Кіріспе
Советтік радиолокациялық детектор
«Кольчуга» (Кольчуга Chainmail) пассивті сенсоры – Кеңес Одағында жасалған және Украинада өндірілген электрондық соғыс қолдау шаралары (ESM) жүйесі. Оның анықтау қашықтығы көру сызығымен шектеледі, бірақ өте биік және өте қуатты сәулелендіргіштер үшін шамалы болуы мүмкін. Көпте «Кольчуга» радиолокаторы деп аталатын бұл жүйе, шын мәнінде радиолокатор емес, үш немесе төрт қабылдағыштан тұратын ESM жүйесі. Олар ондаған шақырым жерге орналастырылып, ұшақтардың радиожиілік сәулеленуін үшбұрыш және көпбұрышты әдістермен анықтап, оларды қадағалайды.
Тарих
Колчуга 1980-ші жылдары ГРУ-дың Ростов әскери институты мен Донецктегі Топаз радиоэлектрондық зауытымен әзірленген. 1987 жылдан бастап өндірілген, 1 қаңтар 1992 жылға дейін 44 данасы жасалған, оның 14-і Украинада қалды. Кеңес Одағының тарауынан кейін "Колчуга М" арнайы радио құрылғыларын жобалау бюросы, "Топаз" холдингі, Донецк ұлттық техникалық университеті, "Укрспецэкспорт" мемлекеттік компаниясы және Инвестициялар мен технологиялар компаниясы бірлесіп модернизациялады. Зерттеулер жүргізу, алгоритмдерді әзірлеу, тәжірибелік үлгілерде шешімдерді сынау және өндірісті іске қосуға сегіз жыл (1993–2000) уақыт кетті. Салыстырмалы түрде төмен құны бар украиндық "Колчуга М" пассивті радар станциясы, құрлықта, әуеде немесе теңізде орналасқан барлық белгілі активті радио құрылғыларды анықтау және сәйкестендіру қабілетіне ие.
Жұмыс істеу тәртібі
Колчуга – үшбұрыштылау арқылы шығару тіректерін анықтау үшін екі немесе одан көп пунктіні пайдаланатын электрондық қолдау шаралары жүйесі. Жүйе көлік құралына орнатылады және үлкен тік торлы рефлектордан, оның астында екі кішкентай дөңгелек параболалық антеннадан және үстінде ВЧ-тан микротолқынды логарифмдік периодтық антенналардан тұрады. Антенналардың бұрыштық арақашықтығы бұрыштық өлшеулерді жақсарту үшін фазалық интерферометрияны пайдалануға мүмкіндік береді, ал антенналардың тік бұрышты арақашықтығы бұрыш өлшемдерін жақсарту үшін фазалық интерферометрияны қолдануға нұсқайды. Табақтың жанында және артында, әдетте, пунктілері арасындағы байланыс үшін бірнеше кішкентай антенналар орналасқан. Колчуга кешені әуе және жер үсті нысаналарын анықтап, олардың қозғалысын станциялардың ортақ көру шегімен шектелген қашықтыққа дейін қадағалай алады. Жер бедері кедергі келтірмесе, бір Колчуга станциясының көру қашықтығы (км-де) шамамен:
мұнда hr (км) – радардың биіктігі км-де, ht (км) – нысананың биіктігі км-де, және стандартты атмосфералық радио рефракциясы ескеріледі. Осылайша, 100 м биіктікте (жергілікті жер бетінен) және 10 км (30 мың фут) қашықтықтағы нысана үшін Колчуга жүйесінің қашықтығы шамамен 450 км болады. 20 км (60 мың фут) биіктіктегі нысаналар үшін көру шегі 620 км құрайды, бірақ мұндай биіктікте ұшатын нысаналар аз. Көру шегімен шектелгендіктен, бұл жүйе жоғары қуатты шығару тіректеріне қарсы тиімді ерте ескерту әуе қорғанысы жүйесі болып табылады.
