Кіріспе

АҚШ-тағы түпкілікті американдықтар мәдениеті (800 – 1600)

Миссисип мәдениеті – қазіргі АҚШ-тың орталық-батыс, шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында шамамен 800 – 1600 жылдар аралығында, аймақтық ерекшеліктерімен дамыған түпкілікті американдықтардың өркениеті. Ол ірі, топырақтан жасалған платформалы төбелер мен түрлі пішінді төбелер салумен белгілі болды. Бұл мәдениет бір-бірімен еркін сауда желілері арқылы байланысқан қалалық елді мекендер мен серіктес ауылдардан тұрды. Ең ірі қаласы – Кахокия, ол қазіргі Иллинойс штатының оңтүстігінде орналасқан маңызды діни орталық деп есептеледі. Миссисип өмір салты Миссисипи өзенінің аңғарында (осы атау осыдан шыққан) қалыптаса бастады. Теннесси өзенінің салаларындағы мәдениеттер де осы кезеңде Миссисип сипатын дамыта бастаған болуы мүмкін. Миссисип мәдениетіне жататын шамамен барлық археологиялық ескерткіштер 1539–1540 жылдарға (Эрнандо де Сото аймақты зерттеген кез) дейінгі мерзімде дамыған, бірақ Натчез қауымдастықтары ерекшелік құрайды. Олар 18 ғасырға дейін Миссисип мәдениетінің дәстүрлерін сақтап келді.

Мәдениеттік ерекшеліктер

Миссисипи тұрғындарына тән бірқатар мәдени ерекшеліктер белгілі. Барлық Миссисипи халқы да төмендегі әрекеттердің бәрін орындамағанмен, олар ата-бабаларынан осы белгілердің бірін немесе барлығын қабылдау арқылы ерекшеленді. Үлкен, қиылып жасалған жер үйінділерін немесе платформа үйінділерін салу. Мұндай үйінділер көбінесе төртбұрышты, тіктөртбұрышты немесе сирек дөңгелек пішіндес болған. Мұндай үйінділердің үстіне әдетте тұрғын үйлер, ғибадатханалар, жерлеу құрылыстары немесе басқа да нысандар салынған. Жүгеріге негізделген егіншілік. Көптеген жерлерде Миссисипи мәдениетінің дамуы үлкен ауқымды, қарқынды жүгері егісін қабылдаумен бірге жүрді, бұл халықтың көбеюіне және қолөнер шеберлерінің пайда болуына жағдай жасады. Қабықша қосылған керамика. Серamikадағы қатайтқыш ретінде өзендік (немесе сирек теңіз) қабықшаларын пайдалану. Батысқа Роки тауларына, солтүстікке Ұлы көлдерге, оңтүстікке Мексика шығанағына және шығысқа Атлант мұхитына дейін созылған кең сауда желілері. Басшылық немесе күрделі басшылық деңгейіндегі әлеуметтік құрылымның дамуы. Институционалдық әлеуметтік теңсіздіктің қалыптасуы. Саяси және діни биліктің бірнеше немесе бір адамның қолында шоғырлануы. Елді мекендердің иерархиясының пайда болуы, онда маңызды орталық (үйінділері бар) бірнеше кішігірім елді мекендерге анық әсер ететін немесе бақылайтын, олардың кіші үйінділері болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Оңтүстік-Шығыс Мәдени Кешенінің (SECC) атрибуттарын қабылдау, сондай-ақ Оңтүстік Кұлты деп те аталады. Бұл Миссисипи халқының білуіне сенім жүйесі. SECC заттары Висконсиннен (Ацталан мемлекеттік паркін қараңыз) Мексика шығанағының жағалауына дейін және Флоридадан Арканзас пен Оклахомаға дейін Миссисипи мәдениетінің орындарында табылды. SECC көбінесе ритуалдық ойындармен байланысты, мысалы, chunkey. Миссисипи халқында жазу жүйесі немесе тастан салынған сәулет болған жоқ. Олар Миссисипи мыс тақталары және басқа да әшекейлер сияқты ритуалдық заттар үшін мысты соғу және қыздыру сияқты табиғи металл кендерін өңдеді, бірақ темірді балқытпады немесе қола металлургиясын қолданбады.

