Кіріспе
Темір жол төсегі демалыс жолына айналдырылды.
Темір жол жолы – темір жолдың құқығындағы көп мақсатты пайдалануға арналған жол. Темір жол жолдары әдетте темір жол тоқтатылғаннан және рельстер алынып тасталғаннан кейін салынады, бірақ олар қолданыстағы темір жолдармен, жеңіл темір жолмен немесе трамвайлармен (рельстері бар жолдар) немесе пайдаланылмаған рельстермен де ортақ болуы мүмкін. Көп мақсатты пайдалануға арналған жолдар ретінде, темір жол жолдары негізінен жүргіншілер, велосипедшілер, атпен жүретіндер, роликті доңғалақта сырғанаушылар және қар шаңғысымен сырғанаушылар сияқты моторсыздар үшін арналған, бірақ қар мотоцикліне және квадроциклдерге рұқсат етуі мүмкін. Тасталған темір жолдардың ерекшеліктері – көлбеу еңістер, жақсы жобаланған құқықтар мен құрылымдар (көпірлер мен туннельдер) және тарихи аймақтар арқылы өту – темір жол жолдарына қолайлы жағдай жасайды және олардың танымалдығын анықтайды. Көптеген темір жол жолдары ұзақ қашықтықтық жолдар болып табылады, ал кейбір қысқа темір жол жолдары жасыл жолдар немесе сызықтық саябақтар деп аталады.
Бермуд аралдары
Бермуд темір жолы 1948 жылы Бермудтағы жалғыз тасымалдаушы таратылғаннан кейін өз қызметін тоқтатты. Бұрынғы темір жол участаларының бір бөлігі автомобильдер үшін пайдаланыла бастады, ал 1984 жылы 18 мильдік бөлігі жаяу жүргіншілер мен велосипедтерге арналған жаяу және велосипед жолына айналдырылды, оның кейбір бөліктері асфальтталған. Темір жол төсегі аралдың барлық ұзындығын қамтиды және Гамильтонды Сент-Джордж және бірнеше ауылдармен байланыстырды. Алайда, бірнеше көпірлер қирағандықтан, жол үздік-үздік болып келеді.
Канада
Британдық Колумбиядағы Кетл-Вэлли теміржолы бастапқыда қазір қолданылмайтын Кетл-Вэлли теміржолы үшін салынған теміржол дәлізін пайдаланады. Жол 1990-шы жылдары Канадалық Тынық мұхиты теміржолы пойыз қызметін тоқтатқаннан кейін дамытылды. Канададағы ең ұзын теміржол – Ньюфаундленд Т'жолы. Ол провинциялық парк жүйесі бойынша сызықтық парк ретінде қорғалады. Т'жолы 1988 жылы Ньюфаундленд аралында пойыз қызметі тоқтатылғаннан кейін провинциялық үкіметке берілген тарихи Ньюфаундленд теміржолының теміржол төсенішінен тұрады. Теміржол дәлізі батыста Channel Port aux Basques-тен шығыста St. John's-ке дейін созылып, Stephenville, Lewisporte, Bonavista, Placentia және Carbonear қалаларына тармақтары бар. Принс-Эдвард аралы теміржолы 1989 жылы тоқтатылғаннан кейін Принс-Эдвард аралы үкіметі бүкіл теміржол жүйесіне құқық сатып алды. Конфедерация жолы PEI Snowmobile Association басқаратын қыста бақыланатын және күтілген мотоцикл жолы ретінде де қолданылады. Квебекте Le P'tit Train du Nord Saint-Jérôme қаласынан Mont-Laurier қаласына дейін жүреді. Торонтода екі теміржол жолы бар: Beltline Trail және West Toronto Railpath. Онтарионың орталық бөлігінде бұрынғы Виктория теміржолының желісі, Онтарионың Lindsay қаласынан солтүстікке қарай, Haliburton округіне қарасты Haliburton ауылына дейін созылады. Ол қыста тау шаңғысы, жаяу жүру және қар мотоциклі үшін, ал көктемнен күзге дейін жаяу жүру, велосипед және атпен жүру үшін пайдаланылады. Теміржолдың көп бөлігі Канада қалқанының сирек қоныстанған аймақтары арқылы өтеді, бірнеше өзендерді кесіп өтетін тарихи көпірлер бар. Онтарионың St. Marys қаласындағы ескі Sarnia көпірі Grand Trunk Trail бөлігі ретінде қайта жаңартылды. Бұрынғы Grand Trunk Railway виадугі 1995 жылы Canadian National Railway компаниясынан сатып алынды. Grand Trunk Trail 1998 жылы асфальтталған, қолжетімді жолмен ашылды. 