияИзу аралдары мен Боннин аралдары26013 суасты жанартауын қоса алғандаЖоқАҚШСолтүстік Мариан аралдары және Гуам25016 суасты жанартауын қоса алғандаЖоқАзияФилиппин4101 суасты жанартауын қоса алғандаИәАзияИндонезиябатыс аралдар70Суматра (27 жанартау), Кракатау, Ява (36 жанартау), Бали (3 жанартау), Ломбок, Сумбава және Сангеанг (яғни Сунда доғасы, Австралиялық тақтасы мен Сунда тақтасы арасындағы субдукцияның солтүстігі)ЖоқАзияИндонезияшығыс аралдар54Сулавеси, Кіші Сунда аралдары (Бали, Ломбок, Сумбава және Сангеангты қоспағанда), Халмахера, Банда аралдары, Сангихе аралдарыИәПапуа Жаңа Гвинея471 жарылыс2 суасты жанартауын қоса алғандаИәСоломон аралдары804 суасты жанартауын қоса алғандаИәВануату140Вануату және Франция (Жаңа Каледония) талас қылады21 жарылысHunter аралы және Matthew аралы; East Gemini Seamount мұхиттық жарылыстағы тауИәФиджи30ИәФранцияУоллис және Футуна10мантия қаусыры және субдукцияЖоқСамоа20мантия қаусыры және субдукция1 суасты тауын қоса алғандаЖоқТонга173 жарылыс13 суасты жанартауын қоса алғанда, 3-і субдукциямен байланысты кері доға жарылыс жанартауларыИәТонга мен Кермадек аралдары арасында10Monowai суасты тауы (Тонга мен Жаңа Зеландияның эксклюзивті экономикалық аймақтары арасында)ИәЖаңа ЗеландияКермадек аралдары604 суасты жанартауын қоса алғандаИәЖаңа Зеландия200Кермадек аралдарын қоспағанда; 8 суасты жанартауын қоса алғандаИәБарлығы91359
Жанартау жарылыстары
Жердегі Голоцен дәуірінде (соңғы 11 700 жылда) болған ең үлкен төрт жанартау атылымы От шеңберіндегі жанартауларда тіркелді. Олар: Фишер кальдерасы (Аляска, б.з.д. 8700 ж.), Курил көлі (Камчатка, б.з.д. 6450 ж.), Кикай кальдерасы (Жапония, б.з.д. 5480 ж.) және Мазама тауы (Орегон, б.з.д. 5677 ж.). Бұл атылымдардың субдукция аймақтарында мегадүрсілдемелі жер сілкіністері болған деп есептеледі. Антарктика түбегі (Грэхам Лэнд) кейде От шеңберіне қосылады. Алайда, Антарктикалық шеңберден оңтүстікке қарай орналасқан жанартаулар (мысалы, Виктория Лендтің, Эребус тауына дейін, және Мэри Бёрд Лендтің жанартаулары) субдукциямен байланысты емес, сондықтан олар От шеңберінің құрамына кірмейді.
Оңтүстік Америка
Әлемдегі ең биік белсенді жанартау – Охос-дель-Саладо, ол Отыздан шыққан аймақтың Анд таулары бөлігінде орналасқан. Ол Аргентина мен Чили арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды және соңғы рет 750 жылы атқылаған. Аргентина мен Чили шекарасындағы тағы бір Анд жанартауы – Луллаиллако, ол әлемдегі тарихи тұрғыдан белсенді ең биік жанартау, соңғы рет 1877 жылы атқылаған.
Боливия
Боливия аумағында белсенді және сөнген жанартаулар кездеседі. Белсенді жанартаулар Боливияның батысында орналасқан, олар Альтиплано жотасының батыс шегін құрайтын Кордильера Оксидентальды құрайды. Кейбір белсенді жанартаулар Чилимен ортақ, халықаралық таулар болып табылады. Боливияның барлық кайнозой дәуірінің жанартаулары Анд жанартау белдеуінің Орталық жанартау аймағының (CVZ) құрамына кіреді, бұл Наска тақтасының Оңтүстік Америка тақтасының астына батуымен байланысты процестердің нәтижесінде пайда болған. Орталық жанартау аймағы – жаңа кайнозойдың ірі жанартаулық провинциясы.
