Кіріспе

The Natural Step қоры – 1989 жылы Швецияда ғалым Карл Хенрик Роберт құрған коммерциялық емес, үкіметтік емес ұйым. The Natural Step сонымен қатар ол әзірлеген жартылай ашық бастапқы кодының шеңберін атағанда да қолданылады. 1987 жылы Брундтланд есебі жарияланғаннан кейін Роберт Жер бетіндегі адам қызметінің тұрақтылығы үшін жүйелік шарттарды белгілейтін The Natural Step шеңберін әзірледі. Роберттің төрт жүйелік шарты – ғылыми тұрғыдан жалпы заңдылықтарды және әлеуметтік-экологиялық жүйенің аспектілерін түсінуден туындайды, оның ішінде гравитация заңы, термодинамика заңы және көптеген әлеуметтік зерттеулер. The Natural Step қоғамды тұрақтылыққа қарай жылжу үшін «Принциптерден кері қарай жоспарлау» әдісін енгізді. Тұрақтылық принциптерінен тұтас жүйелік ойлау және кері есептеу, ұйымдастыру стратегиясын, ұйымдастыру процестерін, өнім/қызмет инновацияларын және бизнес-модельдерді жоспарлау және (қайта) жобалау үшін көптеген қолданбалар мен құралдардың негізін құрайды. Оның ең үлкен артықшылығы – күрделі тұрақтылық тақырыбындағы егжей-тегжейлі мәліметтерге ұтылып қалмау үшін «жайындатуды азайтусыз» ұғымы. Бұл тәсіл 30 жылдан бері білім беру, ғылыми зерттеулер, бизнес, муниципалитеттер, өңірлік және ұлттық үкіметтер, үкіметаралық ұйымдар (мысалы, БҰҰ, ЕО) және әлемдегі көптеген үкіметтік емес ұйымдарда қолданылып, сыналып, жетілдірілді. Қазіргі уақытта The Natural Step ұйымының 12 елде кеңселері, 50-ден астам елде көптеген серіктестері мен елшілері бар. Бес деңгейлі шеңбер және TNS шеңбері (немесе стратегиялық тұрақты даму шеңбері) қатар, TNS «өзгеріс теориясы» жеке, ұйымдық және көп мүдделі тараптар деңгейінде ынтымақтастық арқылы тұрақты қоғамға қарай өзгерістерді жеделдету үшін біріктірілген каскадтық тәсілді көрсетеді. Өзгеріс бағдарламалары мен ауысу лабораторияларына Future Fit Business Benchmark және Альберта, Канада energyfutureslab кіреді. Ұйымдарда тұрақтылықты қамтамасыз етуге қолданылатын The Natural Step (TNS) тәсілі өсуді шектейтін жасырын және айқын сақтық шараларын қамтиды. Бірақ бұл шектеулерді компаниялар мен жеке тұлғалар ұстануы қиын болуы мүмкін. Кейбір жасырын сақтық шаралары – TNS зиян шектерінің нақты деңгейлері немесе критикалық концентрациялар туралы шешімдер қабылдаудан аулақ, өйткені олар белгісіз және келіспеушіліктерге әкелуі мүмкін. TNS белгілі бір материалдар мен қызмет түрлеріне тәуелділікті азайту бойынша шараларды ұсынады, бірақ бұл ұсыныстарда маңызды шектер бұзылған деп ескереді. Кейбір айқын сақтық шаралары – TNS жылдамдықтары, оның ішінде табиғи түрде ыдыраудан гөрі жылдам темппен материалдарды өндіруден, өндіруден немесе таратудан аулақ болу және өнімділік пен әртүрлілікті төмендететін жолмен табиғатты жинаудан немесе манипуляциялаудан аулақ болу, ал адамзат тарихындағы инфрақұрылымдық даму TNS жүйелік шарттары мен осы алғашқы мақсаттағы сақтық шаралары сақталса, мүмкін болмас еді.

