Кіріспе
Деинозух (, /d//aɪ//n//ə/'/sj//uː//k//ə//s/) – қазіргі аллигаторлар мен каймандарға туыс, 82-73 миллион жыл бұрын (млн ж.) өмір сүрген, жойылған аллигатороид крокодилдер туысы. Атауы грек тіліндегі “deinos” (δεινός) – “қорқынышты” және “soukhos” (σοῦχος) – “крокодил” сөздерінен құралған, яғни “қорқынышты крокодил” деп аударылады. Алғашқы қалдықтары 1850 жылдары Солтүстік Каролинада (АҚШ) табылған, ал туыс 1909 жылы сипатталған. 1940 жылдары қосымша фрагменттер табылып, кейіннен Америка табиғат тарихы мұражайындағы әсерлі, бірақ дәл емес бас сүйек реконструкциясына енгізілді. Деинозух туралы білім толық емес, бірақ соңғы жылдары табылған бас сүйек материалдары осы алып хищник туралы ғылыми түсінікті кеңейтті. Деинозух кез келген қазіргі крокодил мен аллигатордан әлдеқайда ірі болған, ең ірі дарақтарының жалпы ұзындығы метрлерге жететін, бірақ сыртқы пішіні кіші туыстарына ұқсас болды. Оның тістері үлкен, берік және ұсатуға бейімделген, ал арқасы қалың, жарты шар тәрізді остеодермалармен жабылған. Бір зерттеу нәтижесінде Деинозух 50 жылға дейін өмір сүрген, қазіргі крокодилдерге ұқсас қарқынмен өскен, бірақ осы өсуді ұзақ уақыт бойы сақтап алған болуы мүмкін. Деинозух қазбалары АҚШ-тың 10 штатында, соның ішінде Техас, Монтана және Шығыс жағалаудағы көптеген штаттарда табылған. Сондай-ақ, оның қалдықтары Солтүстік Мексикада да кездеседі. Ол Батыс ішкі теңіз жолының екі жағында өмір сүрген және Солтүстік Американың шығыс жағалауындағы мүмкіндікті пайдаланатын басты хищник болған. Деинозух батыс ареалында ең ірі өлшемге жеткен, бірақ шығыс популяциялары әлдеқайда көп болған. Бұл екі популяция жеке түрлерді білдіре ме, әлде жоқ па деген мәселеде пікірлер екіге бөлінген. Деинозух үлкен динозаврларды өлтіріп жеуге қабілетті болған, сонымен қатар теңіз бетегелері, балықтар және басқа да су және құрлықта тіршілік ететін жануарлармен қоректенген болуы мүмкін.
Deinosuchus (,/d//aɪ//n//ə/'/sj//uː//k//ə//s/) is an extinct genus of alligatoroid crocodilian, related to modern alligators and caimans, that lived 82 to 73 million years ago (Ma), during the late Cretaceous period. The name translates as "terrible crocodile" and is derived from the Greek deinos (δεινός), "terrible", and soukhos (σοῦχος), "crocodile". The first remains were discovered in North Carolina (United States) in the 1850s; the genus was named and described in 1909. Additional fragments were discovered in the 1940s and were later incorporated into an influential, though inaccurate, skull reconstruction at the American Museum of Natural History. Knowledge of Deinosuchus remains incomplete, but better cranial material found in recent years has expanded scientific understanding of this massive predator. Although Deinosuchus was far larger than any modern crocodile or alligator, with the largest adults measuring in total length, its overall appearance was fairly similar to its smaller relatives. It had large, robust teeth built for crushing, and its back was covered with thick hemispherical osteoderms. One study indicated Deinosuchus may have lived for up to 50 years, growing at a rate similar to that of modern crocodilians, but maintaining this growth over a much longer time. Deinosuchus fossils have been described from 10 U. S. states, including Texas, Montana, and many along the East Coast. Fossils have also been found in northern Mexico. It lived on both sides of the Western Interior Seaway, and was an opportunistic apex predator in the coastal regions of eastern North America. Deinosuchus reached its largest size in its western habitat, but the eastern populations were far more abundant. Opinion remains divided as to whether these two populations represent separate species. Deinosuchus was probably capable of killing and eating large dinosaurs. It may have also fed upon sea turtles, fish, and other aquatic and terrestrial prey.