Перу
Сабакая — Перудің оңтүстігіндегі Анд тауларында, Арекипаның солтүстік-батысынан шамамен жерде орналасқан белсенді стратовулкан. Бұл Перудегі ең белсенді жанартау, 2016 жылы басталған және жалғасып жатқан атылуы бар. Убинас — Перудің оңтүстігіндегі тағы бір белсенді жанартау; оның соңғы атылуы 2019 жылы болды. Перудегі жанартаулар Перу Геофизикалық институтымен бақыланады.
Эквадор
Котопакси – Оңтүстік Америкадағы Эквадордың Кито қаласының оңтүстігінде орналасқан Анд тауларындағы стратовулкан. Бұл елдегі екінші ең биік шың, биіктігі [биіктік мәні] метрді құрайды. 1738 жылдан бері Котопакси 50 реттен астам жарылып, нәтижесінде жанартаудың айналасындағы лайлы ағыстардан көптеген аңғарлар пайда болды. 1999 жылдың қазан айында Кито қаласында Пичинча жанартауы атқылап, қаланы бірнеше сантиметр күлмен жауып тастады. Бұған дейін соңғы ірі жарылыстар 1553 және 1660 жылдары болды, онда қалаға шамамен 30 см күл жауды. Сангай жанартауы – Эквадордың орталық бөлігіндегі белсенді стратовулкан, әлемдегі ең биік белсенді жанартаулардың бірі және Эквадордың ең белсенді жанартауларының бірі. Ол көбінесе стромболиялық белсенділікті көрсетеді. 1934 жылы басталған жарылыс 2011 жылы аяқталды, ал соңғы кезде де жарылыстар болып тұрады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Сангай Солтүстік жанартау аймағының оңтүстік шекарасын белгілейді, ал оның екі үлкен қыртыстың арасында орналасуы жоғары белсенділігін анықтайды. Сангайдың шамамен 500 000 жылдық тарихы тұрақсыздықпен толы; таудың екі бұрынғы нұсқасы үлкен құлаулар салдарынан жойылған, оның қалдықтары әлі күнге дейін айналасында шашырап жатыр. Сангай – Сангай ұлттық паркінде орналасқан екі белсенді жанартаудың бірі, екіншісі – солтүстікке қарай орналасқан Тунгурахуа. Осы себепті, 1983 жылдан бері ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Ревентадор – Эквадордың шығыс Андысында орналасқан белсенді стратовулкан. 1541 жылдан бері 25 реттен астам жарылып, соңғы жарылысы 2008 жылы басталған және 2020 жылға дейін жалғасып келеді, бірақ ең ірі тарихи жарылыс 2002 жылы болды. Сол жарылыс кезінде вулканнан шыққан газ бұлттары [биіктік мәні] метрге жетті, ал пирокластикалық ағындар конустан [қашықтық мәні] шақырымға дейін жетті. 2007 жылдың 30 наурызында вулкан тағы да күлді атқылап, оның биіктігі шамамен 3 шақырымға жетті. Эквадорда ЭПН жанартау белсенділігін қадағалайды.
Коста-Рика
Поас жанартауы – Коста-Риканың орталық бөлігінде орналасқан белсенді стратовулкан. 1828 жылдан бері ол 39 рет атқан. Коста-Рика Ұлттық университетіндегі Коста-Рика вулканологиялық және сейсмологиялық обсерваториясы (OVSICORI, Observatorio Vulcanológico y Sismológico de Costa Rica) Орталық Америка вулкандық доғасындағы жанартауларды, жер сілкіністерін және басқа да тектоникалық процестерді зерттеу және бақылаумен айналысатын арнайы командаға ие.
Гватемала
1902 жылы Гватемалада Санта-Мария жанартауы күшті жарылыс жасады, ең ірі жарылыстар екі күнге созылды, шамамен магма шықты. Бұл жарылыс 20 ғасырдағы ең үлкен жарылыстардың бірі болды, 1991 жылы Пинатубо тауының жарылысынан сәл ғана кем болды. Бұл жарылыстың вулкандық жарылыс индексі 6-ға тең. Бүгінде Сантьягито әлемдегі ең белсенді жанартаулардың бірі.