Хронологиясы

Миссисиппи кезеңі әдетте үш немесе одан көп хронологиялық кезеңге бөлінеді. Әр кезең аймақтық тұрғыдан өзгешеленетін, шартты тарихи айырмашылық болып табылады. Белгілі бір орнында әр кезеңнің басталуы ертерек немесе кейінірек болуы мүмкін, бұл берілген Миссисиппи ерекшеліктерін қабылдау немесе даму жылдамдығына байланысты. "Миссисиппи кезеңін" "Миссисиппи мәдениетімен" шатастыруға болмайды. Миссисиппи кезеңі – хронологиялық саты, ал Миссисиппи мәдениеті осы қоғамды сипаттайтын мәдени ұқсастықтарды білдіреді. Ерте Миссисиппи кезеңі (шамамен 1000–1200 жж.) бұрынғы Соңғы Вудленд кезеңінің (500–1000 жж.) өмір салтынан жаңадан өтті. Әртүрлі топтар рулық тұрмыс салтын тастап, күрделілік, тұрақтандыру, орталықтандыру және егіншілікке бет бұрды. Қоршауға арналған жүгерінің өндірісі мен аймақтық басшылықтардың ықпалы ірі орталықтарда халықтың жылдам шоғырлануына әкелді. Орта Миссисиппи кезеңі (шамамен 1200–1400 жж.) – Миссисиппи дәуірінің гүлдену шегі. Кахокиядағы (қазіргі Иллинойс штаты) ірі мегаполис пен салтанатты кешеннің кеңеюі, басқа күрделі басшылықтардың құрылуы, SECC өнері мен символикасының таралуы мен дамуы осы кезеңнің ерекшеліктері болып табылады. Жоғарыда аталған Миссисиппи белгілері бүкіл аймақ бойынша кеңінен таралды. Кейінгі Миссисиппи кезеңі (шамамен 1400–1540 жж.) соғыстардың күшеюімен, саяси тұрақсыздықпен және халықтың қозғалысымен сипатталады. Кахокия халқы осы кезеңнің басында (1350–1400 жж.) тарап, басқа саяси орталықтарға көшіп кеткен болуы мүмкін. Көптеген қорғаныс құрылыстары жиі кездеседі, кейде үйінділерді салу және ірі ауқымды, қоғамдық рәсімдер азаяды. Кейбір аймақтар еуропалықтармен алғашқы маңызды байланыс орнағанға дейін негізінен Орта Миссисиппи мәдениетін сақтап келгенмен, 1500 жылға қарай көптеген аймақтардың халқы шашырап кеткен немесе ауыр әлеуметтік стресске ұшыраған. Сол кездегі Пуэбло тайпаларымен бірге, бұл мәдени құлдыраулар Кіші мұз дәуірінің жаһандық климаттық өзгерісімен сәйкес келеді. Кіші мұз дәуірі салқын маусымға ұқсас жағдайларға әкелді, бұл 1200 жылдан 1800 жылға дейін тиімді ылғалдылықты азайтты, бұл Кахокия халқының 1200 жылдан бастап азаюына және 1350 жылдан 1400 жылға дейін тасталуына сәйкес келеді. Ғалымдар құрғақшылық пен жүгері егісінің азаюы, сондай-ақ орманды жою және шоғырланған халықтың аң аулауын күшейту оларды негізгі орналасқан жерлерден кетуге мәжбүр еткенін болжайды. Бұл кезең 16 ғасырда еуропалықтармен байланыс орнатумен аяқталды.

Оңтүстік Аппалач Миссиссипп

Оңтүстік Аппалачи провинциясы термині алғаш рет 1903 жылы У. Х. Холмс оңтүстік-шығыстағы аймақтық керамикалық стильді сипаттау үшін қолданған, ол кесілген ағаш қашаумен жасалған беттік әшекейлермен ерекшеленеді. 1960 жылдардың соңында археологиялық зерттеулер керамика жасаған мәдениет пен 1937 жылы Орта Батыс таксономиялық жүйесімен анықталған Орта Батыс Миссисип үлгісінің ұқсастығын көрсетті. 1967 жылы Джеймс Б. Гриффин Оңтүстік Аппалачи Миссисиппісі терминін Оңтүстік-Шығыс халықтары туралы білімнің кеңеюін сипаттау үшін енгізді. Оңтүстік Аппалачи Миссисиппі аймағының ескерткіштері Алабама, Джорджия, Солтүстік Флорида, Оңтүстік Каролина, Орталық және Батыс Солтүстік Каролина және Теннесси штаттарын қамтитын біртұтас аймаққа таралып орналасқан. Хронологиялық тұрғыдан алғанда, бұл аймақ Миссисиппи мәдениетінің ықпалына Орта Миссисиппи аймағынан кейін (шамамен 1000 жыл, Орта Миссисиппи аймағында 800 жылға қарағанда) дерлік түсті. Бұл аймақтың халқы Миссисиппи ерекшеліктерін солтүстік-батыс көршілерінен қабылдаған деп саналады.