Нысананы анықтау
Колчуга жерде, әуеде немесе теңізде орналасқан радио құрылғылардың көптеген түрлерін анықтап, тануға қабілетті. Нысананы анықтау эмитердің жеткілікті қуатқа ие болуымен және Колчуганың жиілік диапазонында болуымен ғана байланысты. Дегенмен, нысананы тану күрделірек және жіберілетін сигналдың әртүрлі параметрлерін өлшеуге негізделген – мысалы, оның жиілігі, жолақ ені, импульс ені, импульс қайталану аралығы және т.б. Колчуга нысананы тану үшін шамамен қырық түрлі параметрді пайдаланады. Бұл параметрлер эмитердің түрін және кейбір жағдайларда тіпті нақты жабдықты анықтау үшін деректер базасымен салыстырылады (жеке компоненттердің өзгеруі мен қабылданысына байланысты көптеген таратушылардағы бірегей қолтаңба немесе "саусақ ізін" анықтау арқылы). Колчуга деректер базасында шамамен 300 түрлі эмитер және әр түр үшін 500-ге дейін нақты қолтаңба сақталады.
Экспорт
Пәкістан "Колчуга" радиолокаторын сатып алуға қызығушылық білдірді. Украина Пәкістанға Үндістанның "Swordfish" ұзын қашықтықтық іздеу радарына қарсы тұру үшін оны ұсынды. 2002 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті Микола Мельниченко жасаған деген жазбаларға сүйене отырып, Украинаны "Колчуганы" Иракқа сатқан деп айыптады, бұл жазбаларда Украинаның сол кездегі президенті Леонид Кучманың сөздері тіркелген. Бұдан кейін Ұлыбритания мен АҚШ саяси шаралар қолданды. Иракта ешқандай нақты растау табылған жоқ. Толық ақпарат алу үшін "Кассеталық дау" бетіне қараңыз. 2006 жылдың қыркүйек айында Украина үкіметі жоққа шығарған Иранға сату туралы расталмаған хабарлар пайда болды. 2019 жылдың 20 қаңтарында украиндық ақпарат көздері Израиль мен Сауд Арабиясына жүйелер сатылғанын растады.
Вьетнам
Kolchuga жүйесінің расталған операторы болып табылады. 4 жүйе сатып алынғаны және бірлігінің бағасы 27 миллион доллар екені хабарланды. Бұл көрсетілген мәліметтер дәл немесе әртүрлі болуы мүмкін болғанымен, жүйелер Вьетнам Әуе қорғанысы-Әуе күштері қызметіне ресми түрде қабылданды.
Шыбырлар мен болжаулар
Кассеталық даудан кейін көпшілікке танылғаннан бері, Колчуганың мүмкіндіктері көптеген әңгімелер мен негізсіз болжамдардың себебі болды. Көптеген сарапшылар оған керемет дабыл табу қабілетін жатқызады. Олардың көпшілігі егжей-тегжейлі инженерлік талдауға төтеп бере алмайды немесе расталмаған, бірақ толықтық үшін осы бөлімде, талаптарға күмән тудыратын себептерімен бірге келтірілген. Бұл бөлімдегі ақпаратты нақты деп қарауға болмайды. Мәлімдемелерге сәйкес, Колчуга 800 км қашықтықта жұмыс істейді. Оның осындай қашықтықтан жоғары қуатты көздерді анықтауға қабілеті бар екені сөзсіз. Дегенмен, жоғарыда айтылған негізгі көзқарас аргументтері, ұшақтың өте биік биліктікке ұшуын және/немесе Колчуга станцияларының өте биік тауларда орналасуын талап ететінін көрсетеді. Осылайша, бұл талап техникалық тұрғыдан мүмкін, бірақ операциялық тұрғыдан өте күмәнді. Колчуга АҚШ-тың жасырын ұшақтарын радио және радарлық сәулеленуі арқылы анықтай алады делінеді. Техникалық тұрғыдан мүмкін болғанымен, жасырын ұшақтар шайқас кезінде сәулеленбейді, сондықтан бұл операцияның әскери маңызы жоқ. Колчуга АҚШ-тың жасырын ұшақтарын радиожиілік эмиссиясының ерекше көздерінен, соның ішінде қозғалтқыштан шығатын газдардың сәулеленуінен және қозғалтқыштан электромагниттік кедергілерден анықтауға жеткілікті сезімтал. (Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл көздердің қуат деңгейі өте төмен болуы мүмкін, тіпті болмауы да мүмкін, сондықтан Колчугаға осы әсерлерді бір жерде өлшеу үшін жеткілікті энергия болмас еді, ал триангуляция үшін екі немесе одан да көп станция қажет. Оларды қалыпты радиожиілік шудан ажырату да өте қиын болар еді және Колчуга қабылдау және талдау үшін жасалған стандартты эмиссия түрлеріне ұқсамас еді). Колчуга бистатикалық радиолокациялық қабылдағыш ретінде жұмыс істеуге және осылайша қоршаған ортадағы басқа да хабар таратушыларды пайдалануға жеткілікті