Кіріспе
Ұялы телефондардың, соның ішінде смартфондардың антенналары радиожиілік (RF) сәулеленуді (микротолқындар сияқты иондалмаған "радиотолқындар") шығарады; антеннаға ең жақын орналасқан бас немесе дене бөліктері осы энергияны сіңіріп, оны жылуға айналдыра алады. 1990 жылдардан бері ғалымдар ұялы телефон антенналарынан немесе ұялы телефон мұнараларынан таралатын сәулеленудің адам денсаулығына әсер ететінін зерттеп келеді. 2011 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) агенттігі – Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) сымсыз сәулеленуді 2B тобына – қатерлі ісік тудыруы мүмкін деп жіктеді. Бұл "кейбір тәуекел болуы мүмкін" дегенді білдіреді, сондықтан сымсыз құрылғыларды ұзақ мерзімді және көп пайдалануды зерттеу қажет. ДДҰ мәлімдегендей, "соңғы екі онжылдықта ұялы телефондардың денсаулыққа қауіп төндіретінін бағалау үшін көптеген зерттеулер жүргізілді. Бүгінгі күнгі таңда ұялы телефонды пайдаланудың денсаулыққа зиян келтіретіні анықталған жоқ". ICNIRP сияқты микротолқынды жиіліктегі ЭМҚ-ға қатысты халықаралық ережелер сымсыз құрылғылардың қуатын шектейді және сымсыз құрылғылардың ережелерден асып кетуі сирек. Бұл ережелерде тек жылу әсерлері ескеріледі, себебі жылу емес әсерлер нақты дәлелденген жоқ. Британдық денсаулықты қорғау агенттігінің (HPA) ресми ұстанымы бойынша, "Wi-Fi және WLAN желілерінің жалпы халықтың денсаулығына кері әсер ететінін көрсететін тұрақты дәлелдер жоқ", бірақ "жағдайды үнемі бақылауда ұстаудың сақтық шарасы ретінде қарастырылуы тиімді". 2018 жылғы мәлімдемесінде FDA "қазіргі қауіпсіздік шектері радиожиілік энергиясына ұшыраудың байқалған әсерінен 50 есе қауіпсіздік маржасын қамтиды" деді. Миллиметрлік толқындар атмосфералық газдармен сіңіріледі, сондықтан 5G желілері бұрынғы ұялы желілерге қарағанда кішірек жасушаларды пайдаланады, олардың мөлшері шамамен бір қалалық блокқа тең. Мұнараның орнына әр жасушада қазіргі ғимараттар мен электр бағаналарына орнатылған бірнеше кішкентай антенналар тізімі қолданылады. Жалпы алғанда, миллиметрлік толқындар микротолқындарға қарағанда биологиялық тіндерге аз тереңдеп еніп, негізінен дене бетінің алғашқы сантиметрлерінде сіңіріледі.
The antennas contained in mobile phones, including smartphones, emit radiofrequency (RF) radiation (non ionizing "radio waves" such as microwaves); the parts of the head or body nearest to the antenna can absorb this energy and convert it to heat. Since at least the 1990s, scientists have researched whether the now ubiquitous radiation associated with mobile phone antennas or cell phone towers is affecting human health. In 2011, International Agency for Research on Cancer (IARC), an agency of the WHO, classified wireless radiation as Group 2B – possibly carcinogenic. That means that there "could be some risk" of carcinogenicity, so additional research into the long term, heavy use of wireless devices needs to be conducted. The WHO states that "A large number of studies have been performed over the last two decades to assess whether mobile phones pose a potential health risk. To date, no adverse health effects have been established as being caused by mobile phone use." International guidelines on exposure levels to microwave frequency EMFs such as ICNIRP limit the power levels of wireless devices and it is uncommon for wireless devices to exceed the guidelines. These guidelines only take into account thermal effects, as non thermal effects have not been conclusively demonstrated. The official stance of the British Health Protection Agency (HPA) is that "there is no consistent evidence to date that Wi Fi and WLANs adversely affect the health of the general population", but also that "it is a sensible precautionary approach to keep the situation under ongoing review ". In a 2018 statement, the FDA said that "the current safety limits are set to include a 50 fold safety margin from observed effects of Radio frequency energy exposure". Millimetre waves are absorbed by atmospheric gases so 5G networks will use smaller cells than previous cellular networks, about the size of a city block. Instead of a cell tower, each cell will use an array of multiple small antennas mounted on existing buildings and utility poles. In general, millimetre waves penetrate less deeply into biological tissue than microwaves, and are mainly absorbed within the first centimetres of the body surface.