2012 жылы Sarnia көпірінің қайта мақсатталуы Солтүстік Америка теміржолдарының даңқ залына енгізілді. 2007 жылы Манитоба штатының Winnipeg қаласында Gateway Road және Raleigh Street арасындағы теміржол (яғни теміржолдың екі жағындағы көшелер) асфальтталған жасыл жолға айналдырылды. Бұл жол Northeast Pioneers Greenway деп аталады және оны East St. Paul және ақырында Birds Hill Park саябағына дейін кеңейту жоспарланған. Жаңа Шотландияда Trans Canada Trail және басқа жаяу жүру жолдарының көп бөлігі бұрынғы теміржолдар. Musquodoboit Harbour (Musquodoboit Trailway) қаласынан Dartmouth қаласына дейінгі шағын теміржол желісі қоғамдық мүшелер мен туристер толыққанды пайдаланады. Галифакс қаласынан New Germany, Yarmouth және Grand Pré қалаларына дейінгі үлкен бөлік те қолданылады. Trans Canada Trail-дің көп бөлігі CP және CN теміржолдары провинциялық үкіметтерге сыйлаған, қайта жаңартылған және жаяу жүру жолдарына айналдырылған бұрынғы теміржол желілерінен тұрады. Негізгі бөлігі Канаданың оңтүстік аймақтарымен өтеді, Канаданың ірі қалаларының көпшілігін және халық тығыз қоныстанған аймақтарды байланыстырады. Сондай-ақ Альберта арқылы Edmonton қаласына, содан кейін Британдық Колумбияның солтүстігінен Yukon аймағына дейін созылатын ұзын солтүстік тармағы бар. Жол көп мақсатты және бөлігіне байланысты жаяу жүргіншілер, велосипедшілер, атпен жүретіндер, тау шаңғышылары және қар мотоциклімен жүретіндерге арналған.
Америка Құрама Штаттары
Солтүстік Америкада темір жол индустриясының онжылдықтар бойына жалғасқан консолидациясы бірқатар экономикалық тиімсіз тармақ желілері мен артық магистральдық желілердің жабылуына әкелді. Кейбіреулері қысқа жолды теміржолдар ретінде сақталды, ал көптегендері тастап кетілді. АҚШ-та тасталған темір жол дәлізінен алғаш рекреациялық жолға айналдырылған жол – Висконсин штатындағы Эльрой-Спарта мемлекеттік жолы, ол 1967 жылы ашылды. Келесі жылы Иллинойс дала жолы ашылды. 1983 жылы федералды үкімет тасталған теміржол дәліздерін пайдалануға бағытталған «теміржол банкі» заңын қабылдағаннан кейін рельстерді жолдарға айналдыру процесі жеделдеді, бұл шешім 1990 жылы АҚШ Жоғарғы Сотымен бекітілді. Аяқталғаннан кейін Небраска штатындағы «Каубой жолы» 321 миль (517 км) ұзындығымен екінші ең ұзын жолға айналады, ал ең ұзыны – Огайо штатындағы Огайодан Эриге дейінгі жол, оның ұзындығы 326 миль (525 км). Атланта қаласындағы (Джорджия штаты) BeltLine қазіргі уақытта салынып жатыр. 2030 жылы аяқталуы күтілуде, ол ең ұзын үздіксіз жолдардың бірі болады. «Атланта белдеуі» – бұл тұрақты даму жобасы, ол қоғамдық саябақтар желісін, көп мақсатты жолдарды және қала орталығын айналатын және көптеген аудандарды тікелей байланыстыратын тарихи 22 мильдік теміржол дәлізін қамтиды. Rails to Trails Conservancy – теміржол жолдарының құрылысын қолдайтын және осы сала бойынша көптеген құжаттар мен кеңестер ұсынатын ұлттық коммерциялық емес ұйым. Ұйымның мәліметтері бойынша, АҚШ-та қазірдің өзінде 22 107 миль теміржол жолы салынған. Оның ішінде Мичиган штаты ең көп жалпы ұзындыққа (2 381 миль) ие.
