Уигизм – Англия тарихындағы парламент үстемдігін, протестанттарға төзімділікті жақтаған саяси философия. Либерализмнің ерте түрі, 1760 жылға дейін үлкен ықпалға ие болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Саяси философия
Уигтер тарих философиясы
Political philosophy
the Whig philosophy of history
Виггизм – Үш патшалық соғысындағы (1639–1651) Парламенттік фракциядан туындаған саяси философия. Вигтер Парламент үстемдігін (патша билігіне қарсы), протестант диссиденттеріне төзімділік танытуды және таққа отырған "паписттерге" (Рим католиктеріне), әсіресе II Джеймс немесе оның ұрпақтарына қарсылық көрсетті. Ол ерте консервативті либерализммен байланысты. 1688–1689 жылдардағы Даңқты революциядан кейін виггизм 1760 жылға дейін Англия және Ұлыбритания саясатына басымдық танытты, содан кейін вигтер әртүрлі фракцияларға бөлінді. 1760 жылдан кейін вигтер Англия мен Шотландияның жетекші отбасыларының шамамен жартысын, сондай-ақ көптеген саудагерлерді, диссиденттерді және орта тапты қамтыды. Торилердің қарсы позициясын басқа ірі отбасылар, Англия шіркеуі, жер иелерінің көп бөлігі және армия мен флот офицерлері ұстады. Вигтер сонымен қатар якобизмге де қарсы болды, ол Рим католицизміне төзімді дәстүршілдердің қозғалысы болды және Торилермен көп ортақ нәрселері болды. Билікте болған кезде вигтер барлық қарсыластарын "якобиттер" немесе якобиттердің құрбандары деп атады. Виггизм бастапқыда Британ аралдарындағы вигтерді білдірді, бірақ "Ескі вигтер" деген атты он үш колониядағы американдық патриоттар көбінесе қабылдады. Тәуелсіздік алғаннан кейін американдық виггизм республикалық идеология деп аталды. Ұлыбританияда "Ескі вигтер" термині Роберт Уолполға қарсы шыққан вигтерді білдірді.
Whiggism is a political philosophy that grew out of the Parliamentarian faction in the Wars of the Three Kingdoms (1639–1651). The Whigs advocated the supremacy of Parliament (as opposed to that of the king), tolerance of Protestant dissenters, and opposition to a "Papist" (Roman Catholic) on the throne, especially James II or his descendants. It is associated with early conservative liberalism. After the Glorious Revolution of 1688–1689, Whiggism dominated English and British politics until about 1760, after which the Whigs splintered into different factions. After 1760, the Whigs still included about half of the leading families in England and Scotland, as well as most merchants, dissenters, and the middle classes. The opposing Tory position was held by the other great families, the Church of England, most of the landed gentry and officers of the army and the navy. Whigs also opposed Jacobitism, a movement of traditionalists tolerant of Roman Catholicism, with substantial Tory overlaps. While in power, Whigs frequently referred to all opponents as "Jacobites" or dupes of Jacobites. Whiggism originally referred to the Whigs of the British Isles, but the name of "Old Whigs" was largely adopted by the American Patriots in the Thirteen Colonies. Following independence, American Whiggism became known as republicanism. The term "Old Whigs" was also used in Great Britain for those Whigs who opposed Robert Walpole as part of the Country Party.
"Виггизм" сөзінің қолданылуы
"Виг" сөзін саяси фракция атауы ретінде қабылдағаннан кейін, "виггизм" сөзі 1680 жылдары-ақ қолданысқа енген. 1682 жылы Эдмунд Хикернгилл "Виггизм тарихы" атты еңбегін жариялады. 1702 жылы Тори кейпінде сатиралық түрде жазған Дэниел Дефо: "Бұл елде Виггизм, фракция және алауыздық рухы ескі ақша сияқты ерітілмесе, біз ешқашан тұрақты және үздірілмейтін бірлік пен тыныштыққа ие бола алмаймыз" деді. Бұл атау, әдетте, Уиггамор шабуылымен байланысты Уиггамор сөзінің қысқартылған түрінен шыққан.
Quickly following the adoption of "whig" as the name of a political faction, the word "whiggism" was already in use by the 1680s. In 1682, Edmund Hickeringill published his History of Whiggism. In 1702, writing satirically in the guise of a Tory, Daniel Defoe asserted: "We can never enjoy a settled uninterrupted Union and Tranquility in this Nation, till the Spirit of Whiggisme, Faction, and Schism is melted down like the Old Money". The name probably originates from a shortening of Whiggamore referring to the Whiggamore Raid.