Сымсыз телефондар
HPA сонымен қатар, ұялы телефонның қуатын өзгертү қабілетіне байланысты, DECT сымсыз телефонының сәулеленуі ұялы телефонның сәулеленуінен жоғары болуы мүмкін дейді. HPA түсіндіреді, DECT сымсыз телефонының сәулеленуінің орташа қуаты 10 мВт болғанымен, ол секундына 250 мВт қуатты 100 импульс түрінде шығарады, бұл кейбір ұялы телефондардың қуатына тең келеді.
Сымсыз желілер
Көптеген сымсыз LAN жабдықтары алдын ала белгіленген стандарттар бойынша жұмыс істеуге арналған. Сымсыз желіге қол жеткізу нүктелері көбінесе адамдарға жақын орналасады, бірақ қашықтыққа байланысты қуаттың төмендеуі жылдам, кері квадрат заңына сәйкес. Дегенмен, сымсыз ноутбуктер әдетте адамдарға жақын қолданылады. WiFi электромагниттік сезімталдықпен байланысты екендігі туралы хабарлар болған, бірақ электромагниттік сезімталдыққа қатысты зерттеулер зардап шеккен адамдардың мәлімдемелерін қолдайтын жүйелі дәлелдерді көрсетпеді. Сымсыз желі құрылғыларын пайдаланушылар ұялы телефондарға қарағанда әлдеқайда ұзақ уақыт бойы әсерге ұшырайды, ал сымсыз құрылғылардың қуаты айтарлықтай төмен емес. Универсалды мобильді телекоммуникация жүйесі (UMTS) телефонының қуат класы 4 үшін 21 дБм (125 мВт) болса, қуат класы 1 үшін 33 дБм (2 Вт) дейін жетеді, ал сымсыз маршрутизатордың қуаты әдетте 15 дБм (30 мВт) -ден 27 дБм (500 мВт) дейін болуы мүмкін. Алайда, сымсыз маршрутизаторлар әдетте пайдаланушының басынан қолда ұсталып тұрған телефонға қарағанда әлдеқайда алысқа орналасқандықтан, жалқы әсері одан да аз болады. Денсаулықты қорғау агенттігі (HPA) мәлімдегендей, егер адам бір жыл бойы WiFi желісі бар жерде болса, ол ұялы телефонмен 20 минут сөйлескенге тең радио толқындарының дозасын алады. HPA-ның пікірінше, "WiFi желісінен радиожиіліктік (RF) әсер ұялы телефондардан төмен болуы мүмкін". Сондай-ақ, "мектептер мен басқа да ұйымдардың WiFi жабдықтарын пайдалануына ешқандай себеп жоқ" деп санайды. HPA өкілі Майкл Кларк ұялы телефондар мен мұнараларға қатысты жарияланған зерттеулер WiFi-ді айыптауға жеткіліксіз дейді.
Қан-мұғза кедергісі
2010 жылғы шолуда "эксперименттік деректердің жиынтығы қан-ми тосқауылының өткізгіштігіне "термиялық емес" радиожиілік өрістерінің әсерін көрсетпейді" делінген, бірақ төмен жиіліктің әсерлері және адамдарға қатысты зерттеулердің жеткіліксіз екені айтылды. 2012 жылғы адамдарға қатысты төмен жиілікті сәулеленуді зерттеуде "ұялы телефон сәулеленуінің мидағы қан ағынына күрт әсерінің ешқандай дәлелі жоқ" деген қорытындыға келді.