Германия
Германия Еуропадағы ең көп теміржол жолдарына ие, тағы 80 жоба жоспарланып жатыр немесе құрылыс жүріп жатыр. Ең ұзын теміржол жолдарының бірнешесі Рейнланд-Пфальц штатында орналасқан. Олар – Maare Mosel Radweg ескі теміржол трассасында, Ruwer Hochwald Radweg ескі теміржол трассасында және Schinderhannes Radweg Hunsrück теміржолының ескі трассасында салынған. Бүгінгі күнге дейін, Вуппертальдағы 23 шақырымдық Nordbahntrasse Германиядағы ең жоғары стандарттағы теміржол жолы болып табылады және бұл – қолданыстан шығарылған теміржол трассасын көп пайдаланушыларға арналған велосипед жолына айналдырудың көрнекті мысалы.
Ұлыбритания
150-ге жуық жолы бар Ұлыбритания Германиядан кейін Еуропадағы екінші ең үлкен теміржол жолдары желісіне ие. Ұлыбританияда теміржол жолдарының дамуы 1960 жылдардағы «Бичинг кесімдері» деп белгілі теміржол желілерін жабудың ірі бағдарламасынан кейін күшейді. Британ теміржолының сол кездегі төрағасы доктор Ричард Бичингтің атымен аталған бұл жоба бүкіл Ұлыбританияда шамамен 5000 миль (8047 км) теміржол желілерін тоқтатып, пайдаланудан шығарды. Көптеген ауылдық және қала маңындағы желілермен қатар, таңдалған негізгі магистральдық бағыттар да жабылды. Осыдан бері Ұлыбританиядағы пайдаланылмаған теміржол желілерінің шамамен бөлігі қоғамдық демалысқа арналған мақсаттарға айналдырылды, ал бүгінде көптеген теміржол жолдары жергілікті билік органдары немесе Sustrans, Railway Ramblers және Railway Paths сияқты қайырымдылық ұйымдары тарапынан күтіліп, ұсталып тұрады.
Испания
Испанияда 2500 шақырымынан астам теміржол жолдары (Via Verde) бар, олар 117 велосипед және жаяу серуендеу маршруттарының желісін құрайды. Бұл елді Еуропадағы жасыл жолдар саласында алдыңғы қатарға шығарады. Жолдарды 1985 жылы құрылған Испан теміржолдары қоры басқарады немесе үйлестіреді. Көптеген бұрынғы теміржолдар бастапқыда тау-кен өнеркәсібі үшін салынған, олар алыс таулы аймақтарды жағалаудағы порттармен байланыстырып, қазір табиғи ішкі ландшафттардан теңіз жағалауына дейін көркем саяхаттар ұсынады. Бұл жолдар көбінесе тік болмайтын, ұзын көпірлер мен мосттармен, сондай-ақ көптеген туннельдермен өтеді.
Ирландия
Ирландияның бір кездері кеңінен таралған теміржол желісін 20-шы ғасырдың ортасында қысқарту, Ирландияны пайдаланылмаған теміржол желілерінің көптігімен қалдырды. Көптеген желілер жойылды және жер участақтары жеке меншікке берілді, бірақ бірқатар бұрынғы теміржолдар толығымен сақталған, осылайша болашақта көптеген теміржол жолдарының дамуына мүмкіндік туды. Вестпорттан Ахилл аралына дейінгі бұрынғы теміржол, «Ұлы Батыс жасыл жолы» деп белгілі, 2011 жылы аяқталды. «Ұлы Оңтүстік жолы» түрінде бұрынғы Лимерик-Трэйли/Фенит желісінде теміржол жолын дамытуда үлкен прогресс жасалды. 2013 жылы Раткилден Эббифилге дейінгі бөлігі аяқталды. Бұрынғы Галвей-Клифден теміржолын жасыл жолға қайта құруға рұқсат алынды, бірақ оның бағыты бойынша жер иелерімен келіссөздер әлі де жүріп жатыр. Уотерфорд, Лимерик және Батыс теміржолының Кларморис пен Колуни арасындағы теміржол желісінің бөлігі жасыл жол ретінде қайта жаңарту үшін ұсынылды, бірақ теміржолды қайта орнатуды қалайтын топтардың қарсылығына тап болды.