Миссисип Кадоан

Кадоан Миссисиппи аймағы, Миссисиппи мәдениетінің аймақтық түрі, қазіргі шығыс Оклахома, батыс Арканзас, солтүстік-шығыс Техас және солтүстік-батыс Луизиананы қамтитын кең аумақты құрады. Археологиялық дәлелдер ғалымдардың консенсусына әкелді, оған сәйкес мәдени сабақтастық тарихқа дейінгі дәуірден бүгінгі күнге дейін үзілмеген, ал Caddo және Caddo тілінде сөйлейтін халықтар тарихқа дейінгі кезеңде және еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде Оклахомадағы қазіргі Caddo Ұлтының тікелей ата-бабалары болып табылады. Бұл аймақтың климаты шығыс орманды аймақтарға қарағанда құрғақ болғандықтан, жүгері өндірісіне кедергі келтірді, ал батыстағы жазықтардағы халық тынысы аз болғандықтан, күшті бәсекелес басшылықтармен күресудің қажеті болмаған болуы мүмкін. Арканзас және Қызыл өзендерінің аңғарларында, Кадоан аймағындағы ең үлкен және ең құнарлы су жолдарында Spiro және Battle Mound сияқты маңызды орындар орналасқан, онда жүгері шаруашылығы ең өнімді болған. Бұл орындарда көбінесе Миссисиппидің орталық бөлігіндегі ірі қалаларда кездесетін ағаштан жасалған қоршаулар болмаған. Миссисиппи әлемінің батыс шетінде орналасқандықтан, Кадоандар көршілерінен әскери қауіп-қатерлерге аз ұшыраған болуы мүмкін. Олардың қоғамдарында әлеуметтік жіктелу деңгейі де төмен болған болуы мүмкін. Кадоан халқы көптеген Кадоан тілдерінің бірін сөйлеген. Бұл тілдердің географиялық таралуы кең болған, бірақ қазір олардың көпшілігі жойылды. Кадоан тілдері отбасының қазіргі тілдеріне Caddo және Pawnee кіреді. Эрнандо де Сото 1540 жылдардың басында осы аймаққа экспедиция ұйымдастырды және сол кезде Кадоан болып саналған бірнеше жергілікті тайпалармен кездесті. Көптеген тайпалардан тұратын Каддолар үш конфедерацияға бірікті: Hasinai, Kadohadacho және Natchitoches, олардың барлығы ұқсас тілдерімен байланысты болды.

Плакеминдік Миссиссип

Плакемин мәдениеті – батыс Миссисипи және шығыс Луизианадағы Миссисипи өзенінің төменгі ағысындағы археологиялық мәдениет. Бұл мәдениеттің көрнекті мысалдары – Луизиана штатының Батыс Батон-Руж округіндегі Медора қазбасы (мәдениет пен кезеңтің типтік орны) және Миссисипи штатындағы Анна, Изумрудтік төбе, Винтервилл және Холли Блафф қазбалары. Изумрудтік төбе: Миссисипи штатының Стэнтон қаласының жанындағы Натчес Трейс паркінде орналасқан Плакемин-Миссисипи кезеңіне жататын археологиялық ескерткіш. Бұл орын 1200-1730 жылдар аралығында пайда болған. Платформалық төбе – Кахокиядағы Моникс төбесінен кейін елдегі екінші ірі Колумбтан бұрынғы жер жұмысы. Начестердің бас ауылы: Начестер халқының негізгі ауылы, үш төбеден тұрады. Тарихи кезеңге дейін қолданылып, күтіліп келген жалғыз төбе орны.

Миссиссиппінің белгілі қоныстары

Миссисиппі мәдениеті саяси жағдайды толыққанды түсінуге үлкермес бұрын күшті бұзылғанмен, көптеген Миссисиппі саяси құрылымдары жазылып алынған, ал қалғандары зерттеулер нәтижесінде табылды.

Қазіргі заманғы туысқан мемлекеттер

Миссисиппи халқы Еуропа саудасы басталған кезде осы аймақта тұратын американдық үнді халықтарының көпшілігінің ата-бабалары болды. Тарихи және қазіргі заманғы американдық үнді халықтары, Миссисиппи мәдениетінен тараған деп саналады: Алабама, Апалачи, Арикара, Каддо, Чикасау, Катаваба, Чоктау, Таенса. Көптеген жерлерде саяси құрылымдар құлдырады. Солтүстік Каролина штатының Моргантон қаласының жанындағы Джоарада Миссисиппи мәдениетінің өкілдері, 1567 жылы Сан-Хуан бекінісі деп аталған база салған Хуан Пардо экспедициясының испан отарлаушыларымен байланыс жасады. Экспедиция құжаттары және бекініс пен үнді мәдениетінің археологиялық дәлелдері сақталған. Әскерлер шамамен 18 ай (1567–1568) бекіністе болды, содан кейін жергілікті тұрғындар оларды өлтіріп, бекіністі қиратты. (Олар басқа бес бекіністегі әскерлерді де өлтірді; 120 адамның ішінде тек біреуі ғана аман қалды.) Бұл жерден 16 ғасырға тән испандық заттар табылды, бұл АҚШ-тың ішкі аймақтарындағы еуропалықтардың алғашқы отарлауының белгісі болды. Көптеген жазбалар жасалған кезде Миссисиппи өмір салты өзгеріске ұшырады. Кейбір топтар үйінділер салу туралы ауызша дәстүрді сақтап қалды, мысалы, 19 ғасырдың соңындағы Чероки тайпасы. Басқа үнді тайпалары жүздеген шақырымдарды көшіп, ақсақалдарын аурудан жоғалтқандықтан, ата-бабаларының жер бетінде үйінділер салғанын білмеді. Бұл, Құрлық салушылардың үнді американдықтарынан ерекшеленетін халық екендігі туралы мифтің пайда болуына себеп болды, оны 1894 жылы Сайрус Томас толыққанды жоққа шығарды.