Қатерлі ісік
Ұялы телефонды қолдану қатерлі ісікке әкеледі деген қаңқас бар, бірақ бұл миф. CDC мәліметінше, ұялы телефонды қолданудың қатерлі ісік тудыратынына нақты ғылыми дәлелдер жоқ. 2018 жылғы АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасының мәлімдемесінде «қазіргі қауіпсіздік шектері радиожиілік энергиясының байқалатын әсерінен 50 есе артық қауіпсіздік маржасын қамтиды» делінген. 2021 жылғы шолу 450 МГц-ден 6000 МГц-ге дейінгі радиожиіліктердің адамдардағы глиомалар мен акустикалық нейромалармен байланысты «шектеулі», бірақ «жеткілікті» дәлелдерін көрсетті, алайда «дәлелдер тікелей байланысты орнату үшін әлі де жеткіліксіз» деген қорытынды жасалды. Жоғары жиіліктер үшін жеткілікті зерттеулер болмағандықтан қорытынды жасау мүмкін болмады.
Ұрықтық және көбею
Бірнеше онжылдықтар бойы ерлердің сперматозоидтарының сапасы төмендегені байқалды. Ұялы телефон радиациясының ерлердің фертильдігіне тигізетін әсері туралы зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетіп, келіспеушілік тудырып отыр, ал осы құрылғылардың шығаратын радиожиілікті электромагниттік сәулесінің (RF EMR) репродуктивтік жүйеге тигізетін әсері қазіргі таңда белсенді талқылауда. 2012 жылғы шолуда «осы зерттеулердің нәтижелері RF EMR сперматозоидтардың санын және қозғалғыштығын азайтады, сондай-ақ тотығу стресін арттырады» деген қорытынды жасалған. 2017 жылы Бостон қаласындағы (Массачусетс штаты) академиялық фертильділік клиникасына келген 153 еркек арасында жүргізілген зерттеуде, өздері хабарлаған ұялы телефонды пайдалану мен сперма сапасы арасында байланыс жоқ екені, ал ұялы телефонды шалбар қалтасында алып жүрудің де сперма сапасына әсер етпейтіні анықталды. 2021 жылғы шолуда 450 МГц-ден 6000 МГц-ге дейінгі диапазондағы 5G радиожиіліктері ерлердің фертильдігіне әсер ететіні, әйелдердің фертильдігіне де әсер етуі мүмкін екені және эмбриондардың, ұрықтардың және жаңа туған нәрестелердің дамуына кері әсер тигізуі мүмкін деген қорытындыға келді. Жеткілікті зерттеулердің болмауына байланысты жоғары жиіліктер бойынша нақты қорытынды жасау мүмкін емес.
Глюкозаның метаболизмі
Ұлттық қатерлі ісік институты мәліметінше, ұялы телефон сәулесінің мидағы глюкоза метаболизміне әсерін және оның қалай болатынын зерттеген екі шағын зерттеудің нәтижелері әртүрлі болды.
Басқа организмдер
Төмен деңгейдегі ЭМТ басқа да тірі организмдерге әсер етеді.
Негізгі станциялар
Франциямен кеңескен сарапшылар басты антенна осінің 100 метрден кем қашықтықтағы тұрғын үйлердің алдында тікелей орналаспауы міндетті деп сақты. Бұл ұсыныс 2003 жылы өзгертілді, онда бастауыш мектептер мен балалар бағдаршаларының 100 метрлік радиусы ішінде орналасқан антенналар қалалық ландшафтқа жақсырақ үйлестірілуі тиіс екені айтылды және 2005 жылғы сарапшылар есебіне енгізілмеді. Француздық қоршаған ортаны қорғау агенттігінің 2009 жылғы мәліметі бойынша, электромагниттік өрістердің денсаулыққа қысқа мерзімді әсері анықталған жоқ, бірақ ұзақ мерзімді әсерлері бойынша әлі де ашық сұрақтар бар, сондай-ақ технологиялық жетістіктер арқылы әсерді азайту оңай. 2020 жылғы «Environmental Research» журналындағы зерттеуде «Ұялы телефон базалық станцияларынан шығатын радиожиіліктің адам денсаулығына тигізетін теріс әсерлерінің тікелей себептері толыққанды анықталмағанмен, ұялы телефон мұнараларын орнататын компаниялардың ұзақ мерзімді жауапкершілігіне қатысты алаңдаушылықтарды тудыратын жеткілікті медициналық және ғылыми дәлелдер бар» делінеді және мектептер мен ауруханалардан ерікті түрде қашықтау ұсынылды.
