Кіріспе

Кеңес музыканты және актері (1962–1990)

Рок
поп
пост-панк
жаңа толқын
панк-рок
альтернативті рок

Ол Ресейдегі рок музыкасының ең маңызды негізін қалаушыларының бірі деп есептеледі және жанрды бүкіл Кеңес Одағында танымал етуге үлкен үлес қосты. Бұрынғы Кеңес Одағының аумағында оның адал жанкүйерлері көп, ол ресейлік музыка тарихындағы ең ықпалды және танымал тұлғалардың бірі ретінде белгілі. Виктор Цой музыкасы мен өлеңдерін философиямен байланыстыру арқылы танымал болды.

Ерте өмір

Виктор Робертович Цой 1962 жылғы 21 маусымда Ленинградтағы Кузнецовская көшесіндегі перзентханада дүниеге келді. Ол орыс тілінің мұғалімі Валентина Васильевна Цой мен Қазақстандағы Қызылордадан шыққан совет корей инженері Роберт Максимович Цойдың жалғыз баласы. Оның корейлік ата-аналары 1937 жылы Сталиннің Кореялықтарды депортациялауынан кейін Қазақстанға қуылған. Отбасының корей тегі Сонгжин, Хамгён, Кореяға (қазіргі Кимчаек, Солтүстік Корея) дейін жетеді, онда Виктордың арғы атасы Чой Ён Нам 1893 жылы дүниеге келген. Оның корей руы Вонджу Чое руы. Цой Московский Жеңіс саябағының жанында өсті. Отбасы Московский даңғылы мен Бассейная көшесінің қиылысындағы танымал "генералдың үйінде" тұрды (бұл ғимарат қазір сәулет ескерткіші). Біраз уақыт Цой анасы жұмыс істейтін Фрунзе көшесіндегі мектепте оқыды. 1974 жылдан 1977 жылға дейін Цой орта мектептегі өнер сыныбында оқыды, онда ол "Палата № 6" (Палата No 6, ағылшын тілінде: "No 6 палата") тобының мүшесі болды. 1977 жылдан бастап Серов атындағы өнер мектебінде оқыды, бірақ 1979 жылы үлгерімсіздігі үшін мектептен шығарылды. Содан кейін ол 61-ші СГПТУ, орта қалалық кәсіптік училищенің ағашын кесу шеберлігіне оқуға түсті. Жастық шағында ол Михаил Боярский мен Владимир Высоцкийдің, кейін Брюс Лидің жанкүйері болды, содан кейін ол өзінің бейнесін оның үлгісінде жасауға кірісті. Ол жекпе-жек спортын ұнататын және жиі Юрий Каспарянмен "қытайша" жаттығулар жасаған.

Мансап

Цой 17 жасында ән жазуды бастады. 1970-ші және 1980-ші жылдары рок музыкасы көбінесе Ленинградқа шектелген, жасырын қозғалыс болды; Кеңес мемлекеті қолдаған Мәскеудің поп-жұлдыздары хит-парадтарды бағындырып, бұқаралық ақпарат құралдарында ең көп жарияланды. Дегенмен, рок музыкасы үкіметке ұнамады, сондықтан рок-топтарға аз қаржы бөлінді және бұқаралық ақпарат құралдарында сирек жарияланды. Ленинградтық Рок клубы – рок-топтарға өнер көрсетуге рұқсат етілген сирек қоғамдық орындардың бірі еді. 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында Цой Алексей Рыбинмен жақын дос болды. Хард-рок тобының мүшесі Рыбин («Пилигримы») және «№6 Палата» тобында бас гитарада ойнаған Цой, Андрей «Свин» Пановтың үйінде танысты, оның пәтерінде музыканттар мен адамдар жиі жиналатын, сондай-ақ оның панк-тобы «Автоматические удовлетворители» репетиция жасаған. Осы кезде Цой жазған әндерін кештерде орындауды бастады. Цой мен Рыбин «Автоматические удовлетворители» (Автоматические удовлетворители) тобының құрамында Мәскеуге барып, Артемий Тройцкийдің андеграунд концерттерінде панк-рок металл орындады. Андрей Тропиллоның мерейтойына арналған Ленинградтағы ұқсас қойылым кезінде Цой мен Рыбин алғаш рет Борис Гребенщиковпен кездесті. Кейін Гребенщиковтің жеке концертінен кейін олар тағы да кездесіп, Цой оған екі әнін орындады. Ленинградтың андеграунд сахнасында белгілі музыкант болған Гребенщиков Цойдың талантына қатты әсерленіп, оған жеке тобын құруға көмектесті.