Шығу тегі
Виггизм деп аталатын идеологияның нағыз бастауы Үш Корольдық соғыстарда және Англия Парламенті мен король Карл I арасындағы билік күресінде жатыр. Бұл күрес ақырында Англия азаматтық соғыстарына ұласты, бірақ бұл тек епископтар соғыстарынан кейін, корольге қарсы күрестің табысты мысалы көрсетілгеннен соң болды. Епископтар соғыстары бір жағынан Шотландия королі ретіндегі сол король, екінші жағынан Шотландия Парламенті мен Шотландия шіркеуі арасында өтті. Дегенмен, вигтер мен виггизмнің тікелей бастауы 1678-1681 жылдардағы "ел партиясының" "сарбаз партиясымен" күресінде болды. Олар Джеймс, Йорк герцогының Англия, Шотландия және Ирландия королі ретінде ағасы Карл II-ні алмастыруына жол бермеу үшін күресті, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Бұл дағдарыс Чарльздың заңды мұрагерінің болмауына, 1673 жылы Джеймстің Рим католигі екендігінің анықталғанына және 1678 жылғы "католиктердің қастандықтарына" байланысты туды. Виггизмнің маңызды қағидасы католицизмге қарсылық болғанымен, бұл протестантизмге деген қарапайым діни қалаудан әлдеқайда артық нәрсе болды, дегенмен көптеген вигтерде мұндай қалау болды. Сэр Генри Капель 1679 жылдың 27 сәуірінде Палаталар палатасында "католиктер жоқ" деген ұранның басты себебін былай түсіндірді:
The true origins of what became known as whiggism lie in the Wars of the Three Kingdoms and the power struggle between the Parliament of England and King Charles I, which eventually turned into the English Civil Wars, but only after the example of the successful use of violent opposition to the king set by the Bishops' Wars, which were fought between the same king in his capacity as king of Scotland on the one side and the Parliament of Scotland and the Church of Scotland on the other. However, the immediate origins of the Whigs and whiggism were in the Exclusion Bill crisis of 1678 to 1681, in which a "country party" battled a "court party" in an unsuccessful attempt to exclude James, Duke of York, from succeeding his brother Charles II as king of England, Scotland and Ireland. This crisis was prompted by Charles's lack of a legitimate heir, by the discovery in 1673 that James was a Roman Catholic, and by the so called "Popish Plot" of 1678. While a major principle of whiggism was opposition to popery, that was always much more than a mere religious preference in favour of Protestantism, although most Whigs did have such a preference. Sir Henry Capel outlined the principal motivation of the cry of "no popery" when he said in the House of Commons on 27 April 1679:
Католицизмнен тұрақты армия және шектеусіз билік туралы түсінік келді. Бұрын Испания тәжі, ал қазір Франция, біздің арамыздағы католицизмнің осы тамырын қолдап тұр. Бірақ католицизмді жойсаңыз, шектеусіз үкімет пен билік те жоғалады. Ол католицизмсіз тек бір хиуаздан артық емес. Олар Йорк герцогының таққа отыруына кедергі келтіре алмаса да, вигтер Вильгельм Оранскиймен одақтасып, оны 1688 жылғы Даңқты революцияда құлатты. Осы оқиғаның нәтижесінде парламенттің жаңа үстемдігі орнады, бұл виггизмнің қағидаларының бірі болды, дәл сол сияқты бұл бұрынғы буынның Дөңгелекбастардың басты қағидасы болған еді. Вигтердің ең үлкен жетістігі – 1689 жылғы Құқықтар туралы заң. Ол патшаны емес, парламентті жоғары билікке қойды. Ол Коммунаға еркін сайлауды (олар көбінесе жергілікті жер иелерінің бақылауында болса да), парламенттік пікірталастарда сөз бостандығын орнатты және корольдің барлық ағылшын азаматтарына "қатыгез немесе ерекше жазадан" бостандық беруді жариялады.
From Popery came the notion of a standing army and arbitrary Power Formerly the Crown of Spain, and now France, supports this root of Popery amongst us; but lay Popery flat, and there's an end of arbitrary Government and power. It is a mere chimera, or notion, without Popery. Although they were unsuccessful in preventing the accession of the Duke of York to the throne, the Whigs in alliance with William of Orange brought him down in the Glorious Revolution of 1688. By that event, a new supremacy of parliament was established, which itself was one of the principles of whiggism, much as it had been the chief principle of the Roundheads in an earlier generation. The great Whiggish achievement was the Bill of Rights of 1689. It made Parliament, not the Crown, supreme. It established free elections to the Commons (although they were mostly controlled by the local landlord), free speech in parliamentary debates, and claimed to give all the king's English subjects freedom from ‘cruel or unusual punishment’.