Қауіпсіздік стандарттары мен лицензиялау
Базалық станциялардың маңында тұратын халықты және ұялы телефон пайдаланушыларын қорғау үшін үкіметтер мен реттеуші органдар қауіпсіздік стандарттарын қабылдайды, олар белгілі бір мәннен төмендегі әсер ету деңгейлеріне шектеулер қояды. Ұсынылған ұлттық және халықаралық стандарттар көп, бірақ Халықаралық иондаушы емес сәулеленуден қорғау жөніндегі комиссияның (ICNIRP) стандарты ең беделдісі саналады және қазірге дейін 80-нен астам ел тарапынан қабылданды. Радио станциялары үшін ICNIRP екі қауіпсіздік деңгейін ұсынады: біреуі кәсіби әсер ету үшін, екіншісі – жалпы халық үшін. Қазіргі уақытта қолданыстағы әртүрлі стандарттарды үйлестіру жұмыстары жүргізілуде. Радио базаларын лицензиялау тәртібі қалалық/аудандық, провинциялық/мемлекеттік немесе ұлттық деңгейде реттелетін қалалық кеңістіктердің көпшілігінде белгіленген. Көптеген аймақтарда ұялы телефон байланысы операторлары құрылыс лицензиясын алуға, антенналардың сәуле шығару деңгейін сертификаттауға және ICNIRP стандарттарына және/немесе басқа да экологиялық заңнамаға сәйкес екенін қамтамасыз етуге міндетті. Көптеген мемлекеттік органдар бәсекелес телекоммуникация компанияларынан қоршаған ортаға және эстетикалық көрініске тигізетін зиянды азайту мақсатында мұнараларды бірлесіп пайдалануға тырысуын талап етеді. Бұл мәселе жаңа антенналар мен мұнараларды орнатуға қатысты қоғамдық наразылықтың маңызды себебі болып табылады. АҚШ-тағы қауіпсіздік стандарттарын Федералды байланыс комиссиясы (FCC) белгілейді. FCC өз стандарттарын негізінен WDC аймағында орналасқан, Конгресспен бекітілген ғылыми ұйым – Ұлттық сәулеленуден қорғау және өлшеу жөніндегі кеңес (NCRP) және Электр және электроника инженерлері институтының (IEEE) «Электромагниттік қауіпсіздік жөніндегі халықаралық комитетінің» 4-ші комитеті белгілеген стандарттарға сүйенеді. Швейцария кейбір «сезімтал аймақтарда» (мысалы, сынып бөлмелерінде) ICNIRP-тің шекті мәндерінен төмен қауіпсіздік шектерін белгіледі. 2020 жылдың наурыз айында ICNIRP 1998 жылдан бері алғаш рет 6 ГГц-тен жоғары жиіліктерге, соның ішінде 5G үшін қолданылатын 6 ГГц-тен жоғары жиіліктерге қатысты нұсқауларын жаңартты. Комиссия бүкіл денеге тиетін әсер етудің қабылданған деңгейіне шектеу қойды, дененің шағын аймақтарына қысқа мерзімді әсер етудің қабылданған деңгейіне шектеу қойды және дененің шағын аймағына тиетін әсер етудің ең жоғары мөлшерін төмендетті.