Киноның басталуы

Ленинград рок клубында Цой «Аквариум» тобының мүшелерімен бірге жеке орындаушы ретінде сахнаға шықты. Цойдың өлеңдері мен музыкасы көрермендерге ұнады. 1981 жылдың жазында Цой, Рыбин және Олег Валинский «Гарин и Гиперболоиды» тобын құрды. Бұл ат, Алексей Толстойдың «Инженер Гариннің гиперболоиды» атты классикалық орыс романына құрмет көрсету болды. Сол жылдың күзінде топ Ленинград рок клубының құрамына қабылданды. Біраз уақыттан кейін Валинский әскерге алынды, нәтижесінде Цой мен Рыбин ғана қалды, олар топты «Кино» деп атады. «Кино» тобы 1982 жылдың көктемінде алғашқы альбомын жазуға кірісті.

Алғашқы альбомдары

Kino өзінің 45 атты тұңғыш альбомын 1982 жылдың көктемінде Андрей Тропильо студиясында жаздыра бастады. Aquarium тобының мүшелері де жазуға қатысты, ал Борис Гребенщиков альбомның жазылуын бағыттап тұрды. Жазға қарай альбом толықтай дайын болды. Оның ұзақтығы 45 минутты құрады, осыдан кейін альбом 45 деп аталды. Альбом белгілі бір деңгейде таратылып, Kino Мәскеу мен Ленинградтағы көптеген пәтердегі концерттерде өнер көрсетті. 1983 жылдың 19 ақпанында Kino және Aquarium бірлесіп концерт өткізді. Концерттен кейін Юрий Каспарян гитарист ретінде топқа шақырылды. Көктемде Рыбин Цоймен келіспеушіліктерге байланысты Kino тобынан кетіп қалды. Цой мен Каспарян жаз бойы бірлесіп репетиция жасады. Соның нәтижесінде Kino 46 альбомын жазды, ол бастапқыда «Начальник Камчатки» (Начальник Камчатки) үшін демо-нұсқа ретінде жоспарланған. 46 альбомы кеңінен таратылып, толыққанды альбом деп есептелді. 1983 жылдың күзінде Цой Пряжкадағы психиатриялық ауруханаға жатып, бір жарым ай бойы сонда болды. Осының нәтижесінде Цой әскерге шақырылмады. Ауруханадан шыққаннан кейін ол «Транквилизатор» әнін жазды. Цой 1986 жылдың жазында алғаш рет орындаған «Өзгерістер! / Біз өзгерістерді күтеміз» («Peremen! / My zhdyom peremen») әні тез арада маңызды саяси әнге айналып, Перестройка дәуірінің рухын бейнеледі. Ол 2020-2021 жылдардағы Белорусьтегі наразылықтар кезінде жиі қолданылатын, күшті саяси ән болып қала береді.