Бельгия
Бельгиядағы RAVeL желісі бұрынғы теміржол жолдары, шағын жолдар мен өзен жағалау жолдарын біріктіреді, олардың жалпы ұзындығы – елінің кішілігін ескеретін елеулі көрсеткіш. Еңіс 6%-дан аспайды, ал жолдар велосипедшілер, атпен жүрушілер, жаяу жүргіншілер және тіпті роликтерде сырғанаушылар сияқты барлық көліктік құралдарсыз саяхатшылар үшін ашық. Бельгия мен Германия арасындағы ерекше шекара бойымен өтетін Веннбань жолы да бар.
Финляндия
Баана – Хельсинкидегі бұрынғы жүк тасымалына арналған теміржол қазір жаяу және велосипед жолына айналдырылған.
Австралия
Австралияның оңтүстік-шығысындағы теміржол жолдарының пайда болуы XIX ғасырдың екінші жартысындағы алтын ашу кезеңімен байланысты. "Сияқты" заңның (Octopus Act) ықпалымен ондаған теміржол желілері бой көтерді, бірақ алтын қоры таусылған соң, олардың пайдалылығы төмендеді, бұл өз кезегінде ағашқа деген сұраныстың азаюына әкелді. Он жылдар өткен соң, бұл жер участалары (сервитуттар) туристік мақсатта қолданыла бастады, теміржол жолдарына айналдырылды. Порт-Фейриден Уорранбулга дейінгі теміржол жолы сияқты көптеген жолдар бар, бірақ Мюррейден Тауларға дейінгі теміржол жолы сияқты тек бірнешеуі толық дамыған. Төбелері қауіпті күйдегі көпірлер, шаруаларға сатылған жер участалары және қаражаттың жетіспеуі прогреске жиі кедергі келтіреді. Қаржыландыру көбінесе федералдық, штаттық және жергілікті үкіметтерден тең бөліктерде түседі, сондай-ақ жергілікті топтардың ерікті еңбегі мен заттай көмегі де қарастырылады. Виктория штатындағы теміржол жолдарының ең соңғысы – Ұлы Виктория теміржолы, ол Викториядағы ең ұзын теміржол жолы болып табылады. Ол тік жарқабақты аңғарлар мен ашық далалық шаруашылықтар арқылы өтетіндіктен, туристер арасында танымал. Rail Trails Australia веб-сайты Австралиядағы жолдар туралы жергілікті ақпараттың пайдалы көзі болып табылады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландия арқылы бірнеше пойыз жолдарынан айналған жаяу және велосипед жолдары құрылған; ең танымалдары – Хаураки пойыз жолы (Темза, Паэроа, Те Ароха және Вайкино/Вайхині байланыстырады), Отаго орталық пойыз жолы және Литтл Ривер пойыз жолы. Жаңа Зеландия велосипед жолдары жобасы, үкімет бастамасы, жаңа жолдар құруды едәуір жеделдетеді. Алғашқы жеті жоба (олардың барлығы да пойыз жолдары емес) 2009 жылдың шілдесінде жарияланды және оларға жобаның жалпы 50 миллион NZ$ бюджетінен 9 миллион NZ$ қаржыландырылуда.