Ашылуы және атауы
1858 жылы геолог Эбенезер Эммонс Солтүстік Каролина штатының Блэден округінде табылған екі үлкен қазба тісті сипаттады. Эммонс бұл тістерді «крокодилдер туысына жататын жорғалаушылар» деп есептеген Polyptychodon-ға жатқызды. Кейінгі жаңалықтар Полиптиходонның іс жүзінде теңіз жорғалаушысы – плиозавр екенін көрсетті. Барон Франц Нопкса 1924 жылы құрған Phobosuchus туысы кейіннен жойылды, себебі ол бір-бірімен тығыз байланысы жоқ әртүрлі крокодил түрлерін қамтыды. Жақсы бас сүйегінің үлгілері де табылды; 2002 жылы Дэвид Р. Швиммер бас сүйегінің 90% құрамын компьютерде қайта жасады. Деинозух қазіргі аллигаторлардың тікелей атасы емес. 1979 жылы туыс атауы қайта жаңартылғаннан бері Deinosuchus-қа жататын түрлер дәстүрлі түрде Аппалахиядан келген D. rugosus және Laramidia-дан келген үлкен D. hatcheri/riograndensis деп танылды, олардың остеодермалары мен тістерінің пішінімен ерекшеленеді. Бірақ, өлшемнен басқа айқын айырмашылықтардың жетіспеуіне байланысты, олар бір түр деп есептеледі. Әрбір премаксиллада төрт тіс болды, мұрын ұшына жақын жұп тістер қалған екеуінен әлдеқайда кішкентай болды. Әрбір жоғарғы жақ сүйегінде 21 немесе 22 тіс кездеседі. Әрбір төменгі жақ сүйегінде (дентарий) кемінде 22 тіс болды. Ауыз жабылғанда төменгі жақтың төртінші тісі ғана көрінетін. Қазіргі тұз су крокодилдерінің (Crocodylus porosus) тістеу күші тірі жануарлардың ішінде ең жоғары, бір данасы шамамен күшпен тістей алады. Деинозухтың тістеу күші екінші таңдай және прокоэлоз омыртқалары – қазіргі еусухиан крокодилдерінде де кездесетін дамыған белгілер. Деинозухтың арқасын жабатын остеодермалар (қабықшалар) ерекше үлкен, ауыр және терең ойысты болды; кейбіреулері жарты шар пішіндес болды. Бұл остеодермалардың терең ойықтары мен жоғалаулары дәнекер тіндерінің бекітілу орындары ретінде қызмет етті. Бұл кейінірек D. rugosus-тың көптеген үлгілерінде бас сүйегінің шамамен ұзындығы болғандығы және жалпы ұзындығы шамамен болғандығы және салмағы болғандығы анықталғанда расталды. Техас штатында жақсы сақталған бас сүйегінің үлгісі жануардың басы шамамен өлшенгенін, ал денесінің ұзындығы шамамен екенін көрсетті. Алайда, D. riograndensis-тың ең үлкен сынықтары D. rugosus-тың орташа үлгілерінен 1,5 есе үлкен болды және бұл түрдің ең ірі өкілдерінің ұзындығы шамамен және салмағы шамамен болуы мүмкін екені анықталды. Бұл бұрынғы бағалаулардан аздап төмен. Деинозух көбінесе барлық уақыттағы ең үлкен крокодилоформ ретінде сипатталды. Алайда, Пуруссавр, Грипосух, Рамфосух, Ютекодон және Саркосух сияқты басқа крокодилоформдар оның көлемімен тең немесе одан да асып түсуі мүмкін.
Диета
1954 жылы Эдвин Х. Колберт пен Роланд Т. Бёрд Деинозухтың «өз замандастары болған динозаврларды аулап, жеген болуы мүмкін» деген болжам жасады. 2002 жылы Дэвид Р. Швиммер Биг-Бенд ұлттық паркінің жанында табылған бірнеше хадрозавридтердің құйрық омыртқаларында Деинозухтың тіс іздері бар екенін көрсетті, бұл Деинозухтың кем дегенде кейбір жағдайларда динозаврлармен қоректенген деген гипотезаны күшейтеді. Деинозухтың қазіргі крокодилдерге ұқсас аң аулау тактикасын қолданғаны, динозаврлар мен басқа құрлықтағы жануарларды су жиегінде кездестіріп, оларды суға батырып, мүрделегенше ұстап тұрғаны туралы пікір бар. 2014 жылғы зерттеу оның қазіргі крокодилдер сияқты «өлім айласын» орындай алатынын көрсетті. 1996 жылы Швиммер мен Г. Дент Уильямс Деинозухтың теңіз тасбақаларын аулаған болуы мүмкін деп ұсынды. Деинозух, әдетте, тасбақаның қабығын ұсату үшін жауының арт жағындағы берік, жалпақ тістерін пайдаланған болар. 2002 жылы Швиммер Эриксон мен Брочудың өсу қарқынына қатысты болжамдары остеодермальды сақиналар қазіргі крокодилдердегідей жылдық кезеңдерді көрсеткен жағдайда ғана дұрыс екенін атап өтті. Швиммердің сөзіне сәйкес, өсу сақиналарының пішініне «жемірілгендердің қоныс аударуы, ылғалды және құрғақ маусымдардың ауысуы, мұхит ағындары мен қоректік циклдар» сияқты әртүрлі факторлар әсер етуі мүмкін. Егер сақина циклы жылдық емес, екі жылдық болса, онда Деинозух қазіргі крокодилдерге қарағанда жылдам өскенін және ұқсас ең ұзақ өмір сүргенін көрсетеді. Үлгілер АҚШ-тың 10 штатынан сипатталған: Юта, Монтана, Вайоминг, Нью-Мексико, Нью-Джерси, Джорджия, Алабама, Миссисипи, Техас және Солтүстік Каролина. Дэвид Швиммердің айтуынша, Деинозухтың қазбалары Оңтүстік Каролина мен Делавэрде де табылған, бірақ олардың ешқайсысы осы екі штаттың ресми сипаттамаларына енбеген. Сондай-ақ, Колорадодан алынған Деинозухтың қабықшасы туралы хабарлама бар. Деинозухтың қазбалары Алабама шекарасына жақын орналасқан Джорджияның шығанақ жазығында ең көп кездеседі. Деинозухтың таралуы осы алып крокодилдердің суағаш мекендемесін ұнатқанын көрсетеді. Кейбір үлгілер теңіз шөгінділерінде табылғанмен, Деинозухтың теңізге шыққаны (қазіргі тұз су крокодилдері сияқты) белгісіз, себебі бұл қалдықтар жануарлар өлгеннен кейін орын ауыстырылған болуы мүмкін.