Шолу

5 деңгейлі негіздеме (5LF) – бұл кешенді жүйелерде жоспарлау және шешім қабылдау үшін қолданылатын, жүйелік ойлауға негізделген толыққанды модель. Ол 5 деңгейден тұрады: 1) Жүйе, 2) Сәттілік, 3) Стратегиялық бағыттар, 4) Іс-шаралар және 5) Құралдар. Оны кез келген типті және масштабтағы күрделі жүйені талдау үшін пайдалануға болады (мысалы, адам денесі, шахмат немесе футбол ойыны, ұйым, тұрақтылық тұжырымдамасы). Бұл модель жүйенің жұмыс істеу принциптеріне сәйкес, сәттілікке стратегиялық жоспарлауға, шешім қабылдауға және әрекет етуге көмектеседі (мысалы, қатерлі ісікті емдеу, шахматта немесе футболда жеңіске жетіп, табысты бизнесті басқару, пайдалы құралдарды жобалау). 5LF әлеуметтік-экологиялық жүйеге (немесе биосферадағы қоғамға) қолданылған кезде Табиғи қадамдық негіздеме немесе Стратегиялық тұрақты даму негіздемесі (FSSD) деп аталады. Бұл негіздеме экологиялық және әлеуметтік жүйелер мен институттардың жұмыс істеуі мен функцияларын, ағымдағы үрдістерді және тұрақтылыққа қатысты мәселелерді, қоғам ретінде әлеуметтік-экологиялық жүйенің жұмысына тигізетін теріс әсерді (Жүйе), оның теріс әсерін болдырмау үшін қандай жүйелік шарттар орындалуы керектігін (Сәттілік) және осы мақсатқа жету үшін стратегиялық жоспарлауды (Стратегиялық бағыттар), басымдық берілген іс-шараларды (Іс-шаралар) таңдауды (немесе жобалауды) және оларға қажетті құралдарды (Құралдар) іріктеуді және қолдануды түсінуге көмектеседі. 1989 жылы доктор Карл Хенрик Роберт жасағаннан бері бұл негіздеме көптеген ғалымдар тарапынан зерделенді, үнемі жетілдіріліп келеді және тұрақты даму саласындағы басқа да құралдар мен тұжырымдамаларға шабыт сыйлайды. Бұл негіздеме әлемнің түкпір-түкпіріндегі жүздеген ұйымда (бизнес, үкімет, аудандық қауымдастықтар, ҮЕҰ) сынақтан өтті. Негіздемемен жұмыс істеу тәжірибесіне сүйене отырып, оның қолданылуын жеделдету және жақсарту үшін нақты нұсқаулар, әдістер және қолданбалар әзірленді және жетілдірілді.

Тұрақты дамудың қиындықтары

Тұрақты даму мәселесін түсіндіру үшін, түйір метафорасы қолданылады. Таралып келе жатқан қабырғалар жүйеге әсер ететін және оны құлдыратып жатқан көптеген (жүйелі және көбінесе экспоненциалды түрде өсетін) үрдістерді көрсетеді, мысалы: табиғи ресурстар мен экожүйелердің саны мен сапасының азаюы, қатаң заңдар мен ережелердің күшейісі, адамдар арасындағы және жеке тұлғалар арасындағы сенімнің төмендеуі, уыттылық деңгейінің жоғарылауы, адам популяциясының өсуі, ресурстарға деген талаптың артуы және т.б. Түйірдің қабырғалары уақыт өте келе бірте-бірте жақындап келеді, қимыл-қозғалысқа арналған кеңістікті шектейді. Жеке адамдар, ұйымдар және қоғам уақыт өте келе түйірдің қабырғаларына соқтығысады, мысалы: климаттық өзгерістерге байланысты ауа райы құбылыстарының салдарынан зардап шеккендер, қатаң заңдар мен ережелер, балық қорларының таусылуы, қатерлі ісіктердің көбеюі, ауаның, судың, топырақтың ластануы, сенімнің жойылуы, қаржылық дағдарыстар, тапшы ресурстардың бағасының өсуіне байланысты банкроттықтар, жер эрозиясы және т.б.

Ғылымның жалпы көрінісі - Жүйелік функциялар

Бұл негіздеме әлеуметтік-экологиялық жүйелердің ішіндегі және арасындағы динамикалық өзара байланыстардың ғылыми тұжырымдамасына негізделген, және (әсіресе) экожүйелерді, табиғат заңдарын (термодинамика, сақталу заңдары, гравитация заңдары, биогеохимиялық циклдар, фотосинтез, жүйелік ойлау, ресурстар мен қалдықтар ағыны), әлеуметтік жүйелерді, әлеуметтік институттарды (сенім және адамның негізгі қажеттіліктері сияқты), психологияны зерттеу арқылы құрылған. Жүйелі шолу жасау және одан арғы егжей-тегжейлі ақпаратпен шатастырмау үшін, мұнда тек түсініктердің логикасы ғана түсіндіріледі.