Сингапур
2010 жылғы 24 мамырда Сингапур және Малайзия үкіметтері Кетепи Танах Мелаю Берхад (KTMB) компаниясының Сингапур аялдамасын Сингапурдың оңтүстігіндегі Танджонг Пагар темір жол вокзалынан Сингапурдың солтүстігіндегі Вудлендс пойыз бақылау бекетіне көшіру туралы келісімге келді. Бұл Вудлендс аялдамасы Малайзия шекарасына өте жақын болғандықтан, Сингапурдың темір жол желілерінің пайдасызға айналуына әкелді. Қалалық қайта дамыту басқармасы (URA) және Сингапур жер басқармасы (SLA) сияқты мемлекеттік органдар бұрынғы темір жол жерлерін дамыту және осы жерлерге қатысты идеялар мен шараларды іске асыру жауапкершілігін өз мойнына алды. URA Rail Corridor тақырыбына арналған арнайы веб-сайты бар. Рұқсат етілген шаралардың мысалы ретінде SLA, URA, Жер көлігі басқармасы және Ұлттық өнер кеңесінің қолдауымен пайдаланылмайтын темір жолдың бір бөлігінде көше суретін салуды атауға болады. Пайдаланылмаған темір жол Танджонг Пагар темір жол стансасынан Вудлендсқа дейінгі басты желіден тұрады, оның ұзындығы дереккөздерге байланысты шамамен немесе километрді құрайды. Сонымен қатар, Юронг шұңқыр желісі де бар, оның ұзындығы шамамен километрге жетеді. Темір жолдар алып жатқан аумақ кем дегенде гектарды құрайды, ал Танджонг Пагар темір жол стансасы және басқа да түйіндердің маңындағы жерлерді ескергенде гектарға дейін жетеді. 1993 жылы Парижде аяқталған 5 шақырымдық "Промэнаде плантэ" (ағаштармен көмкерілген жаяу жол) жобасынан шабыдаланған High Line қайта жобаланып, әуедегі жасыл кеңістік және рельстерден жолдарға айналдырылған саябақ ретінде қайта жаңартылды.
Қайта құру мәселелері
Солтүстік Америкадағы теміржолдар көбінесе сатып алынған жер, мемлекеттік жер гранттары және жеңілдіктердің (сервитуттардың) қосындысы арқылы салынған. Жер құжаттары жүз жылдан астам болуы мүмкін, жер гранттары желінің үздірілмей жұмыс істеуіне байланысты болуы мүмкін, ал жеңілдіктердің мерзімі біткен болуы мүмкін – бәрі де заңмен анықтау қиын және қымбат мәселелер. Теміржол мүліктік құқықтары көбінесе нашар анықталған және жиі күшпен орындалмаған, соның салдарынан көршілес жер иелері қасақана немесе кездейсоқ өздеріне тиесілі емес жерді пайдаланады. Мұндай жағдайларда бұрыннан пайдаланып келгендер кейіннен теміржолды жолға айналдыруға қарсы шығады. Тіпті теміржол жерлеріне басып кірмеген тұрғындар да аудандағы қозғалыстың күшеюі және жеке қауіпсіздіктің төмендеуі мүмкін деген үреймен айналымға қарсылық білдіруі мүмкін. Сызықтық жер участалары тек толық болған жағдайда ғана құнды болып табылады, сондықтан теміржол дәліздерін тастауды реттейтін арнайы заңдар бар. АҚШ-та Жер үсті көлігі басқармасы (STB) теміржолдарды реттейді және болашақта қажеттілік туындаған жағдайда, оларды "сақтап қоюға" (Rail Banked) немесе активті күйге қайта келтіруге мүмкіндік береді. Көптеген теміржол жолдары салынғанымен, басқа ұсыныстар жергілікті халықтың қарсылығынан кейін тоқтатылды. Айналымның табысты болуы үшін ұйымның беделі, қоғамның қатысуы және үкіметтің ынтасы маңызды. Екінші жағынан, қолданыстағы рельстер мен инфрақұрылымдардың, пайдалануда болсын болмасын, жолдарға бұзылуына байланысты жағдайлар көбейіп келеді. Мұндай екі жағдай Нью-Йорк штатында тіркелді: Кингстондағы Кэтскилл тау теміржолы және Олд Фордждегі Адирондак көрікті теміржолы. Коннектикут штатындағы жергілікті тұрғындар Valley Railroad теміржолының пайдаланылмаған бөлігін жолға айналдыруды ұсынды. Тұрғындар 1960 жылдан бері пойыз өтпегендіктен, теміржол ресми түрде тасталмағанын айтады. Коннектикут Энергетика және қоршаған ортаны қорғау департаменті 1969 жылы Penn Central желісін сатып алды және теміржолмен ұзақ мерзімді жалға шартына қол қойды. Теміржол осы учаскені қайта пайдалануға жұмыстануда. Екі департамент те теміржолды сақтауды қолдайды және көршілес жер иелерінің теміржолға басып кіруіне қарсы күресте де, рельстерді қамтамасыз етуде де теміржолға көмек көрсетеді. Осы үш мысалдың барлығы – теміржол тарихын сақтауға арналған мұралық теміржолдар. Олардың негізгі кірісі туристік қызметтерден түседі, сондықтан пойыз қозғалысы маусымдық сипатта болады. Бірақ үшеуі де клиенттер қызығушылық танытса, жүк тасымалдау құқығына ие.