сезімтал. (Бұл алдыңғы шашырау жағдайында дұрыс болуы мүмкін, онда тіпті жасырын ұшақтың да радиолокациялық қимасы қысқа уақытқа өте үлкен болуы мүмкін. Алайда, екі немесе одан да көп қабылдағышта алдыңғы шашырауды бірдей жүзеге асыру геометриялық тұрғыдан мүмкін емес, сондықтан триангуляция жұмыс істемейді. Екіншіден, егер Колчуга белгілі бір радар түрімен бистатикалық радиолокациялық қабылдағыш ретінде жұмыс істеуге арнайы әзірленбесе және Колчуганың белгілі бір радар түрлерімен бірлесіп орналастырылғанына дәлел болмаса, онда оған шудың арасында кері қайтарылған импульстерді сенімді анықтау үшін қажетті сүзгі жетіспейді. Сондықтан, егер бұл әсер жұмыс істесе, ол сенімсіз және ұзаққа соқпауы мүмкін). Украиналық дереккөздер көбінесе "[Колчуга] осы саладағы барлық американдық, орыс, француз, чех немесе бразилиялық жетістіктерден әлдеқайда жоғары" сияқты мәлімдемелер жасайды. Мұндай мәлімдемелер негізсіз және таза болжам, өйткені көптеген ESM жүйелерінің жұмыс істеуі және тіпті болуы жоғары дәрежеде құпия болып табылады және ELINT арқылы анықтауға болмайды. Бұл шындық болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, бірақ сақтықпен қарау керек, әсіресе бұл мәлімдемелерді жасаған адамдар көбінесе журналистер немесе жүйені экспорттауға мүдделі тұлғалар.
That Kolchuga has a range of 800 km. It will certainly have the sensitivity to see high power sources at such a range. However, basic line of sight arguments outlined in the sections above show that this would require aircraft to be flying at impractically high altitudes and/or for the Kolchuga stations to be deployed on very high mountains. The claim is thus technically possible but operationally very unlikely. That Kolchuga can detect US stealth aircraft by their radio and radar emissions. Whilst technically possible, stealth aircraft do not radiate when in battle, so this mode of operation is militarily irrelevant. Kolchuga is sufficiently sensitive to detect US stealth aircraft from unconventional sources of RF emissions, including radiation from exhaust trails and electromagnetic interference from the engine. (Technically the power levels of these sources are likely to be so small, if at all, that there would be insufficient energy for Kolchuga to measure these effects at one site, let alone the two or more required for triangulation. They would also be almost impossible to distinguish for normal background RF noise and would not appear like the conventional emissions types Kolchuga is designed to receive and analyse). Kolchuga is sufficiently sensitive to operate as a bistatic radar receiver and hence exploit other transmitters in the environment. (This is likely to be true for the specific case of forward scatter in which the radar cross section of even a stealth aircraft can become very large for a few moments. However, achieving forward scatter simultaneously in two or more receivers is geometrically impossible, so triangulation would not work. Secondly, unless Kolchuga has been specifically designed to work as a bistatic radar receiver with a certain radar type—and there's no evidence of Kolchuga being deployed in conjunction with specific radar types—then it will lack the essential matched filter required to reliably detect reflected pulses in the presence of noise. Therefore, if this effect works at all, it is likely to be unreliable and fleeting). Ukrainian sources often make claims such as "[Kolchuga] is head and shoulders above all American, Russian, French, Czech, or Brazilian developments in this field". Such claims are unsubstantiated and pure speculation, as the performance and even existence of many ESM systems are highly classified and not deducible by ELINT. It may or may not be true, but must be regarded with caution, particularly as those making the claims are often either journalists or those with an interest in exporting the system.