Мексика
Мексиканың вулкандары Кокос және Ривера плиталарының субдукциясына байланысты Транс-Мексикалық жанартау белдеуінде орналасқан, ол оңтүстік Мексиканың орталық бөлігінде батыстан шығысқа қарай созылады. Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің шығыс жартысында жатқан Попокатепетель, Пико де Оризабадан кейін Мексиканың екінші ең биік шыңы болып табылады. Бұл Мексикадағы ең активті жанартаулардың бірі, 1519 жылы испандықтар келгеннен бері 20-дан астам ірі жарылыс болған. 1982 жылғы Эль-Чихон жанартауының жарылысы нәтижесінде жанартауға жақын тұрған шамамен 2000 адам қаза тапты, соның салдарынан 1 км диаметріндегі кальдера пайдалып, оның ішіне қышқыл кратер көлі толды. 1982 жылға дейін бұл салыстырмалы түрде беймәлім жанартау тығыз орманды және жақын маңдағы жанартау емес шыңдардан биік болған жоқ.
Америка Құрама Штаттары
Каскадтық жанартаулық доға АҚШ-тың батысында орналасқан. Бұл доғаға 20-ға жуық ірі жанартау кіреді, олардың ішінде 4000-нан астам бөлек жанартау тетіктері бар, соның ішінде көптеген стратовулкандар, қалқандық жанартаулар, лава күмбездері және шлак конустары, сондай-ақ туялар сияқты сирек кездесетін жанартау нысандарының бірнеше оқшау мысалдары бар. Доғадағы жанартаулық белсенділік шамамен 37 миллион жыл бұрын басталған, бірақ қазіргі Каскад жанартауларының көпшілігі 2 миллион жылдан ескі емес, ал ең биік шыңдары 100 000 жылдан ескі емес. Доға Каскадия субдукциялық аймағында Горда және Хуан-де-Фука плиталарының субдукциясы нәтижесінде қалыптасқан. Бұл 680 миль (1094 км) ұзындықтағы жарылыс, Тынық мұхитының жағалауынан шамамен 50 миль (80 км) қашықтықта, солтүстік Калифорниядан Британдық Колумбияның Ванкувер аралына дейін созылады. Плиталар субдукциялық аймаққа көлбеу бұрышпен жыл сайын шамамен бірнеше сантиметр жылдамдықпен қозғалады. Өте үлкен жарылыс ауданының салдарынан, Каскадия субдукциялық аймағы бүкіл ауданында жарылыс орын алса, 9,0 магнитудасынан жоғары жер сілкінісін тудыруы мүмкін. "Құлыпталған" аймақ жер сілкінісі үшін энергия жинағанда, "өткінші" аймақ, біршама пластикалық болғанымен, жарылуы мүмкін. Термиялық және деформациялық зерттеулер құлыпталған аймақтың деформациялық фронттан төменге қарай толық құлыпталғанын көрсетеді. Одан төмен құлыпталудан сейсмикалық сырғанауға өту жүреді. Әлемдегі көптеген субдукциялық аймақтардан айырмашылығы, Каскадияда континенттік шетінде мұхиттық шұңқыр жоқ. Оның орнына, террандар мен аккрециялық клин көтеріліп, жағалау және экзотикалық таулардың тізбегін құрайды. Каскад жотасын кесіп өтетін үш ірі өзеннің (Фрейзер, Колумбия және Кламат) ағысынан мол шөгінділер түсуі шұңқырдың болуын одан әрі жасыруға ықпал етеді. Дегенмен, көптеген басқа субдукциялық аймақтар сияқты, сыртқы шеті баяу қысылып жатыр, алып серіппеге ұқсас. Сақталған энергия кенеттен ақау бойымен ретсіз интервалдармен сырғанау арқылы босатылғанда, Каскадия субдукциялық аймағы 1700 жылғы Каскадия жер сілкінісі сияқты өте күшті жер сілкінісін тудыруы мүмкін (9 магнитудасы). Геологиялық деректер соңғы 3500 жыл ішінде кем дегенде жеті рет күшті жер сілкінісі болғанын көрсетеді, бұл 400-ден 600 жылға дейінгі аралықта қайталану мүмкіндігін көрсетеді. Сондай-ақ, әрбір жер сілкінісімен бірге цунамилердің пайда болуына куәліктер бар, себебі осы жер сілкіністерінің негізгі себебі – жағалауда цунамилар қалдырған "іздер" және жапондық жазбалар (цунами толқындары Тынық мұхиты арқылы жүре алады). 