Ақы мен қайтару: Қоғамдық игіліктерді қорғау механизмі
Feebate
Feebate бағдарламасы: қоршаған ортаға зиян келтіретін көліктерге алым, экологиялық көліктерге жеңілдік беру арқылы парникті газ шығарындыларын азайту жолы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Feebate – "ақы" және "қайтару" сөздерінің қосылуынан пайдасқан сөз. Feebate бағдарламасы – жекешелендіру, адалсыздық арқылы иемдену немесе қоғамдық игіліктерді тікелей жою нәтижесінде туындаған сыртқы салдардың шығындарын осы іс-әрекетке жауапты нарық қатысушыларына аударуға арналған, алымдар мен қайтарулардың өзін-өзі қаржыландыратын жүйесі. Алғаш рет 1970 жылдары Артур Х. Розенфельд ұсынған, feebate бағдарламалары көбінесе көлік және энергетика салаларында сатып алу үрдістерін өзгерту үшін қолданылады.
Feebate is a portmanteau of "fee" and "rebate". A feebate program is a self financing system of fees and rebates that are used to shift the costs of externalities produced by the private expropriation, fraudulent abstraction, or outright destruction of public goods onto those market actors responsible. Originally coined in the 1970s by Arthur H. Rosenfeld, feebate programs have typically been used to shift buying habits in the transportation and energy sectors.
Мысалдар
Калифорния штатының ұсынылған "Таза көлікке жеңілдік" бағдарламасы (AB493 Ruskin) мемлекеттің жаһандық жылыну/парниктік газдар шығарындыларын азайту мақсатымен, 2011 жылғы үлгілерден бастап, жоғары көміртегі шығаратын жаңа көліктерге 2500 долларға дейін алым салу арқылы жасалды. Содан кейін, алым төленген ақша жаңа, төмен шығарындылы көліктерді сатып алушыларға қайтарылып беріледі. Бұл, теориялық тұрғыдан алғанда, жаһандық жылынудың қоғамдық игіліктерді жоюдан туындаған әлеуметтік шығындарын жаһандық жылынуға себепкерлік ететіндерге ауыстыруды көздейді. Аталған заң жобасы қабылданбады. Бастаушылардың пікірінше, мүсінше төлеу жүйесі (feebate) жеке жауапкершілікті арттыруға бағытталған. Олардың ойынша, бұл жүйе, қоршаған ортаны жою немесе жеке және қоғамдық мүлікке қатысты немқұрайлылық сияқты әрекеттер арқылы қоғамдық игіліктерді еріксіз иемденуге (күш көрсету және алаяқтық арқылы) жауапты тұлғаларды, олардың қоғамға келтіретін зиянды өтеуге мәжбүр етеді. Жеке көліктерге қатысты, мүсінше төлеу жүйесінің мақсаттары отын салығы, көлік құралдарын тіркеу ақысы, трафикпен жүктелу ақысы және жол бағасы сияқты шаралармен ұқсас. Кейбір жағдайларда, мүсінше төлеу жүйесі отын тиімділігін арттыру және басқа да қоғамдық мақсаттарға жету үшін дәстүрлі салықтар мен квоталардан тиімдірек (немесе толықтыратын) құрал болуы мүмкін. Отынға салынатын салықтар тұтынушыларға отын тұтынудың жасырылған шығындары (парниктік газдар, басқа да ластану) туралы хабар беретін маңызды баға белгісін құрады және осы зиянды өтеуге қаражат жинауға мүмкіндік береді. Алайда, бөлшек сауда тұтынушыларының дисконттық ставкасы өте жоғары болғандықтан, көлік сатып алатын кезде сатып алушылар жоғары бензин бағасының немесе нашар жанар май шығынының қосымша шығындарын ескермейді. Мүсінше төлеу осы шығындарды бастапқы сатып алу бағасына енгізеді, осылайша сатып алушыдан мемлекеттік және жеке экологиялық игіліктерді иемдену үшін алдын ала төлеуді талап етеді. Мүсінше төлеудің тағы бір мысалы Рокки Маунтин институтының 2004 жылғы "Мұнай соғысын жеңіп шығу" атты басылымында ұсынылған. Әрбір көлік және жеңіл жүк көлігі класы үшін, сол кластағы орташа көліктен артық жанар майды үнемдейтін көліктерді сатып алушыларға сыйлық беріліп, жанар майды көп тұтынатын көліктерді сатып алушыларға қосымша төлем салынады. Бұл мүсінше төлеу жүйесі табысқа бейтарап, яғни алымдар (қосымша төлемдер) арқылы жиналған қаражат мөлшері, жеңілдіктер ретінде төленген қаражат мөлшеріне тең.
California's proposed "Clean Car Discount" program (AB493 Ruskin) was designed to help reduce the state's global warming/greenhouse gas emissions by imposing a fee of up to $2,500 on new, high carbon emitting vehicles (starting with 2011 models), and then rebating the fee to buyers of new low emission vehicles, thereby theoretically shifting the social cost of the destruction of public goods by global warming onto those who contribute to global warming. This Bill failed to pass. Supporters point towards what they feel are feebates' tendency to promote personal responsibility by having those responsible for the involuntary expropriation (by means of force and fraud) of public goods from the public—and each and every private individual—by destruction of the environment or other negligent behavior towards private and public property, by having polluters pay for the externalities that they impose upon society. In the case of personal cars, feebates share some of the same aims as fuel taxes, vehicle registration fees, congestion charging, and road pricing. In some situations, feebates can be a more efficient (or complementary) way of promoting greater fuel efficiency and other socially desirable outcomes than traditional taxes or quotas. Fuel taxes create important price signals that can make consumers aware of the non internalized costs of fuel consumption (greenhouse gasses, other pollution)—and raise funds to offset this externality. But retail consumers have very high discount rates, meaning buyers do not take into account the additional cost high gasoline taxes or poor gas mileage when purchasing a car. A feebate internalizes that cost into the initial purchase price, thereby requiring the buyer to prepay for the taking of public and private environmental goods. Another example of a feebate is proposed in the Rocky Mountain Institute's 2004 publication, "Winning the Oil Endgame". For each class of car and light truck, a feebate mechanism is used to reward buyers of vehicles that are more fuel efficient than the average vehicle in that class and penalize buyers of less fuel efficient vehicles. This feebate is revenue neutral, meaning that the amount of money collected through fees (surcharges) equals the amount paid out in rebates.