Кіріспе
Бухгалтерлердің кәсіби тағайындамасы – 1854 жылы Шотландияда құрылған алғашқы кәсіби бухгалтерлік ұйымды құрған бухгалтерлер. Эдинбург бухгалтерлер қоғамы (1854), Глазго бухгалтерлер және сақтаушылар институты (1854) және Абердин бухгалтерлер қоғамы (1867) құрылғаннан кейін дерлік патшалық жарғымен марапатталды. Бұл тағайындама халықаралық деңгейде танылған кәсіби тағайындама болып табылады; сертификатталған мемлекеттік бухгалтер тағайындамасы оған тең келеді. Әйелдер 1919 жылғы Жыныстық дискриминацияны жою заңынан кейін ғана тіркелген бухгалтерлер бола алды, содан кейін 1920 жылы Мэри Харрис Смит Англия және Уэльс тіркелген бухгалтерлер институтымен мойындалып, әлемдегі алғашқы тіркелген әйел бухгалтер атанды. Тіркелген бухгалтерлер аудит, салық салу, қаржылық және жалпы басқаруды қоса алғанда, бизнестің барлық салаларында жұмыс істейді. Олардың кейбіреулері жеке практикамен айналысады, ал кейбіреулері жеке секторда жұмыс істейді және кейбіреулері мемлекеттік органдарда қызмет етеді. Тіркелген бухгалтерлер институты мүшелерінің кәсіби бәсекеге қабілетті болуы үшін үздіксіз кәсіби дамудың ең төменгі деңгейін талап етеді. Олар өз салаларында көш бастайтын арнайы мүдделі топтарды (мысалы, ойын-сауық және бұқаралық ақпарат құралдары, немесе банкроттық және қайта құру) құруға көмектеседі. Олар кеңес беру қызметтері, техникалық көмек желілері және техникалық кітапханалар арқылы мүшелеріне қолдау көрсетеді. Сонымен қатар, олар кәсіби байланыс желісін құруға, мансаптық және бизнес дамытуға мүмкіндіктер ұсынады. Chartered Accountants Worldwide 190 елде 1,8 миллионнан астам тіркелген бухгалтерлер мен студенттерді қамтитын 15 институттан тұрады.
Chartered accountants were the first accountants to form a professional accounting body, initially established in Scotland in 1854. The Edinburgh Society of Accountants (1854), the Glasgow Institute of Accountants and Actuaries (1854) and the Aberdeen Society of Accountants (1867) were each granted a royal charter almost from their inception. The title is an internationally recognised professional designation; the certified public accountant designation is generally equivalent to it. Women were able to become chartered accountants only following the Sex Disqualification (Removal) Act 1919 after which, in 1920, Mary Harris Smith was recognised by the Institute of Chartered Accountants in England and Wales and became the first woman chartered accountant in the world. Chartered accountants work in all fields of business and finance, including auditing, taxation, financial and general management. Some are engaged in public practice work, others work in the private sector and some are employed by government bodies. Chartered accountants' institutes require members to undertake a minimum level of continuing professional development to stay professionally competitive. They facilitate special interest groups (for instance, entertainment and media, or insolvency and restructuring) which lead in their fields. They provide support to members by offering advisory services, technical helplines and technical libraries. They also offer opportunities for professional networking, career and business development. Chartered Accountants Worldwide comprises 15 institutes with over 1.8 million Chartered Accountants and students in 190 countries.
Австралия
Австралияның аттестатталған бухгалтерлері Chartered Accountants Australia & New Zealand (CA ANZ, бұрын Австралияның аттестатталған бухгалтерлер институты) ұйымының мүшелері болып табылады және CA әріптерін пайдаланады. Институттың кейбір тәжірибелі мүшелері (кем дегенде 15 жылдық мүшелік тарихы барлар) феллоу (fellow) болып сайлануы мүмкін және FCA әріптерін қолданады. Австралияда білікті кәсіби бухгалтерлер ретінде бірдей заңдық мәртебеге және танылуға ие – Аустралияның Мемлекеттік бухгалтерлер институты (IPA) және CPA Australia. 2016 жылғы 28 маусымда Association of Chartered Certified Accountants (ACCA) және CA ANZ екі ұйымның мүшелеріне екі ұйымға да мүше болу мүмкіндігін беру үшін стратегиялық одақ құрғанын жариялады, бұл мүшелерге жергілікті және жаһандық деңгейде қосымша құндылық сыйлайды. Австралия мен Жаңа Зеландияда тұратын ACCA мүшелері CA мүшелігіне үміткер болуға шақырылады, ал CA ANZ мүшелері ACCA мүшелігіне үміткер болуға шақырылады, егер олар екінші ұйымның қажеттіліктеріне сай келсе.