1980 жылы Сент-Хеленс тауының атқылауы АҚШ-тың 48 штатында тіркелген тарихтағы ең маңызды оқиға болды (VEI = 5, шығарылған материалдың көлемі), 1915 жылы Калифорнияның Лассен шыңының атқылауынан шығарылған материалдың құрылыс бұзу күші мен көлемін асып түсті. Атқылаудың алдында екі ай бойы жер сілкінісі мен будың шығуы байқалды, бұл таудың астындағы тереңдікте магманың енуіне байланысты болды, нәтижесінде Сент-Хеленс тауының солтүстік беткейінде үлкен ісіну және жарық жүйесі пайда болды. 1980 жылғы 18 мамырда сағат 8:32-де болған жер сілкінісі салдарынан әлсіреген солтүстік беткейі құлап, жарым балқыған, газға толы тау жыныстарын ашты, бұл төмен қысымға ұшырады. Тау жынысы лава мен ескі тау жыныстарының ұнтақ қоспасынан тұратын өте ыстық араласпаға жарылып, Спирит көліне қарай соншалықты жылдамдықпен қозғалды, солтүстік беткейінен оза шапты. Аляска сейсмикалық және жанартаулық белсенділігімен белгілі, әлемдегі екінші ірі жер сілкінісінің рекордын сақтайды – Ұлы жұма жер сілкінісі, және 1760 жылдан бері жарылған 50-ден астам жанартау бар. Жанартаулар материкте ғана емес, Алеут аралдарында да кездеседі. АҚШ Геологиялық қызметі және Ұлттық жер сілкінісі туралы ақпарат орталығы АҚШ-тағы жанартаулар мен жер сілкіністерін бақылайды.
Канада
Британдық Колумбия мен Юкон Тынық мұхитының жанартау белдесінде орналасқан, жанартаулар мен жанартаулық активтіліктің аймағы. Голоцен дәуірінде Канаданың батысында 20-дан астам жанартау атқан, бірақ олардың тек 6-сы ғана тікелей субдукциямен байланысты: Бридж-Ривер конустары, Кейли тауы, Гарибальди тауы, Гарибальди көлі, Сильвертрон кальдерасы және Мегер тауы массиві. Кейбір жанартауларда ыстық су бұлақтары бар. 1975 жылдан бері Британдық Колумбиядағы кейбір жанартауларда сейсмикалық белсенділік байқалды, оның ішінде субдукциямен байланысты алты жанартау, сондай-ақ Веллс Грей Клируотер жанартаулық алабы сияқты плита ішіндегі жанартаулар да бар. Британдық Колумбияның оңтүстік-батысындағы Гарибальди жанартау белдеуі – АҚШ-тағы Каскадтық жанартаулық доғаның солтүстікке қарай созылуы (оған Бейкер және Сент-Хеленс таулары кіреді) және Канададағы ең жарылғыш, жас жанартауларды қамтиды. Ол Каскадия субдукциялық аймағында Солтүстік Америка плитасының астына Хуан-де-Фука плитасының (әлдеқашан үлкен болған Фаралон плитасының қалдығы) енуі нәтижесінде пайда болған. Чилкотин тобы – Британдық Колумбияның оңтүстігіндегі Гарибальди жанартау белдеуімен параллель бағытта созылған жанартаулардың солтүстік-оңтүстік тізбегі. Бұл белдеудегі көптеген жарылыстар 6-10 миллион жыл бұрын (миоцен) немесе 2-3 миллион жыл бұрын (плиоцен) болған, бірақ плейстоценде де кейбір жақындағы жарылыстар тіркелген. Ол Каскадия субдукциялық аймағының артындағы кері доғалық кеңеюдің нәтижесі деп саналады. Табиғи ресурстар Канадасының Қоғамдық қауіпсіздік геологиялық ғылыми бағдарламасы ғарыштан келетін әсерлердің, жер сілкіністерінің, цунамилердің, жанартаулардың және көшкіндердің салдарынан туындайтын тәуекелдерді азайтуға бағытталған зерттеулер жүргізеді.