Атақ-даңққа қол жеткізу

1987 жыл «Кино» тобы үшін маңызды жыл болды. «Gruppa Krovi (Lang ru)» атты алтыншы альбомының шығуы «Киномания» деп аталатын құбылыстың бастауы болды. «Гласност» саясатының ашық атмосферасы Цойға ең саяси альбомы – «Gruppa Krovi»-ді жасауға мүмкіндік берді, сонымен қатар, бұрын ешкім ойнамаған музыканы жазуға жол ашты. Альбомдағы көптеген әндер Кеңес Одағының жастарын бағыттап, елде өзгерістер жасауға және жауапкершілікті өз қолына алуға шақырып, ұлттық дағдарысқа түскен әлеуметтік мәселелерді көтерді. Альбомның дыбысы мен мәтіні Цойды Кеңес жастарының нағыз батыры етіп, «Кино» тобын ең танымал рок-тобына айналдырды. КСРО-ның түрлі республикаларындағы жанкүйерлер оның орыс тіліндегі әндерін өздерінің ана тілдеріне аударды. Келесі бірнеше жылда Цой бірнеше сәтті фильмдерде ойнады және фильмдерін кинофестивальдерде көрсету үшін АҚШ-қа барды. Тағы бірнеше альбомдар шықты, олардың тақырыптары негізінен саяси болды, бұл топтың танымалдығын одан әрі арттырды. Цой үлкен жұлдыз болғанымен, қарапайым өмір салған. Ол «Камчатка» деп аталатын тұрғын үйдің қазандық бөлмесіндегі бұрынғы жұмысын сақтап қалды, қазір ол әншіге арналған музей-клуб ретінде қызмет етеді. Оның қазандықта жұмыс істегені көпті таңқалдырды. Цой бұл жұмысты ұнататынын және топты қаржылық тұрғыдан қолдау үшін ақша табу қажет екенін айтты, себебі олар мемлекеттік қолдау алмады және альбомдары «магнитзат» арқылы тегін көшіріліп, бүкіл елге таратылды. Бұл Цойды халыққа одан да жақындастырды, өйткені ол қарапайым адам екенін және оны түсінуге болатынын көрсетті. 1988-1989 жылдары Италия, Франция және Данияға гастрольдік сапармен барды. «Кино» тобының ең жарқын сәті 1990 жылы Мәскеудегі «Лужники» стадионында өткен концерт болды; 62 000 жанкүйер КСРО-ның ең сәтті рок-тобының жеңісін тойлау үшін трибуналарды толтырды. Бұл «Лужники» Олимпиада отының жағылған төрт реттен бірі болды.

Кинодағы рөлдері

1987 жылы «Кино» тобы басқа орыс рок-топтарымен бірге Сергей Соловьевтің «Асса» (Lang ru) фильмінде өздерінің рөлінде пайда болды. Дегенмен, фильмнің өзі рок музыкасымен ешқандай қатысы жоқ, ал «Кино» жай ғана соңында эпизодтық рөлде көрінеді. 1988 жылы Виктор Цой Рашид Нұғмановтың режиссерлік еткен, Александр Баранов пен Бахыт Килибаевтың сценарий жазған «Игла» фильмінің басты кейіпкері болды. Сюжет Моро деген кейіпкердің төңірегінде құрылған, ол өзіне берешек ақшаны алу үшін Алматыға (Қазақстан) оралады. Күтпеген кешігуді күтіп отырып, ол бұрынғы сүйіктісі Динаға барады және оның морфинге тәуелді болғанын біледі. Ол оған құтылуға көмектесуге және оның жағдайына кінәлі жергілікті есірткі мафиясымен күресуге шешім қабылдайды. Бірақ Моро Динаны пайдаланып отырған мафияның басшысы, «дәрігер» деген қатал қарсыласын табады. Цой фильмдегі рөлі үшін марапатқа ұсынылды. Ол қайтыс болғанға дейін кем дегенде 48 сағат бойы алкоголь ішпеген. Ол ұйықтап қалғанда Цой сағатына кем дегенде 100 км жылдамдықпен жүрген, нәтижесінде оның қара-көк түсті «Москвич-2141» машинасы қарсы қақпаға бұрылып, Слокадан 35 шақырым қашықтықтағы тас жолда «Икарус-250» автобусына соқтығысқан. Цой оқиға орнында қайтыс болды. Автобус жүргізушісі жарақат алмаған. Цойдың машинасы толығымен қираған, тіпті бір дөңгелегі табылмады. Виктор Цойдың қазасы көптеген жанкүйерлерді үлкен қайғыға батырды, тіпті кейбіреулері өз-өзіне қол жұмсады. 17 тамызда Совет Одағының ірі газеттерінің бірі «Комсомольская правда» Цой және оның ұлт жастары үшін маңызы туралы былай деді:

19 тамызда ол Ленинградтағы Богословское зиратында жабық табытта жерленді. Қоштасу рәсіміне мыңдаған адам келді. Каспарян соқтығысу алдында Ленинградқа Цойдың вокалын жазған таспамен бірге кетіп қалды. «Кино» тобының қалған мүшелері желтоқсан айында «Қара альбомды» аяқтап, шығарды. Кейін бұл альбом топтың ең танымал туындысына айналды.