Вариациялар
Ли Уорд (2008) виггизмнің философиялық бастаулары Джеймс Тирреллдің «Патриарха нон монарха» (1681), Джон Локктың «Үкімет туралы екі трактат» (1689) және Алгернон Сиднидің «Үкімет туралы пайымдаулары» (1698) еңбектерінде жатқанын айтады. Үшеуі де сэр Роберт Филмердің құдайға берілген құқық пен абсолюттік монархияны қорғауына қарсы шықты. Тиррелл Англияның тепе-теңдік пен араластырылған конституциясын «дәстүр, тарих және заңмен қатар табиғи құқық міндеттемелерін біріктіретін нақтылы әлеуметтік келісімнің нәтижесі» деп түсіндіретін орташа виггизмді ұсынды. Сидни, керісінше, республикалық идеялардың негізгі тақырыптарын баса назарлап, виг идеологиясын халықтың егемендігіне негіздеді, парламенттің билігін арттырып, оның формаларын демократияландыратын конституциялық реформаны ұсынды. Сидни сонымен қатар классикалық республикалық ізгілік туралы ұғымдарды да атап өтті. Уордтың сөзіне қарағанда, Локктың либералдық виггизмі радикалды жекешілік табиғи құқықтар және шектеулі үкімет теориясына негізделген. Тирреллдің орташа ұстанымы 1688 жылдан 1770 жылдарға дейін виггизм мен британдық конституционализмге басымдық берді. Уордтың пікірінше, Сидни мен Локктың радикалдық идеялары Ұлыбританияда маргиналданып, американдық республикашылдықтың басты ағынына айналды. 1765 жылғы маркалық заң дағдарысымен басталган американдықтардың көтерген мәселелері виггизмді парламенттік егемендік (Тиррелл) пен халық егемендігі (Сидни мен Локк) арасындағы күресте жарып жіберді.
Lee Ward (2008) argues that the philosophical origins of Whiggism came in James Tyrrell's Patriarcha Non Monarcha (1681), John Locke's Two Treatises of Government (1689) and Algernon Sidney's Discourses Concerning Government (1698). All three were united in opposing Sir Robert Filmer's defence of divine right and absolute monarchy. Tyrrell propounded a moderate Whiggism which interpreted England's balanced and mixed constitution "as the product of a contextualized social compact blending elements of custom, history, and prescription with inherent natural law obligations". Sidney, on the other hand, emphasised the main themes of republicanism and based Whig ideology in the sovereignty of the people by proposing a constitutional reordering that would both elevate the authority of Parliament and democratise its forms. Sidney also emphasised classical republican notions of virtue. Ward says that Locke's liberal Whiggism rested on a radically individualist theory of natural rights and limited government. Tyrrell's moderate position came to dominate Whiggism and British constitutionalism as a whole from 1688 to the 1770s. The more radical ideas of Sidney and Locke, argues Ward, became marginalised in Britain, but emerged as a dominant strand in American republicanism. The issues raised by the Americans, starting with the Stamp Act crisis of 1765, ripped Whiggism apart in a battle of parliamentary sovereignty (Tyrrell) versus popular sovereignty (Sidney and Locke).
Британ империясы бойынша
Уиггизм Англия мен Шотландияда әртүрлі формада дамыды, тіпті 1707 жылдан бастап екі елде ортақ парламент болғанмен де. Англиялық виггерлік парламент билігін күшейтуді мақсат тұтып, осы үшін конституциялық монархия құрды және таққа тұрақты протестанттық мұрагерлік орнатты, ал шотланд виггерлері билікті діни мақсаттарға жұмсауға басымдық берді, оның ішінде Шотландия шіркеуінің беделін сақтау, протестанттық реформацияны қолдау және Ода жасаушылардың (Covenanters) үлгісін қабылдау. Үндістанда Прашад (1966) Эдмунд Берк идеяларының терең әсері виггизмді үнді саяси ой-пікірінің бағытына енгізді деп санайды. Үндістер виггизмнің негізгі қағидаларын қабылдады, әсіресе элитаның табиғи басшылығын, халықтың саяси қабілетсіздігін, азаматтық қоғамның маңызды ролін және әлеуметтік прогреске қол жеткізудің тиімді жолдарын, сондай-ақ қоғам мен ұлттың мәнін талдап, идеалды мемлекеттің бейнесін жасады.
Whiggism took different forms in England and Scotland, even though from 1707 the two nations shared a single parliament. While English whiggism had at its heart the power of parliament, creating for that purpose a constitutional monarchy and a permanently Protestant succession to the throne, Scottish Whigs gave a higher priority to using power for religious purposes, including maintaining the authority of the Church of Scotland, justifying the Protestant Reformation and emulating the Covenanters. In India, Prashad (1966) argues that the profound influence of the ideas of Edmund Burke introduced Whiggism into the mainstream of Indian political thought. The Indians adopted the basic assumptions of Whiggism, especially the natural leadership of an elite, the political incapacity of the masses, the great partnership of the civil society and the best methods of achieving social progress, analysing the nature of society and the nation and depicting the character of the ideal state.