Ресей
Ресейдің Қиыр Шығысындағы Камчатка түбегі – әлемдегі ең белсенді жанартау аймақтарының бірі, онда 20 тарихи тұрғыдан белсенді жанартау бар. Ол шығысында Тынық мұхиты және батысында Охот теңізі арасында жатыр. Түбекке жақын, Тынық мұхитының жағалауы бойында Курил-Камчатка шұңқыры орналасқан, онда Тынық мұхиты тақтасының субдукциясы вулканизмді қоздырады. Стратовулкандар, қалқандық вулкандар, Гавай стиліндегі жарылыстар және гейзерлер сияқты вулкандық белсенділіктің бірнеше түрлері кездеседі. Камчатканың белсенді, ұйықтап жатқан және сөнген жанартаулары екі негізгі вулкандық белдеуде орналасқан. Соңғы белсенділік шығыс белдеуде, солтүстіктегі Шивелуч вулкандық кешенінде басталады, ол Алеут және Камчатка вулкандық доғаларының тоғысқан жерінде жатыр. Оның оңтүстігінде Ключи вулкандық тобы орналасқан, ол Ключевской мен Каменнің екі конустық жанартауынан, Толбачик пен Ушковский вулкандық кешендерінен және басқа да көптеген ірі стратовулкандардан тұрады. Орталық белдеудегі жалғыз белсенді жанартау – Ичинский, батысқа қарай орналасқан. Одан әрі оңтүстікке қарай, стратовулкандардың шығыс белдеуі Камчатканың оңтүстік ұшына дейін созылады, содан кейін Курил аралдарына жалғасады, онда 32 тарихи тұрғыдан белсенді жанартау бар.
Жапония
Жапонияда әлемдегі белсенді жанартаулардың шамамен 10% орналасқан, ол жер қыртысының өте тұрақсыз аймағында жатыр. Олар Тынық мұхиты және Филиппин теңізінің пластиналарының субдукциясы нәтижесінде пайда болған. Жыл сайын 1500-ге жуық жер сілкінісі тіркеледі, ал 4-6 магнитудасы жиі кездеседі. Еліміздің әр жерінде күнделікті шағын жер сілкіністері болып тұрады, бұл ғимараттардың сәл сілкінуіне себеп болады. Ірі жер сілкіністері сирек, 20 ғасырдағы ең танымал оқиғалар: 1923 жылғы Ұлы Канто жер сілкінісі, оның салдарынан 130 000 адам қаза тапты; және 1995 жылғы 17 қаңтардағы Ұлы Хансин жер сілкінісі, онда 6434 адам көз жұмды. 2011 жылдың 11 наурызында Жапонияны 9.0 магнитудалы жер сілкінісі шарлады, бұл елдің тарихындағы ең ірісі және АҚШ Геологиялық қызметінің мәліметтері бойынша тіркелген ең үлкен бес жер сілкінісінің бірі. Теңіз астындағы жер сілкіністері Жапонияның жағалауын цунами қаупіне ұшыратады. Бандай тауы – Жапонияның ең танымал жанартауларының бірі. Бандай тауы бірнеше бір-біріне жабысқан стратовулкандардан тұрады, олардың ең ірісі – О Бандай, ол шамамен 40 000 жыл бұрын бұрынғы жанартаудың құлауынан пайда болған ат қойны тәрізді кальдерада орналасқан. Бұл құлау Окинажима қалдықтарының лавинасын тудырды, ол оңтүстік-батысқа қарай жылжып, плинийлік жарылыспен бірге жүрді. Соңғы 5000 жылда төрт ірі фреатикалық жарылыс болды, олардың екеуі тарихи кезеңде – 806 және 1888 жылдары орын алды. Оңтүстік жағынан қарағанда Бандай конустық пішінге ие, бірақ 1888 жылғы жарылыс кезінде Ко Бандай жанартауының құлауы салдарынан жанартаудың солтүстік бөлігінің көп бөлігі жоғалып кетті. Бұл құлаудан қалдықтар лавинасы бірнеше ауылдарды көміп, бірнеше ірі көлдердің пайда болуына себеп болды. 