Кіріспе

Sordaria fimicola – микроскопиялық саңырауқұлақтың бір түрі. Ол көбінесе шөппен қоректенетін жануарлардың нәжісінде кездеседі. Sordaria fimicola жиі биология және микология зертханаларында қолданылады, себебі оны қоректік ортада (агарда) өсіру оңай. Нейроспора және Подоспораға жақын туыс Sordaria – ірі Sordariomycetes класының, яғни құты саңырауқұлақтарының мүшесі. Генетикалық зерттеулерде негізгі объектілер болған үш Sordaria түрінің табиғи ортасы – шөппен қоректенетін жануарлардың нәжісі. S. fimicola түрі кең таралған және дүние жүзінде кездеседі. Sordaria түрлері морфологиялық жағынан ұқсас, сызықтық орналасуда сегіз қара аскоспорасы бар асцилерді қамтитын қара перитецияларды түзеді. Бұл түрлер генетикалық зерттеулер үшін тиімді бірнеше ортақ қасиеттерге ие. Олардың өмірлік циклы қысқа, әдетте 7–12 күнге соқады және оларды мәдениетте өсіру оңай. Көптеген түрлер өзінен-өзі сүектемелі болады және әрбір штамм изогенді. Барлық түрдегі мутанттарды оңай тудыруға болады, әсіресе аскоспора түсінің мутанттарын алу оңай. Бұл визуальды мутанттар тетрадалық талдауға, әсіресе интрагендік рекомбинацияны талдауға көмектеседі. S. fimicola-ның ең көп таралған түрі – қоңыр қара түсті. Кейбір мутанттар сұр немесе құмдық түсті болады. Кіріспе биология зертханалық сабағында жиі қолданылатын тәжірибе – мутант түрінің біреуін жабайы типпен будандастыру және ұрпақтағы түстің арақатынасын бақылау. Бұл тәжірибе гаплоидты организмдегі генетикалық мұрагерлік принциптерін көрсетеді. Сегіз аскоспора аскус ішінде пайда болады. Sordaria-ны сығу арқылы мейоз кезіндегі кроссинговер туралы ақпарат алуға болады. Егер кроссинговер болмаса, 4:4 үлгісі пайда болады: төрт қара спора және төрт құмдық спора бір қатарға орналасқан. Егер кроссинговер болса, 2:2:2:2 немесе 2:4:2 үлгісі көрінеді. Тағы бір жиі қолданылатын зертханалық мақсат – жеміс денелеріндегі (перитециялар) мейоз бен митозды бақылау. S. fimicola-ның ерекше қасиеті – оның жеміс денесі фототрофты. Сондықтан, өскен кезде сабағы жарық көзіне қарай иіледі, ал қап жарылғанда споралар жарыққа қарай шашырап кетеді.

Таксономия

Sordariomycete саңырауқұлағының таксономиясын жаңарту жөніндегі зерттеулер жалғасуда, ал Sordaria fimicola-ның Sordariomycetes таксономиясындағы орны зерттеліп, жаңартылуда. Сордариомицеттер құты саңырауқұлақтары деп аталады, себебі олар құты тәрізді перитеция және біртұтас асцимен сипатталады. 18s рибосомалық ДНК-ның ішінара бөліктерін филогенетикалық зерттеулер Sordariomycetes филогенезиясын анықтады. Sordariaceae-ге тән морфологиялық белгілерге аскогонийді қоршап тұрған гифалық қабықшаның шеткі қабаттарына және псевдопаренхиматоздық орталыққа дифференциациясы жатады. Орталықтың жасушаларынан жұқа, көп ядролы жасушалардан тұратын кең парафиздер пайда болып, перитециумды толығымен толтырады, қалған псевдопаренхиматоздық жасушаларды перитециалдық қабырғаға қарсы қысыммен ұрып-соғады. S. fimicola зерттелген Sordariaceae тұқымдасының басқа түрлерінен орталықтың түбінде плацентаға ұқсас масса құрап, аскогенді жасушалардың жиналуымен ерекшеленеді. Осының салдарынан, асци біркелкі қабырғалық қабатта емес, шоғырланған түрде пайда болады. S. fimicola макро деңгейінде субстрат үстінде кішкентай қоңыр түсті талшықтардан құралған, құлпытас тәрізді жабын құрайтын гифаларды өсіреді. Жыныстық көбею кезінде аскилер орналасқан жерде кішкентай қара дақтар пайда болады. Сонымен қатар, S. fimicola-ның қоңыр және сұр түсті мутант штаммдары бар. Стерильденген және стерильденбеген топырақта S. fimicola иесінің өсуін ынталандырып, өлім-жітімнің алдын алды. Зерттеулер көрсеткендей, картоп декстрозасы ортасында өсірілген S. fimicola триаконтанол және индол-3 карбоксальдегид өндіре алады, олардың екеуі де иесінің ауруларын алдын алуға көмектесетін антибактериялық қасиеттерге ие. S. fimicola өсімдіктерге патогенді басқа саңырауқұлақ түрлерінің, соның ішінде Pestalotiopsis guepinii, Colletotrichum capsici, Curvularia lunata [Cochliobolus lunatus], Alternaria alternata және Fusarium oxysporum өсуін тежейтіні де анықталды. S. fimicola оның өсіп жатқан кейбір өсімдіктердің денсаулығына кері әсер ететіні де көрсетілді. S. fimicola алғаш рет жүгеріден оқшауланғанда зерттеушілер оны мүмкін патоген деп санайды. Лаборатория жағдайындағы сау жүгері өсімдіктерінде S. fimicola өспеген, бұл сау жүгері өсімдіктерінде оның өсуіне мүмкіндік бермейтінін көрсетеді. S. fimicola сау B. tectorum-ды отарлап, ұрықтық қабілетін және өсуін азайтты. Функционалды емес SfWC 1 рецепторының мутациясы бар S. fimicola-да жеміс дененің қалыптасуы кешіктірілді және нашар болды, перитециалдық қармақтың фототропизмі бұзылды және жеміс дененің аймақтану үлгісі байқалмады. Олив бұл гендік конверсия оқиғаларының "мейотикалық профаза кезіндегі репликацияда локустың қалыпты санынан артық көшірілуінен туындайтын транс-репликациядан" пайда болатынын есептеді. Содан бері S. fimicola және басқа организмдерде, әсіресе басқа аскомицеттерде гендік конверсия құбылысы бойынша көптеген зерттеулер жүргізілді [Whitehouse (1982) шолуына қараңыз]. Гендік конверсияны молекулалық деңгейде түсінуге бағытталған күш-жігер мейотикалық рекомбинацияның механизмі мен адаптивті функциясы туралы маңызды мәліметтер берді, бұл өз кезегінде жыныстық көбеюдің адаптивті функциясына әсер етеді.