Бангладеш
Бангладештің дипломдалған бухгалтерлер институты (ICAB) – Бангладештің ұлттық кәсіби бухгалтерлік ұйымы. 1973 жылы құрылған, ол Бангладеште «Дипломдалған бухгалтер» атағын беруге құқығы бар жалғыз ұйым. Институттың бес жылдан астам мүшелік тағылымы бар аға мүшелері «фелло мүшелер» деп аталады және FCA әріптерін пайдаланады. Бангладеште 1900-нен астам тіркелген дипломдалған бухгалтер және 32000-нан астам оқушы бар.
Бермуд аралдары
Бермуданың дипломдық есепшілер институты Канаданың дипломдық есепшілер институтымен және Американың сертификатталған есепшілер институтымен бірлесе жұмыс істейді және Бермудада дипломдық есепші атағын беруге құқығы бар жалғыз ұйым болып табылады.
Канада
Канадада шартты бухгалтерлер кем дегенде бір провинциялық немесе аумақтық институттың (немесе Квебектегі "орденнің") мүшелігі арқылы Канаданың шартты бухгалтерлер институтына (CICA) мүше болады. Мүшелікке үміткерге бакалавр дәрежесі, тәжірибе, сондай-ақ провинцияға қарай қосымша білім қажет. Барлық провинциялардағы үміткерлер үш күндік бірыңғай бағалау емтиханынан (UFE), қазіргі жалпы қорытынды емтиханнан (CFE) өтуі тиіс. 2012 жылдан бері CICA Канададағы тағы екі есептік ұйыммен бірігу процесінде. Канадалық CA, сондай-ақ Certified General Accountants (CGA) және Certified Management Accountants (CMA) мамандықтары Chartered Professional Accountant (CPA) атауын қабылдады, осылайша "шартты бухгалтер" термині қолданыстан шықты.
Чехия
Чехияда, аттестатталған бухгалтерлер әдетте Чехия Республикасының Аттестатталған бухгалтерлер институтының мүшелері болып табылады және CAE (Chartered Accountant expert) әріптерін пайдаланады. Аттестатталған бухгалтерлер сонымен қатар Чехия Аудиторлар палатасының (KACR) мүшелері болуы мүмкін, олармен ICAEW 2015 жылы ACA біліктілігін іске қосты.
Еуропалық Одақ
Өзара тану туралы директиваға сәйкес, кәсіби біліктілігі бар Еуропалық экономикалық аймақ (ЕЭА) және Швейцария азаматтары басқа мүше мемлекеттердегі балама органдардың мүшелері бола алады. Бірақ, олар жергілікті жағдайды түсіну деңгейін анықтау үшін қабілеттілік сынағынан өтуі керек (бұл бухгалтерлер үшін жергілікті салық және компаниялар заңнамасының ерекшеліктерін қамтиды). Егер маман жергілікті кәсіби ұйымға қосылмайтын болса, жергілікті атауды пайдалануға рұқсат етілмейді. Мысалы, француздық vertical align=sup біліктілігіне ие адам жергілікті сынақтан өтпестен Англияда бухгалтер болып жұмыс істей алады, бірақ өзін "Chartered Accountant" емес, "Expert comptable (France)" деп атауы керек. ЕЭА ішінде Chartered Accountant атағын беруге құқық бар органдар тек Ұлыбритания мен Ирландияда ғана бар.
Үндістан
Үндістанда шартты есепшілерді 1949 жылғы «Шартты есепшілер туралы» заңмен құрылған Үндістанның шартты есепшілер институты (ICAI) реттейді. ICAI-нің қауымдас мүшелері өздерінің есімдеріне CA префиксін қосуға құқылы. Толық уақытпен тәжірибе жинап, бес жылдық тәжірибесі бар мүшелер Fellow Chartered Accountant (FCA) аталымын пайдалана алады. 2021 жылдың 1 сәуірінде Институттың 327 081 мүшесі тіркелген. Оқуын аяқтағаннан кейін (12-сыныптан кейін) CA Foundation курсын тапсыру арқылы кәсіпке жол ашуға болады. Балама ретінде, жоғары білімі барлар шартты фирмада үш жыл көмекші болып оқуға, содан кейін қорытынды емтиханға түсуге немесе шығындар есепшісінің немесе компания хатшысының аралық курсын аяқтағаннан кейін оқуға қабылданады. Көмекші болып жұмысқа тұру алдында 100 сағаттық ақпараттық технологиялар бойынша оқудан өту және жұмсақ дағдыларды дамытуға бағытталған бағдарламадан өту қажет. Дегенмен, CA сертификаты Үндістанның географиялық шекарасымен шектеледі және есеп стандартының басқа жүйелерін қолданатын елдерде жарамсыз. CA қорытынды емтиханын тапсырғаннан кейін ICAI-ге мүшелікке үміткер болуға болады.