1888 жылдың шілдесінде Бандай тауының солтүстік беткейі 1980 жылдың 18 мамырындағы Сент-Хеленс тауының жарылысына ұқсас жарылыс кезінде құлады. Бір апталық сейсмик белсенділіктен кейін, 1888 жылдың 15 шілдесіндегі үлкен жер сілкінісінен кейін қатты шу мен жарылыс болды. Көзі куәгерлері 15-20 қосымша жарылыс естіп, соңғысының солтүстікке қарай дерлік көлденең бағытта болғанын байқады. Фудзи тауы – Жапонияның ең биік және ең танымал жанартауы, ол жапон мәдениетінде маңызды орынға ие және елдің ең танымал ландшафтының бірі болып табылады. Қазіргі заманғы мұздықтан кейінгі стратовулкан бір-біріне жабысқан жанартаулар тобының үстінде салынған, олардың қалдықтары Фудзидің пішініндегі ерекшеліктерді құрайды. Фудзи тауының өсуі 11 000 – 8 000 жыл бұрын үлкен лава ағындарымен басталды, бұл жас Фудзи тауының көлемінің бес бөлігінен төртін құрады. 8 000 – 4 500 жылдар аралығында шағын жарылыстар басым болды, ал 4 500 – 3 000 жылдар аралығында лава ағындарының кезегі қайталанды. Кейін аралық ірі жарылыстар болды, олардың ішінде лава ағындары мен шағын пирокластикалық ағындар да болды. 3 000 – 2 000 жылдар аралығында шыңдық жарылыстар басым болды, содан кейін жанартаудың қабырғаларындағы жерлер белсенді болды. Жанартаудың шыңынан аққан кең базальтты лава ағындары және 100-ден астам қабырғалық конустар мен жерлер Фудзидің бес көлін құрайтын, жанартаудың солтүстік жағындағы Үшінші Мисака тауларына қарсы су ағынын тосқан. Бұл негізінен базальтты жанартаудың 1707 жылғы соңғы жарылысы андезиттік пемзаны шығарды және шығыс беткейінде үлкен жаңа кратер құрды. Алдағы бірнеше жылда шағын вулкандық белсенділік болуы мүмкін.
Филиппин
1991 жылы болған Пинатубо таушаңының жарылысы 20 ғасырдағы әлемдегі екінші ірі жарылыс болып табылады. Климаттық жарылыстың басталуын сәтті болжауы нәтижесінде айналасындағы аймақтардан ондаған мың адам эвакуацияланып, көптеген өмірлер сақталды. Алайда, айналасындағы аймақтар пирокластикалық ағындардан, күл шөгінділерінен және кейіннен жаңбыр суының әсерінен бұрынғы жанартау шөгінділерін қайта жандандырған лахарлардан ауыр зардап шекті, нәтижесінде мыңдаған үйлер қирады. Майон жанартауы – Филиппиннің ең белсенді жанартауы. Оның тік жоғарғы беткейлерінің орташа бұрышы 35–40° құрайды және кішкентай кратерімен шектелген. Бұл базальттық андезиттік жанартаудың тарихи жарылыстары 1616 жылға дейін жетеді және Стромболиандықтан базальттық Плинийлік жарылыстарға дейін ауытқиды. Жарылыстар көбінесе орталық каналдан болады, сонымен қатар жанартаудың беткейлерімен төмен қарай ағатын лава ағындарын да құрайды. Пирокластикалық ағындар мен лай ағындары шыңнан радиалды түрде таралатын шамамен 40 шатқалдың көпшілігінен төмен құлап, көбінесе халық тығыз қоныстанған жазық жерлерді қиратты. Таал жанартауы 1572 жылдан бері 33 рет жарылған. 1911 жылы болған қатты жарылыс мыңнан астам адамның өмірін қиды. Сол жарылыстың шөгінділері сары түсті, жақсы ыдыраған (жас емес) тефрадан тұрады және құрамында күкірт көп. Соңғы белсенділік кезеңі 1965 жылдан 1977 жылға дейін жалғасты, оның ерекшелігі – магманың көл суымен өзара әрекеттесуі, нәтижесінде күшті фреатикалық және фреатомагматикалық жарылыстар болды. Жанартау 1977 жылдан бері тыныш күйде болды, бірақ 1991 жылдан бері күшті сейсмикалық белсенділік пен жер бетіндегі жарықтар, сондай-ақ аралдың кейбір бөліктерінде шағын лай гейзерлерінің пайда болуы байқалды. 2020 жылдың қаңтар айында жарылыс болды. Канлаон жанартауы, Филиппиннің орталық бөлігіндегі ең белсенді жанартау, 1866 жылдан бері 25 рет жарылған. Жарылыстар әдетте жанартауға жақын жерде шағын күл төгілуіне әкелетін кішкентай және орташа мөлшердегі фреатикалық жарылыстар болып келеді. 1996 жылдың 10 тамызында Канлаон ескертусіз жарылып, шыңына жақын тұтқынға алынған 24 альпинистің арасында 3 адам қаза тапты.