Экологиялық жүйе

Жердің биосферасы энергияға қатысты ашық жүйе болып табылады. Энергия күн сәулесі түрінде келіп, жылу сәулесі түрінде кетіп тұрады. Жердің биосферасы материяға қатысты (салыстырмалы түрде) жабық жүйе, кейбір метеориттер мен шаң кіріп, гравитация салдарынан шектеулі ғана материя шығып жатады (мысалы, кейбір ғарыш зымырандары, шаң). Термодинамиканың бірінші және екінші заңдары (LoTD) мен материяның сақталу заңдары (LCoM) Жердегі өмірге шектеулер қояды: Бірінші заң энергия сақталады дейді; ештеңе жоғалып кетпейді, тек нысаны ғана өзгереді (мысалы, жылу, қозғалыс). Басқаша айтқанда: "Энергияны жасауға немесе жоюға болмайды, оны тек нысаны бойынша өзгертуге болады". Екінші заң мен материяның сақталуының екінші заңының салдары – материя мен энергия уақыт өте келе таралуға бейім. Материя үшін бұл "энтропия" деп аталады. Осы заңдарды біріктіріп, планеталық жүйемізге қолданғанда, мынадай фактілер анық көрінеді:
Жердегі барлық материя қазірдің өзінде бар (1-ші LCoM). Барлық жабық жүйелерде тәртіпсіздік артады және Жер материяға қатысты жабық жүйе болып табылады (2-ші LCoM). Дегенмен, ол энергияға қатысты ашық жүйе, себебі күннен энергия алып, қалдық жылуды ғарышқа сәулелендіреді. Күн сәулесі немесе энергиялық сәулелену (LoTD) фотосинтез және күннің жылыту әсері арқылы планетадағы материалдық сапаның көбеюіне жауап береді. Өсімдік жасушаларындағы хлоропластар күн сәулесінен энергияны (сондай-ақ минералдар мен оттегіні) өсімдіктердің өсуі үшін пайдаланады (қанттар, құрылым, оттегі). Өсімдіктер өз кезегінде, жануарлар сияқты басқа да тіршілік иелеріне энергия береді. Күннің жылытуымен мұхиттардан судың булануы Жердегі тұщы судың көп бөлігін құрайды. Күннен келетін энергия ағыны тәртіпсіздіктен құрылым мен тәртіпті жасайды. Жалқы экожүйе және оның жергілікті экожүйелері уақыт өте келе көптеген өзара байланыстарға ие күрделі бейімделу жүйесіне айналды.

Әлеуметтік жүйе

Әлеуметтік (қосалқы) жүйе де күрделі бейімделу жүйесі болып табылады. Сенім – қоғамдық жүйелердің тиімді жұмыс істеуі үшін өте маңызды және қоғамды (экономикалық, саяси, әлеуметтік) байланыстыратын байланыс құралы ретінде қарастырылуы мүмкін. Сенімнің болмауы, мысалы, болашаққа және бір-біріне деген сенімсіздік, қоғамдағы адамдар мен (қосалқы) жүйелер жеке адамның негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға тырысатындықтан, қоғамдық алабөлік пен тұрақсыздыққа әкеледі (Манфред Макс Ниф және басқалардың пікірінше). Денсаулықты сақтау мүмкіндігі, жүйенің ұйымдастырылуына әсер ету, ең жақсы болу үшін білім алу және даму, тең қарау және үлкен мақсатқа ұмтылу – бұл адамның бір бөлігі болып табылатын жүйеге сенудің және соған ұмтылудың маңызды факторлары.

Адамның ықпалы

Жүйеге толыққанды түсінік пен зерттеу, әлеуметтік-экологиялық жүйедегі тұрақсыздықтың салдарына емес, себептеріне бағытталғанда, тұрақсыздықтың 8 негізгі себебі анықталады. Әлеуметтік жүйенің тұрақсыздығының түпкі себептерін егжей-тегжейлі қарастыру арқылы, бұл әлеуметтік жүйенің тұрақсыздығының бұрынғы жалғыз және өте жоғары деңгейдегі себебін ығыстырып шығаруда: адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігіне жүйелі түрде кедергі келтіру (мысалы, теңсіздік, кемсітушілік, ұзақ жұмыс уақыты, денсаулық сақтауға қол жеткізу, азаптау, наразылық білдіру немесе дауыс беру құқығы, жерді тартып алу, сыбайлас жемқорлық, білім алудан айыру). Мысалы, Future Fit Business Benchmark тұрақсыздықтың 8 себебін пайдаланады. Бұрын бұл әлеуметтік-экологиялық жүйенің нашарлауын болдырмау үшін орындалуы тиіс жүйелік талаптар деп аталатын.

FSSD-нің жетістік деңгейі

1989 жылы Роберт осы және басқа да табиғат заңдарын ескере отырып, тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қажетті жүйелік шарттарды сипаттайтын мақала жазды. Ол оны 50 ғалымға жіберіп, мақаласында қандай қателіктер бар екенін айтуларын сұрады. 22-ші нұсқасында Роберттің жұмысы бойынша Стратегиялық тұрақты даму аясы (СТДА) (алғашқыда "Табиғи қадам" аясы) деп аталатын ғылыми консенсусқа қол жеткізілді. Бұл алғаш рет 1991 жылы "Ұлы жарылыстан тұрақты қоғамдарға" деген тақырыппен рецензияланған ғылыми журналда жарияланды. Содан бері аястың ғылыми консенсусы тағы екі рет жаңартылды, бірі АҚШ-та Пол Хоукеннің бастамасымен (1994), екіншісі Австралияда өтті. Алғашқы нұсқадан бері қағидалардың тұжырымына бірнеше өзгерістер енгізілді (2001, 2006, 2015), сондай-ақ әлем бойынша қосымша зерттеулер, қолдану және тәжірибе жұмыстары үздіксіз жүріп келеді.

Стратегиялық

Көбінесе стратегиямен шатастырылады. Стратегиялық ойлау үшін, адам өзі қайда жетуді қалайтынын немесе қай бағытта қозғалыста екенін білуі тиіс.