Индонезия
Индонезияның дипломдалған бухгалтерлер институты, бұрын Индонезияның бухгалтерлер институты немесе Индонезияның Аккунтанттар қауымдастығы (Ikatan Akuntan Indonesia) – Индонезиядағы кәсіби бухгалтерлердің ұлттық ұйымы. IAI Халықаралық бухгалтерлер федерациясының (IFAC) және АСЕАН бухгалтерлер федерациясының (AFA) негізін қалаушы мүшесі болып табылады. 2016 жылы IAI Chartered Accountants Worldwide ұйымының серіктес мүшесі атанды.
Ирландия
Ирландияда, аттестатталған бухгалтерлер әдетте Chartered Accountants Ireland мүшелері болып табылады және ACA немесе FCA әріптерін қолданады. Аттестатталған бухгалтерлер сондай-ақ Англия мен Уэльс Чартерлік бухгалтерлер институтының немесе Шотландия Чартерлік бухгалтерлер институтының мүшелері болуы мүмкін.
Непал
Непалда чартерлік есепші мамандығы Непалдың чартерлік есепшілер институты (ICAN) арқылы реттеледі, ол 1997 жылғы Чартерлік есепшілер заңына сәйкес парламент құрған. Білікті чартерлік есепшінің басшылығымен үш жылдық тәжірибелік оқудан өткеннен кейін, үш деңгейлі емтиханды (CAP I, CAP II және CAP III) аяқтағаннан соң ICAN мүшелігіне қол жеткізуге болады, ал практика куәлігі (COP) болған жағдайда кәсіби бухгалтер ретінде қызмет етуге мүмкіндік ашылады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландиядағы Chartered Accountants Chartered Accountants Australia & New Zealand (CA ANZ, бұрын Жаңа Зеландия Chartered Accountants институты) мүшелері болып табылады және CA әріптерін пайдаланады. Кейбір тәжірибелі мүшелер феллоу (fellow) болып сайлануы мүмкін және FCA әріптерін қолданады. Сонымен қатар, ACA әріптерімен белгіленетін Associate Chartered Accountant деп аталатын орта деңгейдегі біліктілік те бар. Associate Chartered Accountant-тар мемлекеттік практика сертификатын алуға құқылы емес, демек, олар халыққа қызметтер ұсына алмайды.
Пәкістан
Пакистанның чартерлік есепшілер институты (ICAP) – 1961 жылғы 1 шілдеде 1961 жылғы чартерлік есепшілер туралы жарлыққа сәйкес құрылған, Пакистандағы чартерлік есепшілердің кәсіби ұйымы. ICAP – елдегі бухгалтерлік есеп және аудит саласын реттеуге өкілеттік алған жалғыз орган. Ол ұлттық аудит стандарттарын қабылдайды және жасайды, сондай-ақ Пакистанның Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SECP) үшін есеп стандарттарын әзірлейді. Институт мемлекеттік практикада, бизнес және өнеркәсіпте, сондай-ақ мемлекеттік секторда жұмыс істейтін есепшілерді білдіреді. Институт – бухгалтерлік есептің әлемдік ұйымы – Халықаралық есепшілер федерациясының (IFAC) мүшесі. ICAP-тың 7000-нан астам белсенді мүшесі және 25000-нан астам студенті бар. Басқа ұлттық есепшілер ұйымдарына Пакистанның есеп және басқару есепшілері институты (ICMAP), PIPFA және т.б. жатады. ICAP және ICMAP Халықаралық есепшілер федерациясының толық мүшелері, ал PIPFA – серіктес мүше. Бұл ұлттық есепшілер ұйымдарымен қатар, Ұлыбританияның чартерлік сертификатталған есепшілер қауымдастығы (ACCA) және чартерлік басқару есепшілері институты (CIMA) да Пакистанда белсенді түрде өкілдік етеді.