Индонезия
Индонезия Тынық мұхитының айналасындағы От шеңбері Альпид белдеуімен (Оңтүстік-Шығыс Азиядан Оңтүстік-Батыс Еуропаға дейін созылатын) кездесетін жерде орналасқан. Индонезияның шығыс аралдары (Сулавеси, Кіші Сунда аралдары (Бали, Ломбок, Сумбава және Сангеанг аралдарын қоспағанда), Халмахера, Банда аралдары және Сангихе аралдары) геологиялық тұрғыдан Тынық мұхиты тақтасының немесе оған байланысты кіші тақталардың субдукциясымен байланысты, сондықтан шығыс аралдар көбінесе От шеңберінің бір бөлігі деп есептеледі. Индонезияның батыс аралдары (Суматраның Сунда доғасы, Кракатау, Ява, Бали, Ломбок, Сумбава және Сангеанг) Үнді мұхитындағы субдукция аймағының солтүстігінде жатыр. Жаңалықтарда, ғылыми жарияланымдарда және кейбір геологтар батыс аралдарды (соның ішінде Кракатау, Мерапи, Тамбора және Тоба сияқты белгілі жанартауларды) От шеңберіне жатқызса да, геологтар батыс аралдарды көбінесе От шеңберінен шығарып тастайды; олардың орнына батыс аралдар көбінесе Альпид белдеуіне кіреді.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда әлемдегі ең жоғары концентрацияланған жас риолит вулкандары орналасқан, ал Солтүстік аралдың көп бөлігін көлемді туф қабаттары жапқан. Тарихи жазбалар бойынша, ең ертегі атылу 1826 жылы Уакари/Ақ аралда болды, ал 1886 жылы Таравера тауында елдегі ең ірі тарихи атылу тіркелді. Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының солтүстігіндегі аймақтың көп бөлігі теңіз асты таулары мен кіші аралдардан тұрады, оның ішінде 16 су асты вулканы бар. Соңғы 1,6 миллион жылда Жаңа Зеландия вулканизмінің басым бөлігі Таупо вулкандық аймағынан бастау алды. Таупо вулкандық аймағының оңтүстік шетінде орналасқан Руапеху тауы – Жаңа Зеландиядағы ең белсенді вулкандардың бірі. Ол кем дегенде 250 мың жыл бұрын атыла бастады. Тарихи деректерде ірі атылулар шамамен 50 жылдық интервалмен тіркелген. Ірі атылулардың арасында қардың еруінен толысқан қышқыл кратерлік көл пайда болады. Үлкен жарылыстар көл суын толығымен жоюы мүмкін. Егер ірі атылу нәтижесінде көлдің шығысына тефра бөгеті құрылса, көл қайта толып, қалыпты деңгейден асып кеткеннен кейін бөгет құлап, судың күшті ағыны үлкен лахарға апаруы мүмкін. Ең ірі лахар 1953 жылғы 24 желтоқсандағы Тангивай апатына себеп болды, онда Веллингтоннан Оклендке бағытталған экспресс поездындағы 151 адам лахардың Тангивай теміржол көпірін жойғаннан кейін қаза тапты, ал пойыздар сол көпірге бірнеше минуттан кейін жетіп келмек болған. 2000 жылы тауға ERLAWS жүйесі орнатылды, ол мұндай құлауды анықтап, тиісті органдарға ескерту жібереді. Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы Окленд вулкандық алаңы жарылғыш кратерлер, шлак конустары және лава ағындарының әртүрлі түрлерін құрады. Қазіргі уақытта белсенді емес, бірақ геологиялық тұрғыдан алғанда өте қысқа мерзімде – келесі «жүздеген-мыңдаған жылдар» ішінде қайтадан атылуы мүмкін. Алаңда кем дегенде 40 вулкан бар, соңғысы шамамен 600 жыл бұрын Рангитото аралында лава ағынымен белсенді болды.
Топырақ
Тынық мұхитының отты сақинасының топырақтарына андизольдер жатады, олар андизольдер деп те аталады; олар жанартау күлінің ыдырауынан пайда болған. Андизольдерде вулканиктік шынының үлесі көп. Отты сақина – осы топырақ түрінің дүние жүзіндегі басты орны, ол әдетте жақсы құнарлылыққа ие.