Сот іс-әрекеттері
АҚШ-та жеке тұлғалар өндірушілерге (оның ішінде Motorola, NEC, Siemens және Nokia) қарсы мидың қатерлі ісігіне және өлімге себеп болды деген айыптаулар негізінде жеке сотқа шағымданып келді. АҚШ федералдық соттарында ғылымға қатысты сарапшы куәліктерін дәлел ретінде қабылдамас бұрын судья Daubert отырысында олардың маңыздылығы мен жарамдылығын бағалауы тиіс. Motorola компаниясына қарсы 2002 жылғы істе талапкерлер сымсыз қол телефонын пайдалану мидың қатерлі ісігіне әкелуі мүмкін екенін және Motorola телефондарын пайдалану бір талапкердің қатерлі ісігіне себеп болғанын мәлімдеді. Сот талапкерлердің жалпы немесе нақты себепті растайтын жеткілікті сенімді және маңызды ғылыми дәлелдерін ұсынбағанын, талапкерлердің сарапшыларының куәлігін қабылдамау туралы өтінішті қабылдағанын және айыпталушылардың сарапшыларының куәлігін қабылдамау туралы өтінішті қабылдамағанын шешті. Италияда 2009 және 2017 жылдары қарастырылған екі жеке істе, талапкерлер өздерінің қатерсіз ми ісігінің себебі кәсіби міндеттерді орындау кезінде күніне 5-6 сағат бойы ұялы телефонды ұзақ пайдалану екенін мәлімдеді, бұл олардың пікірінше, кәсіби емес пайдаланудан ерекшеленеді. Нәтижесінде талапкерлерге зейнетақы тағайындалды. Ұлыбританияда 5G-ге қарсы заңдық шаралар үкіметтің 5G желісін енгізу жоспарын сот арқылы қарауды сұрады. Егер бұл шара сәтті аяқталса, топтың өкілі ретінде белгілі британдық адвокат Майкл Мэнсфилд QC тағайындалады. Алайда, үкімет 5G желісінің 4G желісімен бірдей қауіпсіз екенін дәлелдегендіктен және талапкерлер өтініштерін тым кеш бергендіктен бұл өтініш қабылданбады.
Сақтық қағидаты
2000 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) осы жағдайда сақтық қағидасын ерікті түрде қабылдауға болатынын ұсынды. Бұл Еуропалық қауымдастығының қоршаған ортаға қатысты тәуекелдерге жасаған ұсынымдарымен үйлеседі. ДДҰ-ның мәлімдемесіне сәйкес, "сақтық қағидасы" – "ғылыми белгісіздік жоғары болған жағдайларда, ғылыми зерттеулердің нәтижелерін күтпей, потенциалды түрде қауіпті жағдайларға қатысты шаралар қабылдау қажеттілігін көрсететін тәуекелді басқару саясаты". Басқа, азырақ талапкер ұсыныстар – сақтықпен қашықтау қағидасы және мүмкіндігінше төменге дейін азайту. Бұлардың барлығы қолдануда қиындықтар тудырғанымен, қазіргі өркениетте сымсыз телекоммуникация жүйелерінің кеңінен таралуы мен экономикалық маңыздылығына байланысты, мұндай шараларға қоғамдық қызығушылық артып, бірақ осы тәсілдер алаңдаушылықты күшейтетініне де дәлелдер бар. Оларға қолдануды барынша шектеу, тәуекел топтарының (мысалы, балалардың) пайдалануын қадағалау, радиация деңгейі мүмкіндігінше төмен телефондар мен микроұяшықтарды пайдалану, Bluetooth гарнитуралары сияқты қолдарды бос ұстау және құлаққаптарды кеңінен қолдану, максималды қауіпсіздік стандарттарын, радиожиілік өрісінің қарқындылығын және базалық станциялар антенналарының адамдар тұратын жерлерден қашықтығын сақтау және т.б. кіреді. Жалпы алғанда, халықты хабардар ету қиындыққа толы, себебі әдебиеттер мен БАҚ-та денсаулыққа қатысты түрлі мәселелер қозғалып, адамдарды потенциалды алаңдатушы ақпаратқа ұзақ уақыт бойы бейімдеуде.