Жолдар рельстерге
Сирек кездесетін болса да, жолдардың кейде қайтадан қолданысқа еніп, активті темір жолға айналуы мүмкін. Мұндай жағдайдың бір мысалы 2012 жылы Пенсильвания штатындағы Кларенс қаласында болды, онда R. J. Corman Railroad Company жаңа өнеркәсіптерге қызмет көрсету үшін 32 шақырымдық (20 миль) темір жол участасын қайта құруға рұқсат алды. Conrail 1990 жылы бұл участақта жұмысын тоқтатқан, ал 16 шақырымдық (10 миль) бөлігі Snow Shoe Rails to Trails жолына айналдырылған.
Типтік ерекшеліктері
Түпнұсқа темір жол желілерінің көпшілігі тасымалдауға ыңғайлы болуы және көлбеулігі жұмсақ (әдетте 2%-дан кем) болуы үшін тексерілді. Сондықтан, олардың орнына салынған темір жол жолдары көбінесе тік және қиын жерлерді – төбелерді, жартастарды, өзендерді, батпақтарды және т.б. – еңсеруге өте қолайлы, түзу болып келеді. Темір жол жолдары көбінесе құбырлар, электр желілері және телефон желілері сияқты сызықтық инженерлік желілермен ортақ кеңістікті бөліседі. Темір жол жерін сатып алу көбінесе жердің нарықтық құнымен анықталады, сондықтан қалалық және өнеркәсіптік аймақтардағы жерді сатып алу және оны өзгерту көбінесе қиынға соғады. Сондықтан темір жол жолдары қалалық аймақтардың шетінде немесе өнеркәсіптік аймақтарға жақын аяқталып, кейіннен сол темір жол желісінің үзіліссіз бөліктері ретінде жалғасуы мүмкін, бұл бөліктер сатып алуға мүмкін емес немесе қолайсыз жерлермен бөлінеді. Темір жолдың ені жердің сипаттамасына байланысты өзгереді, ал 100 фут (30 м) ені жер бетін түзету қажет болмаған жағдайда жеткілікті болып саналады. Иллинойс орталық темір жолының бастапқы 705 миль (1135 км) бөлігі әлемдегі ең кеңістігі болып табылады, оның ені бүкіл ұзындығы бойынша 200 фут (61 м) құрайды. Темір жол жолдары көбінесе қиыршық таспен немесе ұнтақталған таспен жабылады, бірақ кейбіреулері асфальтпен төселсе, ал басқалары топырақпен қалдырылады. Темір жол көпірлері жолға енгізілген жағдайда, өзгерістер (болған жағдайда) көбінесе рельстердің немесе көпірлердің үстіне қатты жүруге арналған аймақтарды қосу болып табылады, бірақ нашар күйдегі көпірлерге жаңа қоршаулар, бояу және нығайту жүргізіледі. Асфальтталған болса, олар мүгедектер коляскасында жүретін адамдарға ерекше қолайлы. Қажет болған жағдайда, жазда жаяу жүруге, жүгіруге және роликтермен сырғанауға пайдаланылатын жолдарды қысқы маусымда скандинавиялық шаңғымен, қарғаяқпен және кейде қар мотоциклімен жүруге болады.
Жолдармен бірге рельстер
Рельстермен қатар жүретін жолдар – бұл теміржол жолдарының шағын бөлігі, онда теміржол учаскесі пойыздар пайдалануымен қатар, параллельді демалыс жолына да ие. Рельстермен қатар жүретін жолдардың жүздеген шақырымы Канада, Еуропа, АҚШ, Австралия және Біріккен Араб Әмірліктерінде бар.