Жеке өмір

Виктор әйелі Марианна Цой және ұлы Александрмен (1985 жылы туған) бірге өмір сүрді. Цой кедейлікте өмір сүрді, Марианна тіпті лайықты той киімін алуға шамалары жетпегенін айтты. Ол жұмыс істеген пәтер үйінің қазандық бөлмесі "Камчатка" деп аталды, қазір ол Цойға арналған мұражай және рок-клубқа айналған. Бұрын ол Украина КСР-інің Киев қаласында да жұмыс істеген, бірақ билік оның заңсыз жұмыс істейтінін анықтағаннан кейін Мәскеуге қайтарылды. "Асса" фильмінің түсірілімі кезінде Цой режиссердің ассистенті Наталья Разлоговамен танысты. Кейін Цой Разлоговаға ғашық болып, Марианнадан ажырасты. Бірақ ұлы Александр Цойдың қамы үшін олар ажыраспады.

Мұра

Виктор Цойдың портреттері бүгінде Ресейдің көптеген жерлерінде кездеседі, Санкт-Петербургтің қоршауларындағы граффитиден бастап, Мәскеудегі әйгілі Арбат көшесінің бір бұрышындағы Виктор Цойға арналған толық қабырғаға дейін – мұнда жанкүйерлер әлі де өз батырларын еске алу үшін жиналады. Цой қабырғаларын Минск, Беларусь және Қазақстанның кейбір аймақтарында да табуға болады. 2000 жылы елдің үздік рок-топтары бірігіп, Виктор Цойдың 38 жылдығына орай, «Кино» тобының ең жақсы әндерін орындап, құрмет көрсетті. 2012 жылы, Цойдың 50 жылдығында, «Кино» тобының қалған мүшелері оның автокөшкіш апатынан құтқарылған, бірақ нашар сапасы үшін бұрын пайдаланылмаған вокалын қолданып, «Атаман» (Ланг ру) әнін жазды. Барабаншы Георгий Гурьянов одан кейін көп ұзамай қайтыс болды, соның салдарынан «Атаман» – «Кино» тобы мен оның мүшелері жазған соңғы ән болды. 2020 жылдың 15 тамызында Виктор Цойдың қайтыс болуының 30 жылдығы тойланды. Цойдың естелігіне арнап, Санкт-Петербургтегі Сарай көпірі оның әндерінің сүйемелдеуімен көтерілді. Жанкүйерлер ел бойынша оның өлімін еске алды, әсіресе оның туған қаласы Санкт-Петербургте көптеген іс-шаралар мен концерттер ұйымдастырылды, сондай-ақ Мәскеудегі Цой қабырғасында. Күн бұрын Санкт-Петербургте оның естелігі үшін 4 метрлік ескерткіш орнатылды. Оңтүстік Кореяның YB рок-тобы 1999 жылғы «Korean Rock Remade» альбомында «Gruppa krovi» (Lang ru; ) әнін орындады. Оңтүстік Кореяда туған ресейлік қысқа трассалы конькиші Виктор Ан, Цойдың құрметіне ресейлік есімін «Виктор» деп таңдады.

Танымал мәдениет

Джоанна Стингрей оны "Tsoi Song" әнінде еске алды. 2012 жылдың 21 маусымында Google Цойдың 50 жылдық мерейтойын Цой қабырғасын еске түсіретін Google Doodle арқылы атап өтті. 2015 жылы Цойдың "Кукушка" (Lang ru) әнін орыс әншісі Полина Гагарина "Севастополь үшін шайқас" фильмі үшін орындады. 2018 жылы "Лето" фильмінде Цой рөлін Тео Ю ойнады. 2018 жылы Қазақстандағы Алматы қаласында Цойға ескерткіш орнатылды. 2019 жылғы Metro Exodus видеоойынында Ресей арқылы жүретін пойыз сегменттерінде Кино тобының бірнеше әні радиода естіледі. 2020 жылғы Cyberpunk 2077 видеоойынында әртүрлі жерлерде "цой жив" (Tsoi lives) деген граффитиді табуға болады. Grand Theft Auto IV ойынында оның "Группа Крови" әнін ойын ішіндегі Владивосток FM радиосынан естуге болады.