Сақтық шаралары мен денсаулыққа қатысты кеңестер
2011 жылдың мамыр айында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі ұялы телефондар мен басқа да көздерден шығатын электромагниттік өрістерді "адамдарға қатерлі ісік тудыруы мүмкін" деп жіктеді және қауіп-қатерді азайту үшін, қолды бос ұстау құрылғыларын немесе мәтіндік хабарламаларды пайдалану сияқты қауіпсіздік шараларын қабылдауға кеңес берді. Франция, Германия және Швеция азаматтарының денсаулығына зиян тигізбеу үшін шаралар ұсынды. Ұсыныстардың мысалдары: Басқа сәулеленуді азайту үшін қолды бос ұстаңыз. Ұялы телефоныңызды денеңізден алыс ұстаңыз. Сыртқы антеннасы жоқ автомобильде телефонды пайдаланбаңыз. 2000 жылдың қараша айында Британдық тұтынушылар қауымдастығы "қолды бос" пайдалануды ұсынбады, себебі олар бұл шара әсерді күшейтеді деп санайтын. Алайда, Ұлыбританияның Сауда және өнеркәсіп министрлігі және француздық Agence française de sécurité sanitaire environnementale [fr] үшін жасалған өлшемдер айтарлықтай азайғанын көрсетті. 2005 жылы профессор Лори Чаллис және басқалар феррит сақинасын қолды бос ұстау құрылғысына бекіту радио толқындардың сым арқылы басқа өтуін тоқтатады деді. Көптеген елдер балалардың ұялы телефонды орташа пайдалануын ұсынады. Ганди және басқалардың 2006 жылғы мақаласында балалардың арнайы сіңіру деңгейі (SAR) жоғары екені айтылған. 5 және 10 жастағы балалар ересектермен салыстырғанда шамамен 153% жоғары SAR деңгейін алады. Сонымен қатар, жас ұлғайған сайын мидың өткізу қабілеті төмендейді және балалардың өсіп келе жатқан миының салыстырмалы көлемі үлкен болғандықтан, сәуле мидың ортасынан әлдеқайда тереңге сіңеді.
Use hands free to decrease the radiation to the head. Keep the mobile phone away from the body. Do not use telephone in a car without an external antenna. The use of "hands free" was not recommended by the British Consumers' Association in a statement in November 2000, as they believed that exposure was increased. However, measurements for the (then) UK Department of Trade and Industry and others for the French Agence française de sécurité sanitaire environnementale [fr] showed substantial reductions. In 2005, Professor Lawrie Challis and others said clipping a ferrite bead onto hands free kits stops the radio waves travelling up the wire and into the head. Several nations have advised moderate use of mobile phones for children. An article by Gandhi et al. in 2006 states that children receive higher levels of Specific Absorption Rate (SAR). When 5 and 10 year olds are compared to adults, they receive about 153% higher SAR levels. Also, with the permittivity of the brain decreasing as one gets older and the higher relative volume of the exposed growing brain in children, radiation penetrates far beyond the mid brain.
5G
FDA былай деді: "ұялы телефондардың радиожиіліктік энергиясына қатысты қазіргі қауіпсіздік шектері халық денсаулығын қорғау үшін жеткілікті деп санаймыз". COVID-19 пандемиясы кезінде 5G желілері COVID-19 таралуына себеп болады деген жалған ақпарат тарады.
Жалған өнімдер
Ұялы телефондардан шығатын ЭМ сәулесінен қорғауды уәделейтін өнімдер жарнамаланып жүр; АҚШ-тағы Федералды сауда комиссиясы "Алаяқтар жаңалықтарды пайдаланып, алаңдаған адамдарды алдайды" деп ескертті. FTC мәлімдегендей, "электромагниттік сәулелердің әсерін айтарлықтай азайтатынын көрсететін ғылыми дәлел жоқ. Тек гарнитураны немесе телефонның басқа шағын бөлігін ғана жабатын өнімдер мүлдем тиімсіз, себебі телефонның барлық бөлігі электромагниттік толқындар шығарады". Мұндай қорғағыштар "телефон сигналына кедергі келтіріп, базалық станциямен байланыс үшін одан да көп қуат жұмсауға және, мүмкін, одан да көп сәулеленуге себеп болуы мүмкін".