Сингапур
Сингапурдың дипломдалған бухгалтері (CA (Сингапур)) атағы Сингапурдың бухгалтерлік комиссиясы (SAC) заңымен қорғалады. Аталған атауға қол жеткізу жолы SAC-ке тиесілі, ол – үкіметтің заңды органы. Сингапурдың дипломдалған бухгалтерлер институты (ISCA) SAC заңында белгіленген ұйым болып табылады және SAC атынан CA (Сингапур) атауын табыс етеді. Сингапурдың дипломдалған бухгалтерлік біліктілік бағдарламасы үш компоненттен тұрады: академиялық база, кәсіби бағдарлама және 3 жылдық тәжірибе. ISCA және SAC Сингапур CA біліктілігінің халықаралық деңгейде танылуын арттыру және оны насихаттау жөнінде жұмыс істеді. Сингапурдың дипломдалған бухгалтерлік біліктілік бағдарламасына қатысуға құқығы бар үміткерлер аккредиттелген дипломдарға, басқа дипломдарға, жоғары білім алушыларға және жергілікті политехникалық дипломдарға ие болуы керек. Кәсіби бағдарламаға тікелей қабылдануға құқығы барлар Наньянг технологиялық университетінің, Сингапур Ұлттық университетінің, Сингапур Менеджмент университетінің, Сингапур Әлеуметтік ғылымдар университетінің және Сингапур Технология институтының жергілікті бухгалтерлік мамандықтарын бітіруі керек. 2013 жылы Association of Chartered Certified Accountants (ACCA) және CPA Australia сертификатына ие болғандар 2016 жылдың 31 желтоқсанына дейін, ал студенттер 2018 жылдың 31 желтоқсанына дейін ICPAS PAC-ті аяқтауға және бұрынғы көшу шаралары арқылы «Сингапурдың дипломдалған бухгалтері» кәсіби атағын алуға мүмкіндік алды.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада SAICA, Оңтүстік Африка дипломалық есепшілер институты, CA (SA) – Дипломалық есепші (Оңтүстік Африка) атауын реттейді. CA (SA) атағын алу үшін бухгалтерлік есеп бойынша мамандандырылған бакалавр дәрежесін, содан кейін Есептің теориясы бойынша сертификатты (CTA) алу қажет; университеттерге байланысты, бұл аспирантурадағы біліктілік дипломдары немесе аспирантура дипломы түрінде ұсынылады. Бұл формальды білімді SAICA белгілеген екі сыртқы құзыреттілік емтиханынан өтуге болады. Мемлекеттік практикада аудитор ретінде жұмыс істегісі келетін дипломалық есепшілер үшін жеке тіркеу қажет. RA (Тіркелген аудитор) атағын IRBA (Аудиторларға қатысты тәуелсіз реттеуші кеңес, бұрынғы Public Accountants and Auditors Board [PAAB]) Аудит кәсібі туралы заңға (AP Act) сәйкес береді. Үміткерлер үш жылдық тәжірибеден өтуі керек, олар тіркелген оқу кеңсесінде жұмыс істеуі тиіс – Практикадағы оқу (TIPP) бағдарламасы. Осы кезеңде жұмыс берушісін ауыстырған шәкірттердің оқу мерзімі алты айға ұзартылады. TOPP (Практикадан тыс оқу) бағдарламасы қаржылық басқаруға бағытталған; TOPP бағдарламасын аяқтағандар TIPP бағдарламасын аяқтағандарға қарағанда аудит саласындағы білімі мен тәжірибесі шектеулі, бірақ қаржылық басқару және бизнес тәжірибесі мол дипломалық есепшілер бола алады. Тіркелген аудитор емес дипломалық есепшілер мемлекеттік практикада аудитор ретінде әрекет ете алмайды немесе олардың аудитор екенін көрсетуге құқықтары жоқ. Алайда, AP Act AP Act еместерге «ішкі аудитор» немесе «есепші» деген атауларды қолдануға, сондай-ақ егер олар мұндай аудит үшін ешқандай төлем алмаса, коммерциялық емес клубты, мекемені немесе қауымдастықты тексеруге тыйым салмайды. Оңтүстік Африкада Компаниялар туралы заң 2010 жылдың шілдесінен бастап күшіне енді, бұл қоғамдық мүддеге қатысты емес компанияларға аудит немесе тәуелсіз тексеру арасында таңдау жасауға мүмкіндік берді. Тексеру куәландыру функциясы емес және оны 1984 жылғы «Жабық корпорациялар туралы» заңға сәйкес тіркелген ұйымдардың мүшелері – есепшілер жүзеге асыра алады, оларға SAIBA, CIMA, SAICA, SAIPA және ACCA кіреді.
Шри-Ланка
Шри-Ланкада "Chartered Accountant" (CA Sri Lanka) атағын Шри-Ланканың Chartered Accountants институтының мүшелері ғана пайдалана алады. Олар қауымдасқан мүшелер (ACA) және феллоулар (FCA) болуы мүмкін. Практикалық куәлігі бар шартты есепшілер 2007 жылғы №07 Компаниялар заңына сәйкес заңды қаржылық аудит жүргізуге құқы бар тіркелген аудиторлар бола алады. Сондай-ақ, шартты есепшілер компания хатшылары ретінде тіркелуге құқылы.
Ұлыбритания
Англия мен Уэльстегі аттестатталған бухгалтерлер институты ACA және FCA пост-номиналдарын тағайындайтын ұйым. Шотландияның аттестатталған бухгалтерлер институты CA пост-номиналдарын тағайындайды.